رابطه جنسی

رابطه جنسی؛ تحریک و برانگیختگی جنسی با هدف لذت‌جویی یا تولیدمثل.

رابطه جنسی به‌عنوان نیازی غریزی، در فرهنگ‌های گوناگون دارای جایگاهی محترم و همراه با آداب ویژه است. این رفتار به‌صورت معمول، در چارچوب ازدواج، مشروعیت می‌یابد. یک رابطهٔ جنسی رضایت‌بخش، فرآیندی است که با آمادگی روانی و عاطفی آغاز شده و با توجه به تفاوت‌های طبیعی مرد و زن در میل و عملکرد جنسی، نیازمند صبر، درک متقابل و هماهنگی است. رعایت اصول بهداشتی، زمانی و مکانی مناسب، همچنین آگاهی از حقوق و وظایف هر یک از زوجین، در سلامت و رضایت از رابطه جنسی، مؤثر است.

مفهوم‌شناسی

رابطه جنسی به رفتاری گفته می‌شود که با هدف تحریک و برانگیختگی جنسی طرفین انجام می‌گیرد. معاشقه، نوازش کردن، نزدیکی کردن، هم‌بستری، جماع، مواقعه، وطی، دخول و مباشرت، عناوینی هستند که به رابطهٔ جنسی اشاره دارند. رابطهٔ جنسی یا همان سکس در انسان با هدف تولیدمثل یا لذت‌جویی همسران انجام می‌شود. برای نزدیکی‌کردن حیوانات با یکدیگر از واژه جفت‌گیری استفاده می‌شود. بعضی مشاهدات ادعا دارد رفتارهای جنسی در حیوانات تنها در دورهٔ جفت‌گیری بوده و با سپری شدن این دوره، غریزهٔ جنسی در حیوانات به حالت کمون بازمی‌گردد.

انواع

رابطهٔ جنسی به دو دستهٔ رابطه جنسی کامل و رابطهٔ بدون دخول دسته‌بندی می‌شود. رابطهٔ جنسی کامل به فعالیت جنسی اطلاق می‌شود که در آن دخول صورت می‌گیرد. اصطلاح رابطه جنسی در گفتار عامیانهٔ مردم، اغلب به رابطهٔ جنسی کامل اشاره دارد. رابطهٔ جنسی کامل به‌طور کلی در دو قالب انجام می‌پذیرد: رابطه واژینال، که رایج‌ترین شکل آمیزش جنسی میان انسان‌ها است و رابطه آنال یا مقعدی که دخول از طریق مقعد، صورت می‌گیرد.

رابطه جنسی بدون دخول به فعالیت‌های جنسی گفته می‌شود که در آن، دخول آلت تناسلی، صورت نمی‌گیرد. در این شیوه، تمامی مراحل چرخهٔ پاسخ جنسی شامل تحریکات اولیه، برانگیختگی، رسیدن به ارگاسم و ارضای جنسی می‌تواند بدون نیاز به دخول صورت گیرد. این نوع از رابطه شامل طیف گسترده‌ای از رفتارهای فیزیکی است که از طریق معاشقه، نوازش و لمس انجام می‌گیرد مثل بوسیدن و نوازش‌های عاشقانه، تحریک مستقیم یا غیرمستقیم اندام‌های جنسی و لمس نواحی حساس بدن مانند سینه‌ها. رابطهٔ بدون دخول در شرایط مختلفی از نظر پزشکی، روانی و اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای مثال، در دوران عقد که زوجین با محدودیت‌های اجتماعی برای دخول مواجه هستند یا هنگامی که یکی از دو طرف با محدودیت‌های جسمی یا روانی برای رابطه جنسی کامل روبرو است یا برای جلوگیری از بارداری ناخواسته، این شیوه به کار گرفته می‌شود.

فرایند رابطه جنسی

متخصصان، رابطه جنسی کامل را یک فرایند و شامل مراحلی از رفتارهای جنسی می‌دانند. این مراحل به‌اختصار عبارت است از:

1. مرحله میل یا تمایل به رابطهٔ جنسی: این مرحله با پیش‌نوازی و دلبری شروع شده و با ملاعبه و بازی‌های جنسی، سعی می‌شود شهوت همسر تحریک شود. میل جنسی در زنان معمولاً به‌گونه‌ای است که تا از جانب مرد تحریکی صورت نگیرد، رغبت نشان نمی‌دهد.
2. مرحله برانگیختگی و تهییج جنسی: در این مرحله، افکار و فعالیت جنسی تمرکز یافته و عروق اندام‌های تناسلی پرخون می‌شود که نشانهٔ آن در مردان، نعوظ آلت تناسلی و در زنان، مرطوب و لیزشدن عضو جنسی است.
3. مرحله ثبات لذت جنسی: عمل جنسی در این مرحله، ثبات داشته و با شدت معمولی، برای مدتی ادامه می‌یابد.
4. مرحله اوج لذت جنسی یا ارگاسم: دورهٔ تخلیه و انزال در مرد، ارگاسم نامیده می‌شود و با بیشترین هیجان و لذت جنسی همراه است. ارگاسم در زنان نیز شبیه ارگاسم در مردان، هنگامی رخ می‌دهد که تحریک جنسی به حداکثر شدت خود رسیده باشد. دانشمندان فیزیولوژی این احتمال را می‌دهند که ارگاسم در زنان با باروری تخمک‌ها نقش داشته باشند.
5. مرحله فرونشینی: آخرین مرحلهٔ پاسخ در یک رابطه جنسی، بازگشت وضعیت فیزیولوژیکی بدن به حالت آرامش است؛ ضربان قلب، سرعت تنفس و پُرخونیِ اندام تناسلی به سطح طبیعی خود بازمی‌گردد. با خاتمه ارگاسم، تحریک جنسی مرد، در یکی دو دقیقه از بین می‌رود و نعوظ در مرد از بین می‌رود.

الگوهای رابطهٔ جنسی

وضعیت زن و مرد در حین رابطه جنسی که گاهی پوزیشن نامیده می‌شود، می‌تواند به شیوه‌های مختلفی صورت گیرد. از نظر الگوی رفتاری، وضعیت چهره‌به‌چهره متداول‌ترین حالت برای آغاز رابطه است و مورد تأکید متخصصان قرار دارد. در این شیوه علاوه‌بر سهولت در دخول، تعامل عاطفی و هیجانی بیشتری میان همسران برقرار می‌شود. اما گاهی انتخاب وضعیت خاص، ضرورتی پزشکی یا فیزیولوژیک دارد؛ برای نمونه، در دوران بارداری، جهت ایمنی جنین، یا برای افرادی که دچار مشکلات مفصلی و کمردرد هستند، استفاده از وضعیت‌های خاص برای جلوگیری از آسیب جسمانی توصیه می‌شود.

امروزه برخی افراد تحت‌تأثیر الگوهای فرهنگی غرب، به رفتارهای غیرمتعارف مانند آمیزش‌های دهانی یا مقعدی و نیز رفتارهای خشونت‌آمیز، روی می‌آورند که از نظر پزشکی و بهداشتی توصیه نمی‌شود. براساس فقه اسلامی، اگرچه زوجین در بهره‌مندی از یکدیگر آزاد بوده، اما تأکید بر حفظ کرامت انسانی و پرهیز از اعمال آسیب‌زا و غیراخلاقی، از اصول بنیادین این حوزه است.

تفاوت‌های مرد و زن در رابطه جنسی

تحقیقات نشان می‌دهد که مردان و زنان به‌دلیل تفاوت‌های زیست‌شناختی، تفاوت‌های زیادی در میزان و نوع میل جنسی و نیز رابطهٔ جنسی دارند. در یک رابطهٔ جنسی، سرعت واکنش جنسی مرد بیش از زن بوده و می‌تواند بدون کمک از همسر و با محرک‌های جنسی مثل عریانی یا رفتار عشوه‌گرایانه، به‌آسانی تحریک شود و در رابطهٔ جنسی نیز بیشتر به‌دنبال نزدیکی فیزیکی و برطرف کردن نیاز و رسیدن به آرامش جنسی است. درحالی‌که چرخهٔ پاسخ جنسی زنان، یک مسئله زیستی روانی بوده و تحت‌تاثیر روابط عاطفی و زناشویی زوجین است. به همین دلیل زنان، در طول رابطه جنسی، نیازمند اظهار کلمات محبت‌آمیز و عاطفی از سوی همسر خود هستند. مطالعات تجربی نشان داده مردان به‌طور معمول در حدود پنج دقیقه می‌توانند به اوج لذت جنسی برسند، اما این زمان برای زنان در حدود بیست دقیقه طول می‌کشد. ازاین‌رو توصیهٔ کارشناسان این است که مرد نسبت به انزال، کنترل داشته و زمان انزال را در موقعی قرار دهد که زن نیز ارضا شده باشد.

فواید رابطه جنسی

آمیزش جنسی مشروع، علاوه‌بر لذت‌بخش بودن، آثار جسمی و روانی مثبتی از جنبه جسمی، روانی و روابط زناشویی دارد. آمیزش جنسی به زوجین در حل مسئله و مشکلات زناشویی کمک می‌کند و از نظر روانی موجب آثاری مثل آرامش روانی، احساس نشاط، افزایش هوشیاری، فرونشاندن خشم افراطی، دور شدن افکار پیچیده و بد و وسواس، کاهش استرس و اضطراب است.

از نظر ابوعلی سینا، آمیزش جنسی موجب دفع فضولات و آماده‌شدن بدن برای رشد و نیز دفع بیماری‌های سودایی مثل مالیخولیا و بیماری‌های ناشی از غلبه بلغم می‌شود. همچنین از نظر ابن‌سینا، ترک آمیزش جنسی، در بعضی افراد با مزاج‌های خاص سبب سردی بدن، پریشانی و بی‌اشتهایی می‌شود و از سوی دیگر ماندن منی در بدن، سبب سمی‌شدن آن و در نتیجه آسیب رساندن بخارات سمی آن به قلب و مغز می‌شود. چنان‌که در زنان نیز موجب تنگی رحم، سنگینی و سردی بدن و سختی حرکت می‌شود.

مکان، زمان و دفعات رابطه جنسی

دفعات یا مدت زمان مقاربت زوجین تحت‌تأثیر عوامل متعددی بوده و بسته به سن، توان جسمی، آمادگی روحی و مقتضیات زمانی و مکانی برای هر فرد متفاوت است. از نظر کارشناسان، معیار اصلی برای دفعات رابطهٔ جنسی، وضعیت جسمانی زوجین است و از آنجا که بازگشت غلظت و کیفیتِ اسپرم به حالت ایده‌آل، به حدود سه تا چهار روز زمان نیاز دارد، در حالت طبیعی، هفته‌ای دو بار رابطهٔ جنسی، مناسب دانسته شده است. از نظر زمانی نیز، اگرچه نزدیکی در شب و پیش‌از خواب رایج‌تر است، اما بعضی پژوهشگران ادعا دارند از دیدگاه پزشکی، صبح‌گاه و پس‌از استراحت کامل، بهترین زمان برای مقاربت محسوب می‌شود.

توصیهٔ پزشکان برای بارورسازی رابطهٔ جنسی، این است که مقاربت در فاصلهٔ چهار یا پنج روز قبل‌از زمان تخمک‌گذاری همسر تا چند ساعت بعداز آن انجام شود. از نظر پزشکی زمان تخمک‌گذاری در زنان با کم‌کردن ۱۳ تا ۱۵ روز از سیکل قاعدگی محاسبه می‌شود. برای مثال در سیکل قاعدگی ۲۸ روزه، تخمک‌گذاری در حدود روز ۱۴ و در سیکل ۴۰ روزه، تخمک‌گذاری در حدود روز ۲۶ سیکل، روی می‌دهد. در منابع اسلامی از روبه‌قبله یا پشت‌به‌قبله بودن هنگام آمیزش، نهی شده و نیز توصیه شده از آمیزش به قصد فرزند در اول، نیمه و آخر ماه قمری پرهیز شود.

رابطه جنسی سالم

نوشتار اصلی: رابطه جنسی سالم

از دیدگاه متخصصان حوزه سلامت جنسی و روان‌شناسی رابطه، رابطهٔ جنسی سالم، فراتر از یک عمل بیولوژیک، یک فرایند پویا، تعاملی و چندبعدی محسوب می‌شود که ابعاد جسمی و روانی طرفین را به‌طور همزمان در بر می‌گیرد. کارشناسان علاوه‌بر توصیه به رعایت اصول بهداشت فردی و حفظ سلامت، بر مفاهیمی همچون احترام گذاشتن حین رابطه و داشتن علاقهٔ دوطرفه برای برقراری رابطهٔ جنسی بدون احساس فشار، اجبار یا تحقیر تأکید دارند. همچنین توصیه می‌کنند که زوجین به جای سرکوب خواسته‌ها و نیازهای جنسی خود، با همسر، گفتگوی صادقانه داشته باشند و همسران نیز با درک تفاوت‌های جنسی یکدیگر و پذیرش آن، ترجیحات جنسی همسر را به‌رسمیت بشناسند.

موانع رابطه جنسی رضایت‌بخش

عوامل مختلفی می‌تواند مانع از رضایت زوجین در آمیزش جنسی باشد که بعضی از آن موارد عبارت است از:

• عوامل شناختی: عوامل شناختی مانند ناآگاهی همسران از حقوق جنسی یکدیگر و بی‌توجهی به آن، باورهای و کلیشه‌های جنسی غلط، احساس گناه یا شرم و حیای جنسی، داشتن تصویر نامطلوب از اندام‌های جنسی خود، ناآگاهی از الگوهای سالم یا تحت‌تاثیر الگوهای ناسالم قرار گرفتن؛
• عوامل عاطفی: رابطهٔ جنسی با عواطف و احساسات همراه است و اگر این عواطف به هر دلیلی مثل بداخلاقی دچار اختلال شود، زوجین نمی‌توانند رابطهٔ جنسی رضایت‌بخش داشته باشند.
• عوامل رفتاری: عوامل رفتاری مثل رعایت نکردن آراستگی در روابط همسری، نداشتن تفاهم در زمان، مکان و دفعات آن، مانع آمیزش جنسی رضایت‌بخش است.
• اختلالات جنسی: ناتوانی افراد در برقراری رابطهٔ جنسی رضایت‌بخش گاهی ریشه در اختلال عملکرد جنسی دارد. براساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی، ویراست پنجم، اختلالات جنسی به سه طبقه اصلی اختلالات میل یا برانگیختگی، اختلالات ارگاسمی و اختلالات درد جنسی، تقسیم می‌شوند که هر یک از این طبقات اصلی نیز زیرمجموعه‌های خاص خود را دارند. این اختلالات می‌تواند منشأ زیستی یا روانی داشته باشد. برای نمونه، مطالعات نشان داده بیماران دیابتی در میل جنسی، نعوظ و توان جنسی دچار مشکل می‌شوند.

تنظیم رابطه جنسی

نوشتار اصلی: تنظیم روابط‌‌ جنسی

رابطه جنسی در چارچوب خانواده، دارای یک نظام جامع فقهی و حقوقی است که رفتار جنسی را در ابعادِ مراقبتی، انگیزشی و آمیزشی با شاخصه‌هایی مانند تعهد جنسی، کنترل نگاه، حفظ وقار، حفظ حجاب، آراستگی، تمایز جنسی، نگرش مثبت، محبت و ملاعبه، تنظیم می‌کند. هدف از تنظیم الگوی رفتار جنسی با این شاخصه‌ها، صیانت از نهاد خانواده، تأمین امنیت روانی و عاطفی زوجین و پیشگیری از نابهنجاری‌ها و انحرافات اجتماعی است.

ازآنجاکه نظام خانواده بر پایه تعهد زناشویی بنا شده و رابطهٔ جنسی یکی از ارکان اصلی این تعهد است، هرگونه رابطهٔ جنسی خارج از این چارچوب که در ادبیات علمی تحت عناوین روابط فرازناشویی، بی‌وفایی یا خیانت شناخته می‌شود، بنیان‌های این پیمان و نهاد خانواده را متزلزل می‌کند.

مطالعات نشان داده است که توجه به اصول تنظیم رفتار جنسی، علاوه‌بر این‌که نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی زناشویی زوجین و افزایش رضایت از آن دارد، همچنین عاملی برای صیانت از نهاد خانواده و حفاظت در برابر روابط فرازناشویی است.

رابطه جنسی در میانسالی

مطالعات نشان می‌دهد که میل جنسی در انسان در تمام مراحل زندگی، از دوران بلوغ و شیردهی تا پیری فعال باقی می‌ماند. گرچه فراوانی آمیزش جنسی میان زوجین با افزایش سن کاهش می‌یابد، اما لذت جنسی در این دوره نیز ادامه دارد و در صورت سلامت جسمی و روانی، رابطهٔ جنسی در دوران سالمندی و در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ زندگی نیز می‌تواند ادامه داشته باشد. در حدود سن ۴۵ سالگی به بعد زنان وارد دوره یائسگی شده و در این دوره رابطهٔ جنسی منجر به بارداری نمی‌شود.

برای بعضی زوجین، دورهٔ میانسالی به‌دلیل عدم حضور فرزندان در منزل، آزادی بیشتری در رابطهٔ جنسی ایجاد می‌شود. بااین‌حال در دورهٔ میانسالی به‌دلیل اختلال‌هایی که در عملکرد جنسی مرد و زن ممکن است به وجود آید، رابطهٔ جنسی با چالش‌هایی روبرو است. برای مثال نعوظ در مرد طولانی‌تر شده و مایع منی و همچنین تولید هورمون جنسی مردانه در مرد کاهش می‌یابد. در بسیاری از زنان نیز با افزایش سن، دیواره‌های واژن نازک‌تر شده و انعطاف‌پذیری آن کاهش می‌یابد و ممکن است باعث دردناک شدن آمیزش شود، گرچه از نظر متخصصان در حدی نیست که لذت جنسی را کاهش دهد.

احکام رابطهٔ جنسی

در فقه اسلامی، رابطهٔ جنسی به‌طور کلی به دو دستهٔ حلال و حرام تقسیم می‌شود. رابطهٔ حلال با پیوند زناشویی اتفاق می‌افتد. رابطهٔ جنسی بدون تحقق اسباب شرعی، حرام است؛ زنا، لواط، مساحقه و آمیزش با حیوان از مصادیق رابطهٔ جنسی حرام است.

اگر هنگام رابطهٔ جنسی زوجین، به‌مقدار ختنه‌گاه یا بیشتر دخول صورت گیرد، احکامی بر آن مترتّب می‌شود. ازجمله احکام این است که غسل بر مرد و زن واجب می‌شود و اگر عقد دائم باشد، تمام مهریهٔ زن بر مرد واجب می‌شود. همچنین رابطهٔ همراه با دخول در بعضی مواقع مانند آمیزش در حال حیض، نفاس، روزه، اعتکاف، احرام و نیز پیش‌از رسیدن همسر به سنّ نه سالگی، حرام است و در بعضی موارد مانند آمیزش در حال روزه، علاوه‌بر حرام بودن، کفاره نیز واجب می‌شود. همچنین در فقه اسلامی، ترک آمیزش مرد با همسر دائم خود بیش از چهار ماه، حرام است.

رابطه جنسی در ایران و غرب

الگوی رابطه جنسی در جوامع مختلف، از گذشته تا به امروز در نهاد خانواده تعریف می‌شده است. در فرهنگ دینی و سنتی جامعهٔ ایرانی نیز، رابطه جنسی در چارچوب نهاد خانواده بوده است. این الگو که ریشه در فرهنگ‌های دینی و سنتی دارد، بر خویشتن‌داری جنسی و مشروعیت یافتن روابط تنها در قالب تعهدات رسمی تأکید دارد؛ به‌گونه‌ای که حتی با وجود تغییرات اجتماعی، مفهوم زندگی مجردی همچنان در جامعهٔ ایران با چالش‌های مشروعیت مواجه است.

بااین‌حال در دهه‌های اخیر، در جوامع غربی، الگوهای رابطه جنسی از چارچوب نهاد رسمی خانواده خارج شده و به اشکال دیگری بازتعریف شده است. برای نمونه الگوی جدیدی نظیر هم‌خانگی که بعضی به‌دلیل پیامدهای آن، ازدواج سیاه نامیده‌اند، در برخی کشورهای غربی به‌عنوان یک هنجار اجتماعی پذیرفته شده و در برخی موارد جایگزین ازدواج شده است. برای مثال، آمارها در استرالیا در سال ۲۰۰۱م نشان می‌دهد که ۷۲درصد از هم‌بالینی‌ها پیش‌از ازدواج رسمی صورت گرفته است.

این پدیده در کشورهای مختلف جهان رواج یافته و بعضی گزارش‌ها از رواج آن در کشورهای اسلامی نیز حکایت دارد. در جمهوری اسلامی ایران نیز گرچه آمار رسمی از چنین روابطی وجود ندارد، بااین‌حال بعضی پژوهشگران نسبت به رواج نشانه‌های این پدیده در جامعه ایران هشدار داده‌اند.

رابطه جنسی در مکاتب فکری

اگرچه میل جنسی ریشه‌ای غریزی دارد، اما رفتار جنسی انسان برخلاف حیوانات، فاقد الگوی غریزی ثابت بوده و محصول یادگیری و تربیت است. بر همین اساس، دو رویکرد عمده در مواجهه با رفتارهای جنسی انسان شکل گرفته است:

• در اولین رویکرد، برگرفته از ادیان ابراهیمی، رابطه جنسی تنها با ازدواج و در نهاد خانواده شکل می‌گیرد و هر گونه رابطه‌ای خارج از نهاد خانواده ممنوع است.
• رویکرد دوم در دوران معاصر، در غرب شکل گرفت. این رویکرد بر پایهٔ اصالت لذت و آزادی غریزه جنسی بنا شده و با تکیه بر نظریات اندیشمندانی همچون فروید و برتراند راسل تقویت شد. نظریات فروید با تقلیل حیات به سائق‌های جنسی و تأکید بر آسیب‌زا بودن سرکوب غریزه، هنجارهای سنتی را تضعیف کرد. در ادامه، بعضی مطالعات دیگر با ادعای جنسیت به‌عنوان پدیده‌ای طیفی و گسترش بحث آن به دوران نوزادی، ارزش‌های فرهنگی را دگرگون کرده و زمینهٔ جایگزینی مفهوم جنسیت به‌جای جنس را فراهم آوردند. این تحول فکری منجر به انتقال رابطهٔ جنسی از نهاد خانواده به عرصهٔ عمومی شد، تاجایی‌که کامجویی آزاد به یک صنعت پردرآمد تبدیل شد.

در مقابل، نظریه‌پردازان اسلامی با تکیه بر آموزه‌های دینی بر این باورند که آزادی غریزهٔ جنسی و بلکه هر غریزهٔ دیگری، تا زمانی محترم است که با استعدادهای عالی انسان هماهنگ باشد و مانع از شکوفایی آن نشود. در منظر اندشمندان اسلامی، غریزهٔ جنسی تنها در چارچوب قانونمند است که می‌تواند به انسان در مسیر ترقی و شکوفایی کمک کند. نظریه‌پردازان اسلامی معتقدند تشکیل خانواده، امری فطری و ضروری است که تنها با رعایت ضوابط در روابط جنسی پایدار می‌ماند. در این نگاه، رابطهٔ جنسی میان زن و مرد صرفاً ابزاری برای لذت‌جویی نیست؛ بلکه سنگ‌بنای شکل‌گیری روابط عاطفی است که تا دوران سالمندی که غریزهٔ جنسی رو به خمودی می‌رود، استمرار می‌یابد. از سوی دیگر، تربیت نسل آینده و سعادت آن، تنها در نهاد خانواده است که به‌درستی شکل می‌گیرد و عواطف انسانی نیز در همین نهاد می‌تواند زمینهٔ شکوفایی پیدا کند.

پانویس

منابع

• «آمیزش جنسی چیست؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «آمیزش جنسی-فواید آمیزش جنسی-فلسفه لذت جنسی»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۳۸۷ش.
• احمدی، علی‌اصغر، «تطور آموزش جنسی در غرب و نهادهای بین‌المللی»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۹۸ش.
• ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، القانون فی الطب، لبنان، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۶ق.
• «ازدواج در ادیان»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• امامی‌خواه، صدف و دبیری اژدری، مهسا، هوش جنسی زوجین، گرگان، نوروزی، ۱۴۰۱ش.
• بابکان‌راد، المیرا، «فواید رابطه جنسی برای زنان و مردان»، وب‌سایت مام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• تیزرو، فیروز، «بررسی میزان آگاهی و نیازهای آموزشی زوج‌های جوان نسبت به رابطه جنسی سالم در استان گیلان»، مجله خانواده و پژوهش، سال دوم، شماره ۲، ۱۳۸۴ش.
• جمشیدی، مهنازسادات، بحث دربارهٔ بدکارکردی جنسی، تهران، گیوا، ۱۳۹۹ش.
• «چگونه رابطه جنسی سالم به ازدواج پایدار کمک می‌کند؟»، وب‌سایت یاریجو، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «چگونه زنان را بدون دخول ارضا کنید»، وب‌سایت کلینیک روان‌شناسی آویژه، تاریخ بازدید مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• چیت‌ساز، محمدجواد، «بررسی وضعیت همباشی در ایران: فراترکیب پژوهش‌های همباشی»، فصلنامه علمی پژوهشی مسائل اجتماعی ایران، دوره ۲، شماره پنجم، ۱۴۰۱ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «غسل؛ قسمت دوم»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۳ش.
• دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «رابطه جنسی بدون دخول»، وب‌سایت کلینیک دکتر نجات، تاریخ بازدید مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• رجایی، فهیمه و گرجی، یوسف، «مطالعه کیفیت روابط جنسی زوجین متقاضی طلاق»، فصلنامه مددکاری اجتماعی، ش۱، دوره ۱۱، ۱۴۰۱ش.
• رضاخانیها، بیژن و صفری‌نژاد، محمدرضا، «بررسی فراوانی انواع اختلال جنسی و عوامل مرتبط در بیماران مرد مراجعه کننده به درمانگاه اورولوژی بیمارستان ۵۰۱ ارتش طی سال‌های ۸۴–۱۳۸۳»، مجله دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، دوره ۴، شماره ۴، ۱۳۸۵ش.
• رضایی‌پور، ناصر، «آمیزش جنسی از دیدگاه طب سنتی ایرانی»، وب‌سایت پیام تندرستی، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• رمضان‌زاده، ام‌البنین و دیگران، «آمیزش نامتعارف و پیامدهای فقهی آن»، مجله علمی پژوهشی فقه پزشکی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۴ و ۳۵، ۱۳۹۷ش.
• «روابط دختر وپسر از نگاه سایر مذاهب»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۹۰ش.
• «ریشه‌یابی فساد جنسی افسارگسیخته در غرب»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• شریعتی، مهلا، «انواع پوزیشن سکس به همراه عکس»، وب‌سایت ایمپو، تاریخ درج مطلب: تیر ۱۴۰۵ش.
• صالح‌نیا، محبوبه و دیگران، «ادراک زنان از نقش کارکرد تنظیم روابط جنسی در خانواده بر کیفیت زندگی زناشویی»، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال پانزدهم، شماره ۵۸، ۱۴۰۳ش.
• صدوق، محمد بن علی، من لایحضره‌الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ۲، ۱۴۱۳ق.
• عباسی، مهدی، الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی، قم، دارالحدیث، چ۳، ۱۳۹۸ش.
• علیوردی‌نیا، اکبر و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی نوع نگرش و رفتار زنان متأهل دارای روابط فرازناشویی نسبت به این نوع روابط»، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال ۲۳، شماره ۹۰، ۱۴۰۲ش.
• فاضلی، نعمت‌الله، تاریخ فرهنگی ایران مدرن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۳ش.
• «فتاوای مراجع تقلید دربارهٔ اعمال زناشویی روزه‌دار»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• فرشی جلالی، مائده و دیگران، «شیوع اختلالات عملکرد جنسی در دانشجویان متأهل»، مجله مهارت‌های روان‌شناسی تربیتی، شماره ۴۳، ۱۳۹۹ش.
• فلدمن، رابرت، روان‌شناسی تحولی، ترجمه مهدی عبداله‌زاده رافی، تهران، ارجمند، ۱۴۰۰ش.
• قیصری، سهیلا و کریمیان، نادر، «بررسی مدل علی رضایت جنسی بر اساس متغیرهای کیفیت زناشویی، رضایت از رابطه، اضطراب ارتباط جنسی، احقاق جنسی و دفعات آمیزش در دانشجویان زن متأهل بندرعباس»، فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال چهارم، شمارهٔ ۱۶، ۱۳۹۲ش.
• کاظمی‌پور، شهلا، «تحولات خانواده در ایران معاصر با تأکید بر ازدواج و طلاق»، فصلنامه علمی پژوهشی انحرافات و مسائل اجتماعی، شماره ۴، دوره ۲، ۱۴۰۱ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق.
• گلابی، فاطمه و دیگران، «بررسی عوامل فردی و زمینه‌ای مرتبط با رضایت جنسی زنان (مطالعه زنان متأهل در شهر تبریز)»، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات جنسیت و خانواده، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۰ش.
• محبی، محمدعارف، «خانواده و شاخص‌های تنظیم روابط جنسی»، مجله معرفت، سال بیستم، شماره ۱۲، ۱۳۹۰ش.
• مسعودی‌فر، محسن، «سکس چیست و قبل و بعد از رابطه جنسی چه نکاتی را باید بدانیم؟»، وب‌سایت دکترتو، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۵ش.
• مطهری، مرتضی، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، تهران، صدرا، چ۲۹، ۱۳۸۹ش.
• مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۳۹۸ش.
• معین، محمد، فرهنگ معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵.
• مکارم شیرازی، ناصر، «اوقات آمیزش با همسر»، وب‌سایت انهار، تاریخ بازدید: ۲۶ دی ۱۴۰۳ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «مسائل جنسی»، وب‌سایت انهار، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۱ش.
• موسوی، سیدعباس و امامی‌راد، احمد، کتاب جامع رضایت جنسی همسران: عوامل و موانع، تهران، بین‌الملل، چ۲، ۱۳۹۹ش.
• «نکاتی برای داشتن رابطه جنسی سالم‌تر»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• نورعلیزاده میانجی، مسعود، سلامت و اختلال جنسی همسران: رویکردی اسلامی و روان‌شناختی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ۲، ۱۴۰۱ش.
• هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۳ش.
• هال، جان ادوارد، فیزیولوژی پزشکی گایتون و هال (بخش ۱۴)، ترجمه محمدرضا بیگدلی، تهران، تیمورزاده، ۱۳۹۹ش.
• «یک استاد دانشگاه آلمان: برخی از زنان آلمانی به دلیل ابعاد زیبایی»، پایگاه خبری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند۱۳۹۷ش.