ارگ بم

ارگ بم؛ بزرگ‌ترین شهر خشتی جهان در استان کرمان.

ارگ بم در استان کرمان، در ضلع جنوب شرقی کویر لوت و در نزدیکی شهر بم واقع شده است. این بنا بزرگ‌ترین سازهٔ خشتی جهان، پیش از زلزلهٔ سال ۱۳۸۲ش و یکی از آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این بنا با قدمتی دو هزار ساله دارای معماری پیشرفتهٔ دفاعی، بخش‌های حکومتی و مردمی، و سیستم‌های آبرسانی و بادگیر بوده است. زلزلهٔ ۱۳۸۲ش حدود ۸۰درصد آن را تخریب کرد، اما با کمک یونسکو و کشورهایی مانند ژاپن و فرانسه، عملیات مرمت، توسط متخصصان ایرانی انجام شد و امروزه بخش زیادی از آن احیا شده است.

معرفی

ارگ بم، واقع در شمال شرقی شهر بم، بزرگ‌ترین سازه خشتی جهان و نمونه‌ای شاخص از معماری دفاعی و شهرسازی سنتی ایران است. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار (تقریباً ۳۰۰ در ۲۰۰ متر)، به صورت یک شهر-قلعه مستطیل‌شکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است.

پیشینه و تاریخچه

ارگ بم دارای لایه‌های تاریخی متعددی است که بازسازی‌ها و تغییرات دوران‌های مختلف را در خود جای داده است:

دوران پیش از اسلام: شواهد معماری، به‌ویژه در بخش‌های تحتانی، نشان‌دهنده قدمت قلعه تا دوره‌های اشکانی و ساسانی است. مطابق با روایت‌های اساطیری (مانند شاهنامه) و متون تاریخی، پی‌ریزی این بنا به دوران اردشیر بابکان و پس از شکست «هفتواد» بازمی‌گردد. ویژگی‌های معماری پارتی همچون حیاط مرکزی، طرح دو ایوانی و گنبدهای قوس‌دار در بنا مشهود است.

دوران اسلامی: نفوذ معماری اسلامی در بازسازی‌های دوره‌های بعدی به‌وضوح دیده می‌شود. این قلعه تا حدود یک قرن پیش مسکونی باقی ماند و به‌عنوان یک مرکز سیاسی و نظامی اهمیت خود را حفظ کرد.

ساختار کالبدی و معماری

مصالح اصلی ارگ شامل خشت خام، گل و کاه است. از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش متمایز تقسیم می‌شود:

بخش علیا (حاکم‌نشین): واقع در دامنه کوه و مرتفع‌ترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی بود.

بخش سفلی (عامه‌نشین): محوطه پایین‌دست که محل سکونت رعایا، زارعان و فعالیت‌های تجاری بود.

در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستون‌دار هخامنشی، از ستون‌های کمتری استفاده شده و به‌جای آن، ایوان‌های عریض، نیم‌ستون‌های تزئینی و طاق‌بندی‌های قوسی (مشابه کاخ اشکانی آشور) به کار رفته است.

بخش‌ها و بناهای شاخص

عمارت چهارفصل: مهم‌ترین بنای بخش حاکم‌نشین که در سه طبقه ساخته شده و محل صدور احکام حکومتی و اداری بود.

سیستم دفاعی و ورودی‌ها: ارگ دارای حصارهای بلند و دروازه‌های متعدد است. دروازه اول به بازاری به طول ۶۰ متر منتهی می‌شود. دروازه دوم در مجاورت اصطبل قرار دارد و دروازه سوم به میدان توپخانه متصل است.

اصطبل: محوطه‌ای وسیع با ظرفیت نگهداری نزدیک به ۲۰۰ اسب که آخورها و حوض آب آن همچنان باقی است.

زندان و حمام: در زیر عمارت‌های بخش چهارم، زندانی مخوف قرار داشت که تمام زیرزمین آن فضا را اشغال می‌کرد. همچنین یک حمام در پشت عمارت چهارفصل تعبیه شده بود.

راه خروج اضطراری (کُت‌کِرم): راهی مخفی که از پشت عمارت چهارفصل به سمت شمال باز می‌شد و برای فرار افراد مستقر در دارالحکومه در شرایط بحرانی پیش‌بینی شده بود.

سازمان فضایی

تنوع در معماری طبقات فوقانی و تحتانی عمارت‌ها نشان‌دهنده تکامل بنا در طول قرن‌هاست. در حالی که طبقات زیرین با قوس‌ها و مصالح قدیمی‌تر پیوند با دوران ساسانی و اشکانی را حفظ کرده‌اند، طبقات فوقانی تحت تأثیر سبک‌های معماری دوران میانه و متأخر اسلامی (از جمله قاجار) قرار گرفته‌اند که آثار گلوله‌های توپ متعلق به منازعات آن دوران بر بدنه بنا گواه این مدعاست.

«ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص 49.

ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، 1397ش، ص 82-83.

افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص 31.

مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، 1383ش، ص 41-42.

مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، 1383ش، ص 45.

مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، 1383ش، ص 52.

فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص 216.

فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص 219.

معرفی

ارگ بم در استان کرمان، در جنوب شرقی ایران، در مجاورت شهر بم و در حاشیهٔ جنوب شرقی کویر لوت قرار دارد. این بنا، بر روی صخره‌ای طبیعی و در کنار رودخانهٔ فصلی پشت‌رود ساخته شده و در چهارراه جادهٔ ابریشم واقع بود. ارگ بم با مساحتی نزدیک به ۱۸۰٬۰۰۰ متر مربع، توسط دیوارهایی به بلندی ۶ تا ۷ متر و به طول ۱٬۸۱۵ متر احاطه شده است. این ارگ از دو بخش جداگانهٔ حکومتی و رعیت‌نشین، تشکیل شده و حدود ۶۷ برج در سطح آن پراکنده است. قدمت آن به دورهٔ هخامنشی می‌رسد و تا دورهٔ قاجار مسکونی بوده است.

تاریخچه

برخی، ساخت ارگ بم را به دوران حکومت هخامنشیان و برخی به دوران حکومت اشکانیان نسبت می‌دهند. قدمت برخی از بناهای آن به دوران تیموریان تا قاجار بازمی‌گردد. منابعی مانند حدود العالم و تاریخ وزیری، قدمت این بنا را به دو هزار سال پیش بازگردانده‌اند و خانهٔ رئیس سربازخانه، وضعیت نقشه مرکزی و نیز تعدادی خشت در خانهٔ حاکم، گواه بر این ادعا است.

لایه‌های ساختمانی متعدد این بنا نشان‌دهندهٔ ساخت‌وسازهای پی‌درپی این مکان در دوران‌های مختلف است. کارشناسان با توجه به نوع معماری این سازه‌ها، قدمت آن‌ها را تخمین می‌زنند؛ به‌طور مثال ایوان مسجد این بنا به سازه‌های قرون چهارم تا هفتم یعنی دوران سامانیان تا سلجوقیان شباهت دارد و طاق ورودی ارگ بم به سازه‌های دوران ساسانیان شباهت دارد. معماری ارگ بم، مشابه شهر پارتانیسا (پایتخت پارتیان) در عشق‌آباد است. همچنین اسنادی دربارهٔ حملهٔ اردشیر بابکان (اولین پادشاه ساسانی) به بم وجود دارد؛ یکی از این اسناد، شاهنامه است که در آن به حملهٔ اردشیر بابکان به دژ کجاران برای شکست پادشاه هفتان بوخت (هفتواد) اشاره شده است. دژ هفتواد نخستین پایه‌های قلعهٔ بم بوده که روی کوهی که ارگ بم در آن واقع شده، قرار داشت. مسجد جامع، مسجد پیامبر و یک حسینیه با ایوانی دو طبقه و سه منبر خشتی در دوران پس از اسلام به این بنا افزوده شد.

از قرن هفتم تا یازدهم میلادی، اوج شکوفایی ارگ بم بوده است؛ زیرا این منطقه در چهارراه جاده ابریشم و جاده‌های منتهی به آسیای میانه، خلیج فارس و مصر بود و یک مرکز تجاری پررونق بوده است. بعدها حملهٔ عشایر ترک و مغول‌ها به این ارگ و زوال جادهٔ ابریشم باعث از میان رفتن رونق این بنا شد. حدود ۱۵۰ سال پیش ساکنان ارگ بم آن را ترک کرده و در نخلستان‌ها و باغ‌های اطراف آن سکنا گزیدند.

معماری

کارشناسان معتقدند که طراحان ارگ بم شکل نهایی این شهر را قبل‌از ساخت، پیش‌بینی کرده بودند. این شهر کوچک به شکل دژ مستحکمی ساخته شده تا امنیت شهر را برقرار کرده و مانع نفوذ دشمن شود. شهر دارای دو بخش رعیت‌نشین و حکومتی بوده و هر کدام سازه‌های خاصی داشتند. این ارگ حدود ۱۸ هزار متر مربع مساحت و دیوارهایی با ارتفاع ۷ متر و به شکل تو در تو داشته است. این ارگ مطابق شیوهٔ مادها و پارتیان روی تپه‌ای بلند ساخته شده است تا هم دسترسی دشمن سخت شود و هم تسلط بیش‌تری بر مناطق اطراف داشته باشد. وجود محله‌های مسکونی و چگونگی اتصال این محله‌ها به یکدیگر و نحوهٔ قرار گرفتن این بناها روی شیب تپه (مانند عمارت بی‌نظیر چهارفصل در بالاترین نقطه ارگ) دانش پیشرفته شهرسازی و معماری آن دوران را نشان می‌دهد.

برای ساخت این قلعه از گل رس، لاشه سنگ، کاه و خشت خام استفاده شده که این امر باعث حفظ اسکلت اصلی در طول قرن‌ها شده است. در دوران قاجاریه به‌دلیل استحکام و عظمت این قلعه، آن را «قلعهٔ خدای آفریده» می‌گفتند. سازندگان این ارگ از ترکیب مهندسی باد و مهندسی آب در معماری بناها استفاده کردند. با توجه به گرمای زیاد و رطوبت کم این منطقه، محله‌ای با بیش‌ترین میزان باد برای ارگ در نظر گرفته شد؛ به‌طوری که باد از بخش غربی ارگ وارد و پس‌از عبور از دالان‌ها راهی حاکم‌نشین می‌شد.

در این ارگ از سیستم تأمین آب و بادگیر استفاده شده است. بادگیرها مانند کولر طبیعی محوطه را خنک می‌کردند. در عمارت‌های بزرگ‌تر بادگیرهای چهارسازه‌ای و در عمارت‌های کوچک‌تر از بادگیرهای تکی استفاده می‌شد تا باد از جهات مختلف وارد خانه‌ها شود. در مسیر باد نیز حوضچه‌های کوچکی قرار داشت تا هوا را خنک کرده و گرد و خاک را از بین ببرند. همچنین در سیستم آب‌رسانی این ارگ، دو رشته قنات وجود داشت که آب آن‌ها از طریق ساختمان پخشگاه منشعب می‌شد و بخشی از آن با لوله‌های سفالی به ساختمان شترگاه در خندق غربی و پس‌از آن به میان ارگ می‌رسید تا مردم بتوانند از آب آن استفاده کنند.

بخش‌های مختلف ارگ

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ می‌کرد. دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برج‌های کوچک و بزرگی قرار داشت. در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت. در دو سوی دروازه‌ها اتاقک‌هایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پس‌از دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، حسینیه، زورخانه و کارگاه عصاری قرار داشت. پس‌از دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم می‌شد. پس‌از دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفع‌ترین قسمت قلعه، قسمت حاکم‌نشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقه‌ای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته می‌شد. پس‌از خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشة آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.

خانه‌های ارگ سه دستهٔ اعیانی، نیمه‌اعیانی و رعیت‌نشین داشت. خانه‌هایی با دو تا سه اتاق به افراد فقیر تعلق داشت. اقشار متوسط خانه‌هایی با سه تا چهار اتاق و گاهی ایوان داشتند. خانه‌های اعیانی دارای اندرونی و بیرونی، چاه آب، اصطبل و حمام خصوصی بود.

ویرانی و بازسازی

در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۶ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد. این آسیب، جایگاه آن را در فهرست میراث جهانی یونسکو به خطر انداخت. پس‌از زلزله، سازمان جهانی یونسکو و برخی کشورهای دیگر مانند ژاپن، فرانسه و ایتالیا کمک‌های مالی و فنی خود را برای بازسازی این بنا اختصاص دادند. عملیات آواربرداری از ارگ از سال ۱۳۸۳ش آغاز و تا هفت سال ادامه داشت. اقدامات مرمتی از سال ۱۳۸۵ شمسی آغاز شد. حدود ۹۹درصد مرمت این بنا توسط متخصصان ایرانی انجام شد. آنها کوشیدند بازسازی به‌گونه‌ای باشد که به ماهیت تاریخی آن آسیبی نرسد و استحکام آن در صورت زلزله‌های بعدی حفظ شود.

دسترسی

ارگ بم در خیابان بهمن‌شهر بم واقع شده است. این بنا در شمال رودخانهٔ پشت‌رود و در بالای صخره‌ای ساخته شده است. شهر بم در قسمت جنوبی این بنا واقع شده و از شرق به یخچال قدیمی و باغ‌های محلهٔ باغ دروازه و بقایای مسجد حضرت رسول، از غرب به محلةهٔ مزار خواجه‌مراد و از جنوب به محلةهٔ حافظ آباد و پارک ارگ دسترسی دارد.

منابع

• «ارگ بم»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «ارگ بم»، وب‌سایت سفرمارکت، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «ارگ بم بزرگ‌ترین سازهٔ خشتی در جهان»، وب‌سایت سازه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۷ش.
• «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۰ش.
• اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
• باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «ارگ بم»، راهنمای آثار تاریخی کرمان، تهران، ۱۳۳۵ش.
• پازوکی طرودی، ناصر، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، تهران، ۱۳۷۶ش.
• حکیم، محمدتقی، گنج دانش، به‌تحقیق محمدعلی صوتی و جمشید کیان‌فر، تهران، زرین، ۱۳۶۶ش.
• شاه‌حسین بن غیاث‌الدین محمد، احیاءالملوک، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴ش.
• فردوسی، شاهنامه، به‌تحقیق م.ن. عثمانف و ع. نوشین، مسکو، بنیاد شرق‌شناسی فرهنگستان علوم روسیه، ۱۹۶۸م.
• کارنامه اردشیر بابکان، به‌تحقیق و ترجمهٔ بهرام فره‌وشی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ش.
• گاوبه، ه‍ .، «ارگ بم»، به‌ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، به‌تحقیق محمد یوسف کیانی، تهران، ۱۳۶۵ش.
• مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
• مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، به‌تحقیق گ. لسترنج، لیدن، بی‌نا، ۱۳۳۱ق.
• مقدسی، محمد، احسن‌التقاسیم، به‌تحقیق دخویه، لیدن، بی‌نا، ۱۹۰۶م.
• ناظرزاده کرمانی، احمد، «ارگ بم»، یادنامهٔ پنجمین کنگرهٔ بین‌المللی باستان‌شناسی و هنر ایران، تهران، ۱۳۵۱ش.
• نوربخش، حمید و دیگران، ارگ بم، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
• وزیری کرمانی، احمدعلی، تاریخ کرمان، به‌تحقیق محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علمی، ۱۳۶۴ش.
• وزیری کرمانی، احمدعلی، جغرافیای کرمان، به‌تحقیق محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ابن سینا، ۱۳۵۴ش.

• Pottinger, H. , Travels in Beloochistan and Sinde, London, 1816.