خون‌بس

خون‌بس؛ سنت جلوگیری از ادامهٔ دعوا و کشتار و اصلاح روابط قبایل از راه ازدواج.

خون‌بس

نمایی از فیلم «خون‌بس»، ساخته ناصر غلامرضایی
پادکست مقاله | 🡇 noicon
عنوان اصلی	خون‌بس (خون‌صلح)
عنوان انگلیسی	Khoon-bas
عنوان عربی	خون‌بس (صلح الدم / فصل)
شاخه علمی	مردم‌شناسی حقوق، حقوق عرفی (عشایری)، جامعه‌شناسی نزاع
نوع مفهوم	آیین اجتماعی/حقوق عرفی
معنای اصطلاحی	سازوکار سنتی در جوامع ایلی برای ختم نزاع‌های ناشی از قتل، جلوگیری از انتقام‌جویی و برقراری صلح میان طوایف
حوزه کاربرد	نظام‌های حقوق عرفی عشایر، حل اختلافات قومی، عدالت ترمیمی سنتی
گستره جغرافیایی	مناطق ایلی ایران (لرستان، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و…)، عراق، افغانستان، پاکستان
منشأ تاریخی	کهن؛ ریشه‌دار در ساختارهای قبیله‌ای پیش از اسلام که در دوران اسلامی نیز با ساختارهای جدیدی ادامه یافت
نخستین کاربرد	سازوکارهای اولیه در جوامع قبیله‌ای برای جلوگیری از تداوم جنگ‌های خونین
ریشه واژه	«خون» و «بس» به معنای قطع‌کننده جریان خون‌ریزی
مرتبط با	خون‌بها، دیه، فصیله، ریش‌سفیدان ایلی، عدالت ترمیمی، اصلاح ذات‌البین
اهمیت	جلوگیری از انتقام‌جویی‌های دامنه‌دار و احیای انسجام در روابط طایفه‌ای

خون‌بس یک سازوکار سنتی و قومی برای پایان نزاع‌های برآمده از قتل، میان برخی اقوام است. در چارچوب این رسم، برای جلوگیری از انتقام‌جویی و جنگ‌های طولانی، طایفهٔ قاتل با پرداخت دیه‌ای شامل پول، زمین، اسلحه و یا ازدواج اجباری دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول، سعی در جبران و برقراری صلح دارد. این رسم، ریشه در نظام‌های قبیله‌ای و احساس همبستگی خونی دارد و با میانجی‌گری ریش‌سفیدان و بزرگان اجرا می‌شود. خون‌بس از نظر اجتماعی به پایان درگیری‌ها کمک می‌کند، اما ازدواج اجباری زنان در این فرایند، پیامدهای منفی روانی و اجتماعی برای آنان دارد و از دیدگاه قانون و فقه اسلامی، با مخالفت‌های بسیاری روبرو می‌شود.

خون‌صلح، نوعی رفتار عرفی رایج در قالب پیمان‌نامه و عقد قرارداد میان خانوادهٔ قاتل و مقتول با هدف صرف‌نظرکردن از قصاص قاتل است. این رسم میان برخی طوایف، ایلات و عشایر که دارای روابط خویشاوندی متعدد هستند، اجرا می‌شود. کارکرد آیین خون‌صلح، پیشگیری از حوادث احتمالی و ناهنجاری‌های اجتماعی در میان افراد یک جامعه است.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ خون‌بس از دو کلمهٔ «خون» و «بس» ترکیب شده و در لغت به‌ معنی قطع خون، کافی‌بودن خون و قطع جریان خونی است که راه افتاده است. این واژه مترادف واژگانی چون خون‌صلح، خون‌بری و خون‌بها است و میان عرب‌ها به فصل معروف است.

خون‌بس در اصطلاح، سازوکار عرفی و قانونی اجتماعی و نوعی روش غیررسمی کیفری میان خویشاوندان و افراد خانواده است که موجب دریافت دیه و گذشت از قصاص قتل می‌شود و شکاف اجتماعی به‌ وجود آمده را ترمیم می‌کند. در برخی سنت‌ها، پس‌از درگیری که منجر به قتل می‌شود، زنانی از طایفهٔ قاتل به عقد مردانی از طایفهٔ مقتول در می‌آیند. به زنی که در این فرایند، وسیلهٔ خون‌بس می‌شود، فَصیله می‌گویند. سنت قومی خون‌بس، سبب فامیل‌شدن دو خانوادهٔ متخاصم و مانع انتقام‌جویی‌ها در آینده می‌شود.

پیشینه

پیش‌از اسلام، معمولاً قاتل با مجازات قصاص روبرو می‌شد و این حکم هم در جامعهٔ عرب و هم در ایران، غلبه داشت و گذشت از مجازات قاتل، کمتر رخ می‌داد؛ اما براساس روایت‌های شفاهی، رسم خون‌صلح از اوایل ورود دین اسلام به ایران، میان برخی اقوام و طوایف رواج یافت و تاکنون ادامه دارد.

در برخی جوامع سنتی، واکنش‌ها به قتل یکی از اعضای قبیله، بسیار پردامنه بود و جنگ و نزاع میان قبیلهٔ فرد کشته‌شده با قبیلهٔ قاتل، آن‌قدر ادامه می‌یافت تا قاتل، قصاص می‌شد یا طایفۀ او با پرداخت دیه، رضایت طایفۀ مقتول را به‌ دست می‌آوردند. در این جوامع، حق خون‌داری از پدر به فرزند و نیز به خویشاوندان انتقال می‌یافت. راهکار این جوامع برای کوتاه‌کردن دورهٔ نزاع، رسم خون‌بس بوده است. در این رسم، شخص مجرم یا خانواده یا اعضای طایفهٔ او این نوع دیه را برای دوری از قصاص و وقوع قتلی دیگر، می‌پرداختند. به باور برخی محققان، پیشینهٔ این رسم به دورهٔ زندگی قبیله‌ای انسان‌ها می‌رسد و در منابع کهن به مصادیقی از سنت خون‌بس در ایران باستان و در قانون‌نامهٔ حمورابی و آشور اشاره شده است. برای رسم خون‌بس به شکلی که امروزه اجرا می‌شود، پیشینه‌ای تا حدود ۸۰۰ سال در لرستان، شناسایی شده است.

گستره

بیشتر مناطقی که دارای نظام‌های قبیله‌ای و عشیره‌ای هستند، در قلمرو آیین خون‌صلح قرار دارند. در این جوامع به‌دلیل هم‌بستگی خونی افراد، ایجاد مشکل و آسیب‌رساندن به یک خانواده، ضربه‌زدن به کل قوم قلمداد می‌شود. خون‌صلح به‌عنوان یکی از آیین‌ها و سنت‌های اصیل میان برخی از اقوام مانند کردهای کرمانشاه و ایلام، عرب‌ها، لرها و بختیاری‌های استان لرستان، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری رواج دارد. این آیین در کشورهای پاکستان، افغانستان، ترکیه و عراق نیز دیده می‌شود. خون‌بس میان بیشتر اقوام و عشایر ایران مانند قشقایی، بختیاری، لر، لک، کرد، ترکمن، بلوچ، عرب و نیز در افغانستان با تفاوت‌هایی در شیوهٔ اجرای آن، رایج است.

درخواست ثبت خون‌بس در فهرست آثار ناملموس

برخی استان‌های کشور، برای ثبت خون‌بس در فهرست آثار ناملموس تلاش کرده‌اند؛ اما تعدادی از زنان خوزستانی در فضای مجازی با هشتگ‌های #من_فصیله_نمی‌شوم و #من_خون‌بس_نمی‌شوم، به ثبت این رسم در فهرست آثار ناملموس اعتراض کردند. برخی مؤسسه‌های مردم‌نهاد نیز از قوهٔ قضاییه درخواست کردند که براساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از حقوق شرعی و قانونی زنان حمایت شود.

خاستگاه

در نظام‌های قبیله‌ای احساس همبستگی خونی و اجتماعی بسیار قوی است و آسیب رساندن به یک عضو قبیله ضربه‌زدن به کل قبیله تلقی می‌شود و همهٔ افراد قبیله که خود را خویشاوند خونی یکدیگر می‌دانند، مکلف‌اند در مجازات کسانی که خون یکی از خویشاوندان آنها را بر زمین ریخته، یا به او آسیب رسانده است، مشارکت کنند و انتقام بگیرند. برخی قبایل برای پرهیز از خون‌ریزی بیشتر، اصول و سازوکارهای معمول در جامعه را به کار می‌بندند و خون‌بس یکی از این سازوکارهای عرفی است. در میان ایلات و طوایف، نزاع‌های برآمده از قتل عمد، قتل غیرعمد و نقص عضو، با رسم خون‌بس فیصله داده می‌شوند.

در اسلام

خون‌صلح ازجمله آیین‌های عرفی در جامعه است که پیش‌از اسلام نیز وجود داشت؛ اما با ظهور اسلام و با تمسک به قوانین اسلامی در این آیین، تحولاتی ایجاد شد. آیین خون‌صلح به‌دلایلی مانند اصلاح ذات‌البین، گسترش فرهنگ صلح‌جویی و بخشش، افزایش وحدت خانوادگی و اجتماعی، احترام به بزرگان خیراندیش با مبانی و دستورات دین اسلام، هم‌خوانی و سازگاری دارد؛ اما برخی شرایط آن مانند پرداخت‌های اجباری مبالغ سنگین و ازدواج اجباری دختران به‌عنوان دیه و خسارات، مورد نهی اسلام است.

اجرای خون‌بس

آیین خون‌صلح در جوامع طایفه‌ای و قومی برای حل اختلافات ناشی از قتل عمد یا غیرعمد به کار می‌رود. این آیین با هدف جلوگیری از زنجیرۀ خشونت و کاهش جرایم بعدی، به‌عنوان پیمانی ایلی و طایفه‌ای بزرگ اجرا می‌شود و فراتر از یک آشتی ساده میان دو خانواده است.

زمان و آداب‌ورسوم برگزاری آیین

در چارچوب این رسم، خانواده یا طایفهٔ قاتل برای گرفتن عفو از خانوادهٔ مقتول، اقدام می‌کنند. این آیین با کنش‌هایی چون عزاداری، تسلیت، گریۀ زنان و مردان، شلیک تفنگ و ابراز پشیمانیِ آشکار قاتل، زمینۀ فروکش کردن کینه‌های درونی را فراهم می‌آورد. مراسم پس‌از برگزاری یادبود مقتول و غالباً با حضور ریش‌سفیدان و بزرگان قوم برگزار می‌شود.

در روز موعود، اقوام قاتل با اجرای سوگواری‌های ویژه‌ای چون چمری (نواختن ساز و دهل) و سرودهای محلی (مور، شیون و زاری)، همدردی خود را با خانواده‌ مقتول اعلام می‌کنند. در برخی مناطق، قاتل را درحالی‌که کفن پوشیده و دستانش بسته است، نزد اولیای دم می‌آورند. ریش‌سفیدان، برای یادآوری جایگاه والای قرآن و ترغیب به عفو، میان قرآن و شمشیر (نماد صلح و انتقام) به خانواده‌ مقتول حق انتخاب می‌دهند. در این مرحله، با سوگند به حرمت قرآن، از اولیای دم درخواست می‌شود تا از قصاص چشم‌پوشی کنند؛ این کار افزون‌بر اقرار به خطای قاتل، با یادآوری رحمت الهی و رأفت اسلامی، جبران خطا را تضمین می‌کند. پس‌از تلاش‌های پی‌درپی و اخذ رضایت، اولیای دم با بوسیدن قرآن، قاتل را عفو می‌کنند.

پس‌از بخشش، نشست‌هایی برای تعیین خون‌بها برگزار می‌شود. مقدار آن در طول زمان و با فرهنگ طوایف، تحول یافته است؛ در گذشته واگذاری زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها و احشام رایج بود، اما امروزه در شهرها اغلب به‌صورت وجه نقد است. در عشایر بلوچ به خون‌بها «بجار» و در لرستان «تاسو» گفته می‌شود. افزون‌بر پول، گاه اسلحۀ ضارب و زمین نیز جزء دیه است.

یکی از رسوم کهن در خون‌بس، ازدواج اجباری دختری از طایفۀ قاتل با مردی از طایفۀ مقتول بود تا روابط دو طایفه زودتر ترمیم شود؛ براساس شدت جرم یا جایگاه اجتماعی، گاه تا چهار دختر به طایفۀ مقتول داده می‌شد. این دختران جشن عروسی، جهیزیه و مهریه نداشتند و شیربها نیز به خانوادۀ آنان تعلق نمی‌گرفت و همچنین از جایگاه پایینی در طایفه برخوردار بودند. البته با گذشت زمان، این رسم کمرنگ شده است.

در میان عشایر لر و لک، پیش‌از برگزاری مراسم، خانوادۀ قاتل برای پذیرایی، گوسفند، برنج، قند، چای و سیگار به خانه‌ مقتول می‌فرستند و گاه موضوع خون‌بس را تا چهلم یا سالگرد مقتول به تأخیر می‌اندازند. در میان عشایر عرب‌زبان، ابتدا به خانواده قاتل فرصتی برای توافق داده می‌شود که در این مدت مصونیت دارند؛ اگر توافق حاصل شود، خانوادۀ فصل‌دهنده، پرچمی (نماد پرچم حضرت ابوالفضل) برافراشته می‌کنند و اگر نه، جنگ میان دو عشیره درمی‌گیرد.

کنش‌گران اصلی در آیین خون‌بس

در اجرای خون‌بس، تعامل چند گروه ذینفع در آن، با هدف پایان‌دادن به اختلافات قومی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه قابل مشاهده است:

1. بستگان قاتل و مقتول: بعداز وقوع درگیری و وقوع قتل، فضای متشنج در محدودهٔ سرزمینی دو طایفه به‌ وجود می‌آید. افراد ایل در این مدت، در پی آسیب‌زدن به طرف مقابل هستند؛ مانند مسدودکردن راه‌های عبورومرور، جلوگیری از استفادهٔ مناسب از منابع آبی، کشاورزی و دامداری و تخریب برخی اموال یکدیگر.
2. کدخدایان و ریش‌سفیدان: نقش ریش‌سفیدان و افراد دارای اعتبار اجتماعی نزد ایلات در اجرای خون‌بس بسیار پررنگ است؛ آنها با رفت‌وآمد و انجام جلسات پی‌درپی، درصدد میانجی‌گری برای سازش طوایف و منصرف کردن خانواده‌ها از انتقام هستند که گاهی ممکن است این تلاش صلح‌خواهانه سال‌ها طول بکشد. گرچه در سال‌های اخیر مراجع قضایی و بیمه‌ای رواج یافته و بخش زیادی از اختلافات و تعیین دیات قتل و جرح از طریق آنها انجام می‌شود؛ اما باز هم نقش افراد ذی‌نفوذ برای تعیین نهایی و کاهش میزان دیات و خسارات بسیار پررنگ و مؤثر است.
3. قراردادهای ایلی: یکی از عناصر مهم در اجرای رسومات قومی، قراردادهای ایلی است؛ در نظام ایلی، بزرگان ایل، نمایندهٔ تام‌الاختیار در عقد قراردادهای صلح و جنگ محسوب می‌شوند. از گذشتهٔ دور نیز درون هر ایلی، برای حل نزاع‌ها قراردادهایی به‌صورت شفاهی یا مکتوب وجود داشته که مبنای عمل نسل‌های بعد بوده است. برخی از این قراردادها مربوط به دوران معاصر است که قدرت، جمعیت، اصالت قومی و ثروت طوایف در نوع و سطح قراردادها تأثیرگذار بوده است.
4. زنان: زنان، از کنشگران اصلی رسم خون‌بس محسوب می‌شوند و نقشی فعال دارند؛ مانند تدارکات، عزاداری، همراهی با مردان در جلسات صلح و در نهایت یکی از مفاد توافق‌نامهٔ صلح، ازدواج دختری از یک طایفه با مردی از طایفهٔ دیگر است.

پیامدها

خون‌بس دارای آثار مثبت و منفی اجتماعی است؛ این رسم برای طوایف و نظام ایلی از نظر اجتماعی سبب تقویت همبستگی و اتحاد خویشاوندی می‌شود و از طرف دیگر اختلافات در درون ایل به آسانی و با توافق از بین می‌رود؛ اما به‌لحاظ جایگاه اجتماعی زن، یک پدیدهٔ ضدزن انگاشته می‌شود و اکثر زنان خون‌بس از اجرای این رسم، احساس نارضایتی دارند. برچسب خوردن در میان ایل، بزرگ‌ترین داغی است که زنان خون‌بس ازآن رنج می‌برند. رسم خون‌بس، برای زنانی که از این طریق ازدواج می‌کنند، ممکن است آسیب‌های روانی مانند افسردگی، ناراحتی اعصاب، انواع خودکشی، ناامیدی و ناراضی بودن از زندگی را به‌همراه داشته باشد. برخی از زنان خون‌بس، معتقدند که آنها قربانی اهداف نظام ایلی شده‌اند و بعداز ازدواج در میان مردم، نوعی برچسب به آنها زده می‌شود و احساس خوش‌بختی نمی‌کنند.

یکی از چالش‌های اصلی در آیین خون‌بس شکل‌گیری ازدواج‌هایی است که در آنها رضایت کامل طرفین وجود ندارد و در برخی موارد به ازدواج اجباری می‌انجامد و از نظر فقهی و قانونی فاقد اعتبار دانسته شده است. سید علی خامنه‌ای نیز دادن دختر از یک قبیله به قبیله‌ای دیگر برای حل اختلافات، بدون کسب رضایت او، را خلاف شرع دانسته است.

کارکردها

کارشناسان معتقدند در شرایط وقوع جرائم خاصی مانند قتل، استفاده از آداب‌ورسوم رایج میان اقوام، یکی از بهترین گزینه‌ها برای کاهش اختلافات و نزاع خانوادگی و اجتماعی است. آیین خون‌صلح نیز ازجمله رسوم رایج میان برخی اقوام است که کارکردهای متعددی دارد:

اجتماعی

1. بازگشت فرد خاطی به زندگی عادی: از مهم‌ترین کارکردهای این آیین پذیرش قاتل در جامعه است. در این آیین به‌دلیل اظهار پشیمانی و درخواست جبران خطا، قاتل مجازات نشده و با مداخلهٔ بزرگان و ریش‌سفیدان طوایف و خانواده‌های قاتل و مقتول، جرم او با شیوه‌های دیگری جبران می‌شود. بخشش قاتل، سبب پذیرش جمعی وی شده و او می‌تواند به زندگی عادی خود در جامعه ادامه دهد.
2. ترمیم و احیای روابط در جامعه: خون‌صلح نوعی تجدید رسوم اصیل و حسنهٔ بومی و نماد همبستگی قومی، دینی و محیطی میان افراد یک جامعه است. کارشناسان معتقدند در قوانین مدنی، رعایت حقوق و عدالت ترمیمی در جامعه از مهم‌ترین جلوه‌های مدنیت است. آیین خون‌صلح به‌عنوان یک پدیدهٔ اجتماعی، معرف این نوع از مدنیت بوده و میان طوایف و عشایر، کارکرد ترمیمی دارد. ماهیت این رسم به‌گونه‌ای است که بدون ایجاد خشونت و درگیری برای انتقام میان خانوادهٔ قاتل و مقتول، با اجرای خون‌صلح به ترمیم جامعۀ آسیب‌دیده کمک‌ کرده و عامل اصلی در جلوگیری از وقوع جرم است.
3. حفظ نظم عمومی جامعه: برخلاف حقوق ترمیمی در جوامع مدرن که هدف آن اصلاح فرد و بازگرداندن مجرم به بدنهٔ اصلی جامعه است، در آیین خون‌صلح علاوه‌بر فرد، حفظ جامعه و ایجاد نظم و انسجام عمومی، هدف اصلی است.
4. پیشگیری از جرم و کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی: جرم قتل میان طوایف، خاستگاه دعواها و درگیری‌های خانوادگی-طایفگی بوده و ضررهای جانی و مالی بی‌شمار و خسارت‌های جبران‌ناپذیر روحی و معنوی را برای شخص خاطی و اطرافیان او به‌ دنبال دارد. اما آیین خون‌صلح کاملاً از این پیامدها جلوگیری می‌کند.
5. کاهش هزینه‌های دادرسی و مجازات: امروزه خون‌صلح به‌ معنای عفو کامل قاتل نیست و رسیدگی به جنبهٔ عمومی قتل توسط دستگاه کیفری اجرا می‌شود؛ اما اجرای این رسم سبب کاهش تعداد جلسات دادگاه و کوتاه‌شدن مسیر دادرسی و کاهش هزینه‌های آن می‌شود.

فرهنگی و تربیتی

• ترویج آیین خون‌صلح به‌عنوان یک سنت قدیمی کارآمد در حل‌وفصل منازعات اجتماعی، نقش مؤثری در افزایش و ترغیب افراد به عفو و بخشش دارد. در مواقعی که قتل غیرعمد بوده، این آیین مانع بسیاری از آسیب‌های خانوادگی، روحی و جسمی است که در پی قصاص بر خانوادهٔ شخص خاطی وارد شده و در برخی موارد اسباب انحلال زندگی بسیاری از خانواده‌ها را فراهم می‌کند. همچنین در پی وقوع قتل، بسیاری از اقوام قاتل و مقتول با یکدیگر درگیر شده و ممکن است این میزان درگیری منجر به مهاجرت برخی خانواده‌ها از منطقهٔ زندگی خود شود.
• برگزاری آیین خون‌صلح سبب ترمیم یا جبران خسارت‌های مادی، معنوی و روحی وارده بر خانوادهٔ مقتول می‌شود. در این شرایط قاتل که خود را مدیون بخشش اولیای دم می‌داند با مسؤولیت‌پذیریِ آگاهانه‌ای نسبت به آنها در پی جبران خطای خود بوده و تمامی آثار ناشی از قتل را می‌پذیرد. این امر سبب می‌شود تا خانوادهٔ مقتول، اقوام قاتل را به‌عنوان شریک غم خود بپذیرند و در پی آن آتش خشم و کینهٔ آنها فروکش کرده و آرامش و صلح به دو طرف برگردد.
• وحدت ایلی، گسترش جمعیت و خانواده و حفظ انسجام در روابط میان ریش‌سفیدان و بزرگ‌ترهای یک قوم با سایر افراد خصوصاً جوانان از دیگر کارکردهای این آیین است.

آثارشناسی

فیلم سینمایی «خون‌بس» با روایت داستان یک قتل، به نقد یکی از آداب‌ورسوم کهن و بحث‌برانگیز در برخی اقوام ایرانی به‌ویژه لرستان می‌پردازد که در آن، برای جلوگیری از جنگ و خونریزی، با ازدواج اجباری دختری از خانواده قاتل با مردی از خانواده مقتول، صلح برقرار می‌شود. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی ناصر غلامرضایی در سال ۱۳۶۹ش به این موضوع پرداخته است.

منابع

• قرآن کریم.
• «آرامش دو طایفه در لرستان با آیین خون‌صلح»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «خون‌بس»، وب‌سایت دانشنامه عمومی، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «خون‌صلح»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۰ش.
• «رسمی که برای رضای خدا نیست/ عروسانی که قربانی می‌شوند»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۸ش.
• «فیلم خون‌بس»، وب‌سایت مشخصات، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• «لایحه‌ای برای حمایت از زنان/ جرم‌انگاری اجبار زن به ازدواج و طلاق»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «ناگفته‌هایی دربارهٔ آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «نظر صریح رهبر انقلاب دربارهٔ رسم خون‌بس»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
• حاتم‌زاده، سیدحسن، «ازدواج تحمیلی و اجباری از نظر فقهی و حقوقی با رویکردی بر اسناد داخلی و بین‌المللی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره 2، 1400ش.
• اکرمی، زهرا، «ناگفته‌هایی دربارهٔ آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
• امرایی، زهرا، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، لرستان‌نامه، شماره ۱، ۱۳۷۵ش.
• بادامچی، حسین، آغاز قانون‌گذاری: تاریخ حقوق بین‌النهرین باستان، تهران، طرح نو، ۱۳۸۲ش.
• برقعی، محمد، سازمان سیاسی حکومت محلی بنت، تهران، مازیار، ۱۳۳۶ش.
• بلوکباشی، علی، جامعه ایلی در ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
• بهمن‌بیگی، محمدبهمن، عرف و عادت در عشایر فارس، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۴ش.
• تیموری، بهمن، «خین صالح و کالات»، فصل‌نامه فرهنگ مردم، شماره ۳، ۱۳۸۱ش.
• جانب‌الهی، سعید، «نکاتی از نقش پنهان زن در گستره پنج قرن تاریخ عشایر بلوچ»، ذخایر انقلاب، شماره ۱۱، ۱۳۶۹ش.
• حاجی‌زاده، محبوبه، «خون‌بس»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۴۰۰ش.
• حنیف، محمد، شناخت ایل بیرانوند، خرم‌آباد، پیغام، ۱۳۷۷ش.
• خان‌محمدی، کریم و احسانی، حکمیه، «مطالعهٔ انسان‌شناختی پدیدهٔ خون‌بس در منطقهٔ صیدون خوزستان»، فصلنامهٔ علمی و پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ششم، شمارهٔ اول، تابستان ۱۳۹۷ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ش.
• رضوی فرد، بهزاد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون‌صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، حقوقی دادگستری، شماره ۹۴، ۱۳۹۵ش.
• رید، اولین، انسان در عصر توحش، ترجمه محمود عنایت، تهران، هاشمی، ۱۳۶۳ش.
• زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، به ترجمه علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
• شهبازی، عبدالله، ایل ناشناخته: پژوهشی در کوه‌نشینان سرخی فارس، تهران، نشرنی، ۱۳۶۶ش.
• عزیزی، یوسف، قبایل و عشایر عرب خوزستان، تهران، یوسف عزیزی، ۱۳۷۳ش.
• غلامی، حسین و مرادقلی، حسین، «خون‌صلح؛ حل‌وفصل سنتی قتل»، پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، شماره ۵، ۱۳۹۴ش.
• ماسوری، «خی‌صل»، نامه انسان‌شناسی، شماره ۳، ۱۳۸۲ش.
• مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۹ش.
• مصطفی ماهیدشتی، زینب، «کتاب خون صلح»، وب‌سایت طاقچه، تاریخ بازدید: 2 تیر 1405ش.
• نامیان، فاطمه و همکاران، «خون‌بس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم»، فرهنگ مردم ایران، شماره ۶۰، ۱۳۹۹ش.
• نایل، رحیم‌گل، «بددادن دختران؛ زنان قربانی با مشکلات بسیار زندگی می‌کنند»، وب‌سایت سلام وطندار، تاریخ درج مطلب: 14 اکتبر 2025م.
• وائلی‌زاده، نادره، «پرونده‌ای به‌نام قربانیان آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۹ش.