ارگ بم؛ بزرگترین شهر خشتی جهان در استان کرمان.
 ارگ تاریخی بم |
ارگ بم در استان کرمان، بزرگترین سازهٔ خشتی جهان و از شاخصترین شهرقلعههای تاریخی ایران با پیشینهای از دوران پیشاز اسلام است. این مجموعهٔ ثبتشده در میراث جهانی یونسکو، شامل دو بخش اصلی حاکمنشین و عامهنشین با حصارها و برجهای دفاعی متعدد است. این بنا در زمینلرزهٔ ۱۳۸۲ش بهشدت ویران شد، اما بخش عمدهٔ آن طی پروژههای گستردهٔ ملی و بینالمللی مرمت و احیا شده است.
معرفی
ارگ بم، واقع در شمالشرقی شهر بم در استان کرمان، بزرگترین سازهٔ خشتی جهان و یکی از شاخصترین نمونههای شهرقلعه در معماری ایرانی است.[۱] این مجموعه که بر فراز صخرهای بزرگ، مشرف به رودخانهٔ پشترود[۲] و در مسیر جاده ابریشم بنا شده،[۳] در سال ۲۰۰۴م در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار، بهصورت مستطیلشکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است.[۴]
تاریخچه
یافتههای باستانشناسی، پیشینه ساخت ارگ بم را به دو هزار سال پیش میرساند.[۵] شالوده ارگ فعلی متعلق به یکی از دورههای حکومت هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان دانسته شده است.[۶] در متونی نظیر کارنامه اردشیر بابکان، شکلگیری ارگ با افسانه هفتواد و کرم جادویی پیوند خورده است[۷] که نمادی از رونق نساجی و تجارت ابریشم در این منطقه است.[۸] بخشی از باور عمومی مردم بم دربارهٔ تاریخچه و نام ارگ بم، بر این افسانه استوار است.[۹] ارگ بم در قرن سوم قمری توسط مجاشع بن مسعود سلمی فتح شد. گزارشهای تاریخی از وجود مسجد جامع، بازار و چهار دروازه اصلی (دروازه شهر، نرماشیر، کوکان و فرُج) در این دوران خبر میدهند.[۱۰] این مجموعه تا سال ۱۲۵۴ق مسکونی بود، اما پساز غائله آقاخان محلاتی و تبدیل آن به پادگان نظامی، بهتدریج اهمیت مسکونی خود را از دست داد و در اواسط دوره قاجار متروکه شد.[۱۱]
معماری
ارگ بم با مساحتی حدود ۱۸۰ هزار متر مربع، توسط خندقی عمیق و حصاری به طول ۱۸۱۵ متر با ۶۷ برج دیدهبانی محصور شده است.[۱۲] ورودی اصلی در جبهه جنوبی قرار دارد.[۱۳] در حصار شمالی نیز دروازه دومی برای دسترسی به فضای میان دو بارو و محدوده رودخانه پشترود تعبیه شده بود که بخشی از عرصههای نظامی محسوب میشد. کالبد شهر بهگونهای طراحی شده که لایههای جدید توسعه در طول قرنها، بهصورت هماهنگ با بدنه اصلی پیوند خوردهاند. مصالح غالب آن خشت خام، گل رس، کاه و در موارد خاص ساروج است.[۱۴]
از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش تقسیم میشود:[۱۵]
- بخش حاکمنشین: واقع در دامنه کوه و مرتفعترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی و شامل عمارت چهارفصل، دژ نظامی، سربازخانه، اصطبل و چاه آب ۴۰ متری است.
- بخش عامهنشین: محوطه پاییندست که محل سکونت رعایا، کشاورزان و فعالیتهای تجاری بود. این بخش شامل حدود ۴۰۰ خانه در سه تیپ معماری فرودست، متوسط و اعیانی است. خانههای اشرافی دارای ایوان و فضاهای اختصاصی برای فصول مختلف بودند. از بناهای شاخص این بخش میتوان به مسجد جامع، مدرسه، بازار و خانههای مشهوری چون خانه سیستانیها و خانه یهودیان اشاره کرد.
در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستوندار هخامنشی، از ستونهای کمتری استفاده شده و بهجای آن، ایوانهای عریض، نیمستونهای تزئینی و طاقبندیهای قوسی، مشابه کاخ اشکانی آشور، به کار رفته است.[۱۶]
بخشهای مختلف ارگ
یکی از ویژگیهای این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ میکرد.[۱۷] دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برجهای کوچک و بزرگی قرار داشت.[۱۸] در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.[۱۹] در دو سوی دروازهها اتاقکهایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پساز دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، حسینیه، زورخانه و کارگاه عصاری قرار داشت. پساز دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم میشد. پساز دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفعترین قسمت قلعه، قسمت حاکمنشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقهای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته میشد. پساز خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشهٔ آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.[۲۰]
مرمت و بازسازی
روند مرمت و بازسازی ارگ بم از اواخر دوره قاجار و پساز درگیریهای آقاخان محلاتی با تعمیرات اضطراری عباسقلیخان جوانشیر آغاز شد، اما این مجموعه پساز پایان کاربری نظامی در دوره پهلوی اول، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ش با تخریبهای گسترده انسانی و فرسایش کالبدی مواجه شد. دور جدید فعالیتهای حفاظتی با مرمت علمی عمارت چهارفصل در سال ۱۳۳۷ش کلید خورد و با ثبت این اثر در فهرست آثار ملی ایران در سال ۱۳۴۵ش، ارگ بم از سال ۱۳۵۱ش تحتحمایت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی قرار گرفت و بودجههای سالانه به آن اختصاص یافت؛ این تلاشها با تبدیل ارگ به یکی از پروژههای بزرگ سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۲ش، از اقدامات مقطعی به برنامههای جامع پژوهشی،[۲۱] ساماندهی محیطی و مرمت کالبدی بناهای شاخصی چون مسجد جامع، اصطبل و خانههای تاریخی ارتقا یافت که تا پیشاز زلزله سال ۱۳۸۲ش بهطور مستمر ادامه داشت. در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۳ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد.[۲۲]
پساز آن، روند مرمت با پیشرفتی حدود ۹۲درصد به مراحل پایانی خود نزدیک شده و طی آن بخشهای کلیدی نظیر حاکمنشین، مسجد جامع، بازار و برجهای حفاظتیِ شمال و شرق بهطور کامل احیا شدهاند. این پروژه که با تلفیق مصالح سنتی خشتی و فناوریهای نوینی چون اسکن سهبعدی و مدلسازی دیجیتال پیش میرود، از همکاریهای فنی بینالمللی با کشورهایی نظیر آلمان و فرانسه و حمایتهای علمی یونسکو بهره جسته است؛ بااینحال، تکمیل بخشهای باقیمانده ازجمله حصارهای جنوبی و غربی، حمام تاریخی و منظر فرهنگی باغها، با چالشهایی همچون کمبود اعتبارات مالی، شرایط اقلیمی سخت منطقه و محدودیتهای حقوقی مواجه است.[۲۳]
پانویس
- ↑ «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.
- ↑ مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۵۲.
- ↑ «ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.
- ↑ «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.
- ↑ فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۶.
- ↑ مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۳؛ «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاءالملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.
- ↑ فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۶.
- ↑ مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۱-۴۲.
- ↑ مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۳.
- ↑ «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.
- ↑ «ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.
- ↑ فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۹.
- ↑ «ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.
- ↑ «ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.
- ↑ افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص۳۱؛فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۹.
- ↑ افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص۳۱.
- ↑ حکیم، گنج دانش، ۱۳۶۶ش، ص۸۲۴؛ اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۷۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۲۰–۲۱؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱؛ Pottinger, Travels in Beloochistan and Sinde, 1816, P201.
- ↑ مقدسی، احسنالتقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۴۶۵.
- ↑ باستانی پاریزی، «ارگ بم»، ۱۳۳۵ش، ص۲۹–۳۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱–۲۲؛ گاوبه، «ارگ بم»، ۱۳۶۵ش، ص۳۰۵–۳۰۹؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۵و۳۳۰و۲۳۳–۲۳۴و۲۳۷–۲۳۸؛ نوربخش، ارگ بم، ۱۳۵۵ش، ص۹۸.
- ↑ مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص47.
- ↑ «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.
- ↑ «آخرین وضعیت مرمت ارگ تاریخی بم و چالشهای پیش رو»، خبرگزاری مهر.
منابع
- «آخرین وضعیت مرمت ارگ تاریخی بم و چالشهای پیش رو»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۴۰۳ش.
- «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، رشد معلم، شماره ۱۹۶، دی ۱۳۸۴ش.
- «ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، بنیان اندیشی، شماره ۲، بهار ۱۳۹۷ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- افشین مهر، وحید، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، پیک نور، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۲ش.
- باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «ارگ بم»، راهنمای آثار تاریخی کرمان، تهران، ۱۳۳۵ش.
- پازوکی طرودی، ناصر، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، تهران، ۱۳۷۶ش.
- حکیم، محمدتقی، گنج دانش، بهتحقیق محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران، زرین، ۱۳۶۶ش.
- شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاءالملوک، بهتحقیق منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴ش.
- فرح بخش، مرتضی و صفا منصوری، هادی، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، پژوهشهای باستانشناسی ایران، شماره ۱۰، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
- فردوسی، شاهنامه، بهتحقیق م.ن. عثمانف و ع. نوشین، مسکو، بنیاد شرقشناسی فرهنگستان علوم روسیه، ۱۹۶۸م.
- کارنامه اردشیر بابکان، بهتحقیق و ترجمهٔ بهرام فرهوشی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ش.
- گاوبه، ه .، «ارگ بم»، بهترجمهٔ کرامتالله افسر، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، بهتحقیق محمد یوسف کیانی، تهران، ۱۳۶۵ش.
- مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، بهتحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
- مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، بهتحقیق گ. لسترنج، لیدن، بینا، ۱۳۳۱ق.
- مقدسی، محمد، احسنالتقاسیم، بهتحقیق دخویه، لیدن، بینا، ۱۹۰۶م.
- مهریار، محمد، «سیمای تاریخی ارگ بم»، اثر، شماره ۳۶ و ۳۷، تابستان ۱۳۸۳ش.
- ناظرزاده کرمانی، احمد، «ارگ بم»، یادنامهٔ پنجمین کنگرهٔ بینالمللی باستانشناسی و هنر ایران، تهران، ۱۳۵۱ش.
- نوربخش، حمید و دیگران، ارگ بم، تهران، بینا، ۱۳۵۵ش.
- وزیری کرمانی، احمدعلی، تاریخ کرمان، بهتحقیق محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علمی، ۱۳۶۴ش.
- وزیری کرمانی، احمدعلی، جغرافیای کرمان، بهتحقیق محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ابن سینا، ۱۳۵۴ش.
- Pottinger, H. , Travels in Beloochistan and Sinde, London, 1816.