چالوس

چالوس؛ یکی از شهرهای مقصد گردشگری در استان مازندران واقع در شمال ایران.

چالوس یکی از شهرهای استان مازندران در شمال ایران است که در جلگهٔ میانی کرانهٔ دریای خزر واقع شده است و مرکز شهرستان چالوس محسوب می‌شود. چالوس دارای سابقهٔ تاریخی طولانی است و پس‌از گذراندن دوره‌های پرفراز و نشیب تاریخی، به یک شهر مهم و مقصد گردشگری محبوب تبدیل شده است.

جغرافیا

مختصات جغرافیایی چالوس، در حدود °۵۱ و´۲۵ طول شرقی و °۳۶ و´۳۹ عرض شمالی است و در ارتفاع ۲۵ متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد قرار گرفته است. این شهر از شمال به دریای خزر، از شرق به نوشهر، از غرب به عباس‌آباد و از جنوب به استان تهران محدود می‌شود. چالوس، از نظر جغرافیا و طبیعت، به دو سرزمین کاملاً متفاوت تقسیم می‌شود؛ بخش جلگه‌ای که شامل باریکه‌ای ساحلی به پهنای ۳ کیلومتر از ساحل دریا تا دامنه کوه است و بخش کوهستانی که شامل کوه‌های پوشیده از جنگل البرز، روستاهای دامنه‌ای و بخش کلاردشت است که از جنوب تا قلهٔ کنداون را فرا می‌گیرد.

تا پیش‌از سال ۱۳۲۵ش، چالوس، دهستانی از توابع بخش نوشهر در شهرستان تنکابن به‌شمار می‌رفت. در سال ۱۳۲۵ش، بخش نوشهر از شهرستان تنکابن جدا شد و به شهرستان ارتقا یافت؛ بنابراین دهستان چالوس به بخش تبدیل شد. در ۱۳۷۵ش، بخش چالوس، به مرکزیت شهر چالوس، به شهرستان تبدیل شد. براساس آخرین تقسیمات کشوری، شهرستان چالوس شامل ۲ بخش (مرکزی و مرزن‌آباد)، ۴ دهستان (کلارستان شرقی، کلارستان غربی، کوهستان و بیرون‌بشم) و ۳ شهر (چالوس، هچی‌رود و مرزن‌آباد) است.

واژه‌شناسی

محققان بر این باورند که واژۀ چالوس از ترکیب دو لفظ «چا» و «لوس» تشکیل شده است. لفظ «چا» و «چال» در زبان طبری به‌ معنای گودال و لفظ «لوس» نیز به‌ معنای لجن است؛ بنابراین واژۀ چالوس در مجموع، به‌ معنای گودال لجنی یا گودال باتلاقی است. شهر چالوس در گذشته با نام‌های شالوس و سالوش شناخته می‌شده است.

ساکنان منطقه

بنابر سرشماری‌های صورت گرفته در ۱۳۸۵ش، جمعیت این شهر در حدود ۴۴٬۶۱۸ نفر، در ۱۳۹۵ش ۶۵٬۱۹۶ نفر و در سال 1402ش به 105015 نفر افزایش یافته است. بیشتر جمعیت این شهر را بومیان کَلارستاق تشکیل می‌دهند که اصالتی طبری دارند. مردم بومی شهر چالوس، گویش مازندرانی دارند. در نواحی شرقی چالوس، قومی به‌نام کُجور ساکن هستند که به گویش کجوری، یکی از زیرشاخه‌های زبان مازندران، صحبت می‌کنند. همچنین، بخشی از جمعیت چالوس را مهاجرانی از سرزمین گیلان و مردم کردزبان تشکیل داده‌اند. این مردم، به زبان‌های گیلکی و کردی سخن می‌گویند. درآمیختگی فرهنگی در چالوس، از غلظت تمامی این زبان‌های محلی کاسته و این جریان را به‌سمت زبان فارسی پیش برده است.

اقتصاد

اقتصاد شهر چالوس، بیشتر بر پایهٔ کشاورزی و دامداری است. خاک مساعد و حاصل‌خیز این منطقه و نیز آب‌وهوای مناسب آن، زمینه را برای فعالیت‌های کشاورزی مساعد کرده است. کاشت برنج، مرکبات و کِشت گندم و جو در شهر چالوس بسیار رایج است. دامداری نیز در این منطقه، به‌شکل سنتی صورت گرفته و شامل پرورش گاو و گوسفند است.

آثار تاریخی

چالوس به‌دلیل عبور رودخانهٔ چالوس از میان آن، دارای پل‌های متعددی است. ازجملهٔ آن‌ها می‌توان به پل معلق اشاره کرد که از جنس بتن ساخته شده و ۱۲۰۰ متر طول و ۵۰ متر عرض دارد. این پل در سال ۱۳۱۲ش به بهره‌برداری رسید. در همان سال‌ها، ساختمان‌های دیگری همچون کارخانهٔ حریربافی، بیمارستان و کاخ سلطنتی (که امروزه به کتابخانه تبدیل شده) و نیز یک پل فلزی در این شهر ساخته شدند. پس‌از آن، مسجد و مدرسهٔ علوم دینی (مدرسهٔ علمیهٔ امام صادق) به‌همراه کتابخانه‌ای در کنار آن احداث شد. این کتابخانه دارای بیش از ۲۲۰۰ جلد کتاب است که برخی از آنها چاپ سنگی یا نسخ خطی هستند. پل زغال چالوس نیز یکی از یادگاری‌های کهن و تاریخی این شهر است. این پل بر روی رود چالوس در سال ۱۳۰۷ش ساخته شده و به‌عنوان یکی از پل‌های تاریخی و دیدنی چالوس شناخته می‌شود.

از دیگر آثار تاریخی چالوس، تپه‌ای در محوطهٔ کاخ سلطانی است که مورخان آن را ویرانه‌های قلعهٔ کهن چالوس می‌دانند. همچنین بقعهٔ حمزه‌رضا، امامزاده خلیل، گورستان کهن گرمابک، بقعهٔ آقا عبدالرضا، بقعهٔ سیدمحمد فرزند امام جعفر صادق، امامزاده یحیی، امامزاده علی بن موسی‌الرضا، قلعهٔ سنگ‌سرک و بقعهٔ شاه علم‌دار از دیگر آثار تاریخی این شهر به‌شمار می‌روند.

کاخ چای‌خوران از بناهای ساخته‌شده در دوران پهلوی است که امروزه به‌عنوان ادارهٔ میراث فرهنگی چالوس استفاده می‌شود. کاخ ملکه مادر (کاخ مادر شاه) نیز از بناهای دوران پهلوی دوم است. هتل بنیاد پهلوی چالوس نیز امروزه به درمانگاه تخصصی امام رضا تبدیل شده است. در بخش جاذبه‌های طبیعی، پارک جنگلی فین چالوس با کلبه‌ها و کومه‌های سنتی، نیلوفران مردابی، رودخانه و آواز پرندگان، از مقاصد گردشگری محبوب این منطقه به‌شمار می‌رود.

جاذبه‌های گردشگری

چالوس دارای آب‌وهوای معتدل و مرطوب است و از کوه‌های مرتفع آن می‌توان به کردکتی با ارتفاع ۱۳۰۰ متر و مگس‌خانی با ارتفاع ۸۰۰ متر اشاره کرد. از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی این شهر، رودخانهٔ چالوس، چشمه‌سارها و آبشارهای فراوان، دره‌های سیاه‌بیشه، پل زنگوله، هزارچم، چشم‌اندازهای جنگلی و شالیزارهای سرسبز هستند. جادهٔ تهران‌_چالوس نیز از زیباترین مسیرهای ایران و جهان به‌شمار می‌رود و سالانه گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند.

از دیگر جاذبه‌های طبیعی و گردشگری چالوس می‌توان به دریاچهٔ ولشت در جنوب غربی شهر اشاره کرد که زیستگاه ماهی‌ها، آبزیان و پرندگان مهاجر بسیاری است. همچنین آبشار آکاپل، آبشار هریجان، درهٔ جنگلی چالوس، بوستان جنگلی چالوس، بوستان جنگلی نمک‌آب‌رود، مرداب کندوچال و دریاچهٔ سد دریوک از دیگر مناطق دیدنی این شهرستان به‌شمار می‌روند.

رودخانهٔ چالوس نیز از مهم‌ترین منابع آبی و یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های استان مازندران محسوب می‌شود. شاخهٔ اصلی آن از دامنه‌های شرقی کوه‌های تخت سلیمان سرچشمه گرفته و در مسیر خود به رودهای دیگری که از سمت غربی کوه‌های کندوان جاری می‌شوند، می‌پیوندد. این رودخانه حدود ۳ هزار هکتار از شالیزارهای دهستان‌های قشلاق و کران را آبیاری کرده و در دو کیلومتری شهر چالوس به دریای خزر می‌ریزد. طول این رودخانه از سرچشمه تا دریا حدود ۸۰ کیلومتر و پهنای آن در برخی نقاط به ۷۰ متر می‌رسد. از دیگر رودخانه‌های این شهرستان می‌توان به رودهای زوات و کلیاک اشاره کرد.

چالوس در ادبیات فارسی

در ادبیات معاصر ایران، افرادی همچون ملک‌الشعرای بهار در اشعار خود، به زیبایی این منطقه اشاره کرده‌اند:

بنگر یکی به‌منظر چالوس کز جمال

صد ره به زیب و زینت مازندران فزود

منابع

• «معرفی و اطلاعات کامل شهر چالوس»، سایت چهارگوشه ایران زیبا، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، ۱۳۸۳ش.
• افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.
• برجیان، حبیب، متون طبری، تهران، آینه میراث، ۱۳۸۸ش.
• تخت روان، امیر، «جاهای دیدنی چالوس»، سایت علی بابا، تاریخ بارگذاری: ۹ دی ۱۳۹۸ش.
• جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
• زارع، نازنین، «چالوس کجاست؟ شهری در پناه البرز و دریا»، وب‌سایت اتاقک، تاریخ بازدید: ۲۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• زنده‌دل، حسن و دیگران، مجموعهٔ راهنمای جامع ایران‌گردی (استان مازندران)، تهران، کاروان جهانگردان، ۱۳۷۹ش.
• سالنامهٔ آماری مازندران، تهران، ۱۳۸۰ش.
• ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
• سرشماری عمومی نفوس و مسکن، مرکز آمار ایران.
• سرشماری عمومی نفوس و مسکن، مرکز آمار ایران.
• شایان، عباس، مازندران، تهران، ۱۳۶۴ش.
• شایان، عباس، مازندران، تهران، محمدعلی علمی، ۱۳۶۴ش.
• شایسته، فریدون، «چالوس»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
• شجاع شفیعی، محمدمهدی، تاریخ اسلام در نواحی شمالی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
• طیار مراغی، محمود، فهرست نسخه‌های خطی در مدرسهٔ امام صادق (ع)، چالوس، میراث مکتوب، ۱۳۸۱ش.
• فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۰ش.
• فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۶ش.
• مجموعه قوانین سال ۱۳۱۶ش، وزارت کشور، تهران، ۱۳۱۶ش.
• مجموعه قوانین سال ۱۳۷۵ش، روزنامهٔ رسمی کشور، تهران، ۱۳۷۶ش.
• محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، به‌تحقیق کریم اصفهانیان و جهانگیر قاجاریه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
• ملک‌الشعرای بهار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• موسوی، یحیی، «مسجد جامع چالوس»، مسجد، تهران، شماره ۶۱، ۱۳۸۱ش.
• نشریهٔ اسامی و عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۷ش.
• نوشین، جواد، چالوس، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۵۵ش.
• یوسفیان، علی‌اصغر، آن سوی نامواژگان: واژه‌شناسی تاریخی اماکن دو سوی البرز در حوزه‌های زبان تبری مازندران، ...، تهران، پارپیرار، ۱۳۹۱ش.
• یوسفی‌نیا، علی‌اصغر، مشروطه بی‌نقاب، تهران، آرون، ۱۳۸۸ش.

• Borjian, Habib, “KOJUR ii. Language,” Encyclopædia Iranica, online edition, 2016, available at (accessed on 1۹ مه ۲۰۱۶).