بی‌بی مریم بختیاری

بی‌بی مریم بختیاری؛ از زنان مبارز و فعال در نهضت مشروطه.

بی‌بی مریم بختیاری، ملقب به سردار مریم، از زنان مبارز و چهره‌های شاخص تاریخ معاصر ایران است که در خاندانی پرنفوذ در منطقهٔ بختیاری چشم به جهان گشود و با حمایت برادرش سردار اسعد به علم‌آموزی روی آورد. او در نهضت مشروطه و جنگ جهانی اول نقشی کلیدی ایفا کرد، با نیروهای اشغالگر روس و انگلیس جنگید و نشان افتخار از امپراتور آلمان دریافت کرد. وی همچنین از پیشگامان دفاع از حقوق زنان و تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در اصفهان بود. او در سال ۱۳۱۶ش، در غم کشته شدن فرزندش به دستور رضاشاه، درگذشت و در تخت‌فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

تولد و خانواده

بی‌بی مریم بختیاری در سال ۱۲۵۳ش در چهارمحال و بختیاری متولد شد. او دختر حسین‌قلی‌خان ایلخانی، بزرگ‌ترین حکمران منطقه و بی‌بی فاطمه، دختر علیرضاخان، رئیس ایل چهارلنگ بود. خانوادهٔ بی‌بی مریم از بانفوذترین خاندان‌های ایران در دوره قاجار به‌شمار می‌آمدند. او شش برادر و یازده خواهر از همسران متعدد پدرش داشت. برادران او نقش‌های کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند، ازجمله: علی‌قلی‌خان سردار اسعد (از رهبران انقلاب مشروطه)، نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه (دو دوره نخست‌وزیر ایران)، اسفندیارخان سردار اسعد اول، امیرقلی‌خان، علی‌قلی‌خان سردار اسعد دوم، حاج خسروخان سردار ظفر و یوسف‌خان امیرمجاهد.

پدر بی‌بی مریم در نه سالگی او به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار و با اشارهٔ ظل‌السلطان حاکم مستبد اصفهان به قتل رسید و بی‌بی مریم تحت‌سرپرستی برادرش علی‌قلی‌خان سردار اسعد قرار گرفت. او با تشویق برادر به علم‌آموزی روی آورد و خواندن و نوشتن را فراگرفت. علی‌قلی‌خان که خود ادیب و جهان‌دیده بود، با بازگویی سفرهایش و معرفی زنان برجستهٔ تاریخی، اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی نوینی را در وی پرورش داد. این تربیت، زمینه‌ساز دغدغه‌های بعدی بی‌بی مریم برای رهایی ایران از حکومت قاجار، دفاع از حقوق زنان و باور به دموکراسی شد.

ازدواج و فرزندان

بی‌بی‌ مریم دو بار ازدواج کرد. نخستین ازدواج او در حالی انجام شد که تنها چهل روز داشت و پدرش او را به عقد علی‌قلی‌خان چهارلنگ که حدود ۲۵ سال داشت، درآورد و سرانجام در پانزده‌سالگی به خانهٔ او رفت. این ازدواج که با میل بی‌بی‌ مریم همراه نبود، به صلاح‌دید پدرش و با هدف مهار قیام محمدعلی‌خان چهارلنگ علیه حکومت قاجار و جلب همراهی ایل محمودصالح چهارلنگ صورت گرفت. این پیوند چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نام‌های محمدعلی‌خان، علی‌مردان‌خان و سهراب‌خان بود. علی‌مردان‌خان بختیاری، فرزند دوم بی‌بی مریم از مبارزان سرشناس تاریخ معاصر ایران بود که به دستور رضاشاه کشته شد.

بی‌بی‌ مریم با وجود عزم راسخ بر عدم ازدواج مجدد، به‌دلیل فشارهای اطرافیان، سرانجام مجبور به ازدواج با فتح‌الله‌خان، پسرعمویش شد. این ازدواج نیز با رنج‌ها و سختی‌های بسیاری برای او همراه بود. حاصل ازدواج دوم او یک فرزند بود. وی در خاطرات خود با توجه به تجربیاتش از ازدواج‌هایش، خطاب به زنان تأکید کرده است که فریفتهٔ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود که اگر مردی هرچند فقیر و زشت باشد، اما آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد، خود زندگی است.

او در کتاب خاطراتش وقتی می‌خواهد درباره ازدواجش بنویسد، با اینکه مجبور به ازدواج شده بود از همسرش به نیکی یاد می‌کند و می‌گوید: «من زندگی و شوهرم را بسیار دوست داشتم. با اینکه ناراضی از ازدواجم بودم اما حالا از آن شوهر کردن شُکر دارم چون که یک پسر خوب از آن شوهر دارم که شخص اول بختیاری است و تمام بختیاری‌ها به او می‌گروند و من او را بسیار دوست دارم و او علی‌مردان خان نام دارد.»

تحصیلات

بی‌بی‌ مریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود زنان زمان خویش بود، که سواد خواندن و نوشتن داشت و حوادث عصر خویش را می‌نوشت. کتاب «خاطرات سردار مریم»، سال‌ها بعداز درگذشتش منتشر شد که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است.

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

آگاهی از حقوق زنان و نقد سنت‌های مردسالار

بی‌بی‌ مریم از پیشگامان مبارزه برای حقوق زنان بود. او در کتاب خاطرات خود، با زبانی تند و انتقادی به بررسی وضعیت زنان، به‌ویژه زنان بختیاری پرداخته است. او با صراحت، قوانین و رسومی را که به تضییع حقوق زنان می‌انجامید، نقد می‌کرد. از دیدگاه او، فقدان علم و آگاهی، عامل اصلی محرومیت زنان از حقوقی چون تحصیل و اشتغال بود. او خواستار برچیده شدن سنت‌هایی مانند ناف‌بری، ازدواج اجباری، نداشتن حق طلاق و ارث بود.

نقش در فتح تهران و نهضت مشروطه

او در دشوارترین شرایط زندگی عشایری، مهارت‌های رزمی همچون تیراندازی و سوارکاری را آموخت و این توانایی‌ها را در مبارزات آزادی‌خواهانه به کار گرفت. پس‌از به توپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی‌شاه، شماری از مشروطه‌خواهان دستگیر و گروهی نیز ناگزیر به فرار شدند. در چنین فضایی، جنبش‌های مردمی در نقاط مختلف کشور شکل گرفت. بختیاری‌ها در اصفهان قدرت را به دست گرفتند و راهی تهران شدند. هم‌زمان، در رشت محمدعلی‌خان تنکابنی و در تبریز ستارخان و باقرخان مسیری مشابه را در پیش گرفتند. بی‌بی مریم بختیاری در این برههٔ حساس، نقشی برجسته ایفا کرد. او بر این باور بود که تا زمانی که قاجاریان بر ایران فرمانروایی می‌کنند، پیشرفتی حاصل نخواهد شد. ازاین‌رو، با تشویق برادران خود و ایراد سخنرانی حماسی، سربازان بختیاری را به حرکت به‌سوی تهران واداشت. در منابع آمده است که او در آن سخنرانی تأکید کرد که اگر سربازان بختیاری در این راه کشته شوند، زنان بختیاری ادامه‌دهندهٔ راه آنان خواهند بود.

پس‌از حرکت نیروها به‌سمت پایتخت، بی‌بی‌ مریم نیز همراه با گروهی از تفنگ‌داران راهی تهران شد و در خانهٔ پدری آقا حسین ثقفی اقامت گزید. در روز درگیری میان بختیاری‌ها و سربازان دولتی در میدان بهارستان، او به‌همراه تفنگ‌داران بر پشت‌بام خانه‌ای که مشرف به میدان بود حضور یافت و مستقیماً در نبرد مسلحانه با نیروهای حکومتی شرکت کرد و به لقب سردار مریم، مفتخر شد. او در سال ۱۲۸۷ش، پیش‌از فتح تهران نیز سابقهٔ فرماندهی نظامی داشت و در جریان نبرد آزادسازی اصفهان، به‌همراه خواهرش «بی‌بی لیلی»، فرماندهی یک ستون سواره‌نظام بختیاری را بر عهده داشت.

نقش در جنگ جهانی اول

بی‌بی‌ مریم بختیاری، همچون بسیاری از وطن‌پرستان ایرانی، بر این باور بود که با بهره‌گیری از حمایت متحدانی چون آلمان می‌تواند به منافع شوروی و انگلستان ضربه زده و زمینهٔ خروج آنان را از ایران فراهم آورد. این هم‌سویی با آلمان در جنگ جهانی اول نه از سر وابستگی، بلکه به‌عنوان عملی‌ترین راه مبارزه با دشمنان دیرینهٔ ایران یعنی شوروی و انگلستان، صورت می‌گرفت. با آغاز جنگ جهانی اول (مرداد ۱۲۹۳ تا آبان ۱۲۹۷ش) و تجاوز نیروهای انگلیس و شوروی به ایران، بی‌بی‌ مریم با نیروهای خود به مبارزه با استعمارگران پرداخت.

در سال ۱۲۹۵ش، هنگامی که ویلهلم واسموس، افسر آلمانی، در کنار عشایر جنوب ایران علیه انگلیسی‌ها می‌جنگید، سردار مریم بهترین نیروهای خود را برای همراهی با او و دلیران تنگستان به آن منطقه اعزام کرد. در سال ۱۲۹۷ش، نیروهای اشغالگر روس و انگلیس در نزدیکی اصفهان به تعقیب گروهی از لژیون ارتش آلمان و نمایندگان سیاسی آن کشور پرداختند. سردار مریم که قصد داشت با پشتیبانی آلمانی‌ها به مبارزه با استعمارگران ادامه دهد، با نیروهای خود در منطقهٔ تیران و کرون در برابر ارتش مشترک انگلیس و روس ایستاد و پس‌از جنگی سخت، آنان را به عقب‌نشینی وادار ساخت. او سپس لژیون آلمانی را نجات داد و به پایگاه خود در سورشجان در منطقهٔ بختیاری، منتقل کرد و پس‌از مدتی، آنان را از راه خاک عثمانی از ایران خارج ساخت. خبر این نجات، امپراتور آلمان، ویلهم دوم، را بر آن داشت تا بالاترین نشان امپراتوری یعنی صلیب آهنین را به‌همراه حکم و تصویری میناکاری و الماس‌نشان، برای سردار مریم ارسال کند. او تنها زنی بود که موفق شد این نشان را که عالی‌ترین نشان رسمی دولت آلمان به‌شمار می‌رفت، دریافت کند.

خانهٔ سردار مریم همواره پناهگاه آزادی‌خواهان بود؛ در دوران جنگ جهانی اول، گروهی از فعالان سیاسی و فرهنگی همچون علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، وحید دستگردی و فرخی یزدی که با سیاست‌های اشغالگرانهٔ روس و انگلیس مخالف بودند، به خانهٔ او پناه بردند. همچنین محمد مصدق که در سوم اسفند ۱۲۹۹ش، تحت‌فشار انگلیسی‌ها و به دستور سید ضیاءالدین طباطبایی از حکومت فارس عزل شده بود، از اصفهان به منطقه بختیاری رفت و مهمان سردار مریم شد و تا پایان عمر، با احترام از او و ایل بختیاری یاد می‌کرد.

اقدامات خیریه

بی‌بی مریم در اصفهان، به حمایت از فقرا و بی‌بضاعتان می‌پرداخت و به‌طور خاص سرپرستی و حمایت از پنجاه خانوادهٔ نیازمند را بر عهده داشت. در آن دوران، به‌دلیل قحطی و گرسنگی گسترده، وضعیت معیشتی مردم بسیار اسفناک بود. بی‌بی مریم در چنین شرایطی، به‌همراه جمعی از علمای شیعه، دست به تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در شهر اصفهان زد. هدف از ایجاد این نهاد، سامان‌دهی به امور خیریه و ارائهٔ خدمات منظم‌تر به نیازمندان بود.

اما به‌دلیل اینکه فضای کار مردانه بود، بی‌بی مریم برای اجرای دقیق امور خیریه و سرکشی به محلات فقیرنشین، پسر نوزده‌سالهٔ خود را مأمور می‌کرد تا از نزدیک در جریان آخرین وضعیت مردم قرار گیرد و کمک‌های لازم را به آن‌ها برساند. توزیع ارزاق عمومی ازجمله نان، گندم و غذاهای گرم، از مهم‌ترین خدماتی بود که از طریق این خیریه به دست نیازمندان می‌رسید.

دیدگاه‌ها

بی‌بی مریم بختیاری در بخشی از خاطرات خود، تصویری روشن از نگاه انتقادی‌اش به وضعیت زنان عصر خویش ترسیم کرده و به‌صراحت از محرومیت آنان از دانش و نقش‌های اجتماعی سخن گفته است. او با تأکید بر این‌که زنان ایرانی به امور سطحی همچون آرایش و لباس محدود شده‌اند، این وضعیت را نشانه‌ای از عقب‌ماندگی جامعه می‌داند و فقدان علم و آگاهی را عامل اصلی این نابسامانی معرفی می‌کند. از دیدگاه او، چندین میلیون زن بی‌بهره از دانش، سرمایه‌ای هدررفته برای کشور هستند و این مسئله نه‌تنها برای جامعه، بلکه برای خود زنان نیز دردناک است. بی‌بی مریم آرزوی دیرینه‌اش را رسیدن به روزگاری می‌دانست که ایران و به‌ویژه سرزمین بختیاری، در سایه تمدن و پیشرفت قرار گیرد؛ آرزویی که به باور او در زمان حیاتش تحقق نیافت. او با شور و شوقی وصف‌ناپذیر از میل خود برای برچیدن سنت‌های پوسیده و ایجاد تحولی بنیادین در زندگی زنان سخن می‌گفت و بر این باور بود که سرزمین ایران، استعداد و ظرفیت بسیار برای پیشرفت دارد.

دیدگاه‌های دیگران

در برخی اظهارنظرها، بی‌بی مریم بختیاری به‌عنوان شخصیتی اثرگذار در تاریخ معاصر ایران معرفی شده است. پروفسور گارثویت او را زنی با روحیه‌ای مستقل و نقش‌آفرین در تعیین خط‌مشی سیاسی بختیاری، به‌ویژه در جریان جنگ جهانی اول، دانسته است. باستانی پاریزی نیز در توصیف او از تأثیر قابل‌توجهش بر تحولات معاصر ایران یاد کرده و سید علی خامنه‌ای او را از چهره‌های ضدانگلیسی و ضدبیگانه معرفی کرده است که در تربیت فرزندش علی‌مردان خان بختیاری، از چهره‌های مخالف استبداد رضاشاه، نقش داشته است.

سال‌های پایانی زندگی و درگذشت

در سال ۱۳۱۳ش، علی‌مردان‌خان، فرزند بی‌بی مریم بختیاری، در سن ۴۲ سالگی به دستور رضاخان تیرباران شد. بی‌بی مریم که دوران کهولت خود را در اصفهان می‌گذراند، با شنیدن خبر اعدام پسرش، به‌شدت اندوهگین و افسرده شد و براساس آداب‌ورسوم ایل بختیاری، گیسوان خود را کوتاه کرد. وی سه سال پس‌از این واقعه، در سال ۱۳۱۶ش و در ۶۳ سالگی، دار فانی را وداع گفت. پیکر او در آرامستان تاریخی تخت‌فولاد اصفهان، در تکیه میرفندرسکی، به خاک سپرده شد. عمارت او در چهارراه قصر، ابتدای خیابان شیخ بهایی طبق وصیت خودش، به ادارهٔ فرهنگ اهدا شد و بعدها مدرسهٔ رودابه در آن مکان ساخته شد.

آثارشناسی

• سریال «بانوی سردار» به نویسندگی و کارگردانی پرویز شیخ طادی، به زندگی بی‌بی مریم بختیاری می‌پردازد. این مجموعه روایت‌گر مبارزات او با استکبار انگلیس و حکومت رضاشاه و نقش او در ایجاد وحدت بین اقوام ترک و لر و تلاش وی برای گسترش عدالت و مقابله با خوانین ظالم است.
• در تالار مطالعات زنان سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سردیس بی‌بی مریم بختیاری نصب شده است. این سردیس در مراسمی در تیرماه ۱۳۹۷ش رونمایی شد.
• همچنین تندیس او در ضلع شمال غربی دریاچه شهدای خلیج فارس، در مجموعه فرهنگی تاراز تهران نصب شده است.

منابع

• «بانوی انقلاب مشروطه؛ بی‌بی مریم روشنفکرِ آزادیخواه»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.
• بختیاری، مریم، «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)»، ویراستار غلام‌عباس نوروزی، تهران، انزان، ۱۳۸۲ش.
• «بی‌بی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ش.
• «بی‌بی مریم، زن مشروطه‌خواه»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۷ش.
• «بی‌بی مریم در گذر فرهنگی تاراز»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «بی‌بی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «بی‌بی مریم بختیاری کیست و چه نقشی در مشروطه داشت؟»، وب‌سایت پرچم سفید، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اکتبر ۲۰۲۱م.
• بهبهانی، سروناز، «بی‌بی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، مجله گزارش، شماره ۲۱۹، ۱۳۸۹ش.
• پوربختیار، غفار، «خاطرات سردار مریم بختیاری»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۸۰، ۱۳۸۳ش.
• «خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه»، وب‌سایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• «دلاور زن عصر مشروطه که خانه‌اش پناهگاه بزرگان مشروطه‌خواه بود»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۸ش.
• رضایی مالمیر، بهنام، «بی‌بی مریم بختیاری؛ زنی که مشروطه را فریاد زد»، وب‌سایت کارنامه جنوب، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۴ش.
• «رونمایی از سردیس بی بی مریم بختیاری سردار آزادگی در تاریخ معاصر»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۷ش.
• زارعی، اشکان، «پژوهشگر تاریخ: بی‌بی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «زندگی‌نامه بی‌بی مریم بانوی سردار بختیاری و همسرش»، وب‌سایت نم‌نمک، تاریخ بازدید: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «سردار مریم بختیاری که بود؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۱ش.
• «سردار بی‌بی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «سردار مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «سریال بانوی سردار، دانلود تمامی قسمت‌ها»، پایگاه اینترنتی ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۸ش.
• کسری، نیلوفر، «سردار بی‌بی مریم بختیاری، زن مبارز عصر مشروطه»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۳۹۴ش.
• مهدوی، سعید، «زندگینامه بی‌بی مریم بختیاری (بانوی سردار مادر علیمردان خان)»، وب‌سایت همپا فایل، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۵ش.