پیش‌نویس:مادری در اسلام

مادری در اسلام؛

منزلت مادری در اسلام

جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است و شمار زیادی از آیات قرآن و روایات به احترام و اکرام مادر پرداخته‌اند. دین اسلام نقش مادری را نمودی عالی از کمال زن معرفی کرده و پاداش معنوی زیادی را برای آن در نظر گرفته است. مادری در آموزه‌های اسلام، از منزلت فوق‌العاده برخوردار است؛ نیکی کردن به مادر در ردیف پرستش خداوند بوده، رضایت و خشم مادر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود. از منظر پیامبر اسلام زن در مدت بارداری، مجاهد، عابد روزه‌دار و شب‌زنده‌دار محسوب شده و پس از وضع حمل پاداش عظیمی دریافت می‌کند و هنگامی که به فرزندش شیر می‌دهد در برابر هر مکیدنی، از ثواب آزاد کردن برده‌ای از فرزندان اسماعیل برخوردار می‌شود و در پایان دوران شیردهی، خداوند گناهان او را می‌بخشد.

بر این اساس، بهشت در زیر پای مادران دانسته می‌شود. خدمت‌گزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازم‌تر است. حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگین‌تر است. علت این ترجیح، زحمات بیشتری مادر بوده و عدل الهی ایجاب می‌کند که در مقابل زحمات بیشتر، حق بیشتری داشته و در مقابل تحمل ناراحتی بیشتر از ارزش بالاتری برخوردار شوند. از منظر رسول خدا حق مادری به قدری سنگین است که اگر انسان تمام عمر، مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده نمی‌شود.

دین اسلام با نگرشی کمال‌گرا به جایگاه و حقوق مادران و نقش مادری در دوران بارداری و پرورش فرزند پرداخته و بسیاری از نگرش‌های منفی در این زمینه را نفی کرده است. اسلام ایفای نقش مادر را با عناوینی مانند از خود گذشتگی، صبر، تقوا، عفت و اخلاق نیکو تعبیر کرده است. دین اسلام با تأیید اشتغال زنان همراه با حفظ کرامت و جایگاه ارزشمند آنها، خواستار توجه به اولویت نقش همسری و مادریِ زنان و پررنگ بودن نقش آنها در محیط خانواده است و این بر خلاف انگاره‌هایی است که ایفای نقش مادری را مانع پیشرفت زنان در تحصیل و کسب‌وکار می‌دانند. برخلاف فمینیست‌ها که برای تقویت جایگاه اجتماعی زن، جایگاه مادری را تضعیف می‌کنند، مادرانگی در فرهنگ اصیل ایرانی، محور انسان‌سازی و جامعه‌سازی شناخته می‌شود و نقش مادر در انتقال ارزش‌های فرهنگی و هویتی به نسل جدید و استمرار هویت و توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، جایگزین ندارد. مادر علاوه بر مراقبت جسمی از فرزند، از راه آموزش غیررسمی و الگودهی رفتاری و ایجاد پیوندهای عاطفی، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای اجتماعی مانند زبان مادری، مهارت‌های ارتباطی، آداب معاشرت، سنت‌ها و آیین‌ها را به فرزند منتقل می‌کند و مسیر اجتماعی‌شدن فرزند را هموار می‌سازد. در فرهنگ اسلامی، این نقش با تأکید بر انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و سبک زندگی اسلامی، عمق و معنای بیشتری می‌یابد.

مادر با ترجیح منافع و آسایش فرزندان برخواسته‌های خود از طریق برآوردن نیازهای مادی، حمایت عاطفی، گذشت در برابر خطاهای فرزندان و پایداری در برابر سختی‌های زندگی، فضایل اخلاقی را در خانواده نهادینه می‌کند. در رسالهٔ حقوق امام سجاد نیز آمده است که مادر، سختی‌های دوران بارداری را به جان می‌خرد، از شیرهٔ وجود خود به فرزند می‌نوشاند و با تمام توان و اعضای بدن خویش از او محافظت می‌کند، در حالی که از این خدمت و فداکاری خشنود است. افزون بر این، عوامل زیستی و جسمانی مرتبط با مادر ازجمله کیفیت دوران بارداری، شیردهی، تغذیه سالم و حلال، در رشد جسمی و روانی کودک نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. این پیوستگی میان پرورش جسمی، عاطفی و معنوی در آموزه‌های اسلامی به‌عنوان بنیان تربیت نسل صالح و متعهد معرفی شده است.

احسان به مادر

در اسلام به پاداش‌های احسان به مادر اشاره شده که نقش جدی در تقویت تمایل زنان به مادری و آسان‌ساختن مراقبت فرزندان از مادر دارد. نیکی‌کردن به والدین از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا بوده و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. همه این امور مربوط به مقام مادری بوده و دربارهٔ مادر کافر نیز صادق است. نیکی به مادر، هنجاری است که رابطه متقابل فرزندی و مادری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در مقام مادری یا پدری از مراقبت‌های فرزندان خود برخوردار شده و پاداش زحمات خود را در کهن‌سالی دریافت کنند. از منظر امام سجاد فلسفه اصلی نیکی‌کردن به مادر زحمات مادرانه است؛ وجود انسان در رحم مادر شکل‌گرفته، مادر از شیره جانش او را تغذیه و با تمام وجودش از او مراقبت کرده است و خود آن‌چنان مراقب رضایت مادرش بود که می‌ترسید لقمه‌ای را بردارد که مادرش به آن تمایل داشته است.

عاق مادر

در اسلام، برای اذیت‌کردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر می‌شود، مجازات‌های سنگینی تعیین شده است. عاق والدین مانع استجابت دعا شده و موجب فقر و ذلت می‌شود. کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شراب‌خوار، رباخوار، مال یتیم‌خوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمی‌یابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات می‌کند. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.

مادران نمونه در تاریخ اسلام

در سخن پیشوایان دین اسلام، جایگاه مادر چنان رفیع است که بهشت زیر پای مادران دانسته شده و به اهمیت مادرانگی در تربیت فرزند و سلامت جامعه توجه داده‌اند. در تاریخ اسلام، زنان بسیاری به‌عنوان اسوه‌های مادرانگی شناخته شده‌اند که نقش پررنگی در شکل‌گیری شخصیت افراد اثرگذار در اجتماع داشته‌اند. آمنه، مادر پیامبر اسلام، با فداکاری و دلسوزی، بستر تربیت حضرت محمد را فراهم ساخت. خدیجه، همسر پیامبر و نخستین بانوی مسلمان، در دامان خویش حضرت فاطمه را پرورش داد. فاطمه زهرا، فرزندانی چون امام حسن، امام حسین و حضرت زینب را پرورش داد. واقعهٔ کربلا در روز عاشورا نیز تجلی مادرانگی‌هایی بود که ثمره آن، فداکاری در راه ایمان و پایداری بر آرمان تا مرز شهادت و اهدای جان بود. در روز عاشورا فرزندان حضرت زینب و نیز فرزندان ام‌البنین ازجمله حضرت عباس، به‌خاطر وفاداری به امام زمان خویش، شهید شدند. مادر وهب نصرانی هم در آن روز، فرزند تازه‌دامادش را برای یاری امام حسین به میدان جنگ فرستاد و او را به پایداری در راه حق سفارش کرد. نقش الگویی این مادران تا دوران معاصر تداوم یافته و مادران شهدای دفاع مقدس و شهدای مدافع حرم، با صبر بر فراق فرزند و پایداری در مسیر ارزش‌ها، خود را میراث‌داران مادران کربلا می‌دانند.

وظایف قبل از بارداری

کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آینده‌سازان جامعه هستند. از آنجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش می‌دهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است:

• انجام فرایض دینی
• انس با قرآن و اهل‌بیت
• مراعات آداب زناشویی
• خوردن غذای حلال و پاکیزه و میوه‌های متنوع
• انجام آزمایشات ژنتیکی
• جلوگیری از افسردگی‌های روحی
• تماشای مناظر زیبا
• رعایت بهداشت جسمی، ورزش و…

وظایف در دوران بارداری

جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ‌کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند. از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران بارداری با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او مؤثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر می‌خورد، می‌پوشد، می‌شنود، می‌گوید، می‌بیند، لمس می‌کند، احساس می‌کند و نیز تمام کنش‌ها و واکنش‌های قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و …، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.‌‌ افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کرده است که از آن جمله می‌توان مراقبت‌های مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان مؤثر دانسته شده‌اند، یادآور شد.

وظایف پس از زایمان

هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی

هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی؛ خانواده پاسندی، عکاس حدیثه پاسندی

پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود می‌گیرد. بار مسئولیت مادر، سنگین‌تر می‌شود.. فکر و اندیشه، جهان‌بینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کامل‌تری پیدا می‌کند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش می‌داند. مهم‌ترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

تعلیم و تربیت

وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است. در روایات واردشده از امامان معصوم (ع) می‌توان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی دربارهٔ برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش توانایی‌های او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم‌گیری‌ها که همگی جلوه‌ای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است. سیره تربیتی حضرت زهرا (س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است. آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبت‌های فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها می‌شود، جلوه‌هایی از این سیره است.

محبت و حمایت

مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان

مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان؛ عکاس پیمان شاه‌سنایی

در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادله‌ای است که متقابلاً لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به‌شمار آورده است. بر این اساس، تأمین هزینه‌های ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شده است. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و ازدواج است. در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شده است.

از دیگر توصیه‌های مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبه‌هایی از مراقبت و بهره‌مندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است. گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه می‌کند، نمی‌توان از این نیاز در دوران‌های دیگر چشم پوشید. فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحران‌ها به مراقبت و محبت ویژه‌ای نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تأثیرگذار است.

جامعه‌پذیری

جامعه‌پذیری فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را می‌آموزد و طوری رفتار می‌کند که مورد تأیید گروه (یا جامعه) است. در فرایند جامعه‌پذیری شخص با عقاید، ارزش‌ها و آداب رسوم جامعه خود آشنا می‌شود و شیوه‌های زندگی اجتماعی را فرا می‌گیرد. دراین ارتباط، در متون دینی سفارش‌های فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده می‌شود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به‌شمار آمده است.

یکی از مهم‌ترین نهادهایی که در آن فرایند جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد، خانواده است؛ به گونه‌ای که جامعه‌پذیری افراد، نسبت مستقیمی با ساختار، کیفیت و نوع ارتباط افراد با خانواده با یکدیگر دارد. نقش مؤثر خانواده، خویشاوندی و همبستگی اجتماعی در این فرایند، در برخی متون روایی به روشنی مورد توجه قرار گرفته است. تأکید بر پیوند خویشاوندی و صله ارحام و آثار و نتایج آن در زندگی فردی و اجتماعی، محبت و شفقت به کودکان، تأکید بر نقش دادن به کودکان در خانواده و آمادگی برای ورود به اجتماع و مانند آن، از آموزه‌های مورد تأکید اسلام است.

همان‌طور که روشن است در فرایند جامعه‌پذیری، تعیین و شناخت ارزش‌ها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد. با شناخت ارزش‌ها و باورهاست که می‌توان فرایند جامعه‌پذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزش‌ها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم می‌تواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد.

سبک زندگی

مادر، نخستین منبع آموزش آداب زندگی به فرزند است و سبک زندگی فرزند در خانواده و جامعه بر پایهٔ رفتارها و ارزش‌های القایی از سوی مادر شکل می‌گیرد. خانواده بر محور مادرانگی و تربیت فرزند، ظرفیت بسیاری برای بهبود و ارتقای شاخص‌های زندگی و نهادینه‌سازی سبک زندگی مطلوب در جامعه دارد. همچنین مادر با مشارکت در کار و تلاش برای بهبود اقتصاد خانواده و نیز با کنشگری اجتماعیِ فعال، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کار و کسب روزی حلال، ایفا می‌کند.

پانویس