اغتشاش

اغتشاش؛ رفتار جمعی خشونت‌آمیز با هدف تخریب اموال، ایجاد ناامنی و آسیب به مردم.

اغتشاش رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زننده نظم عمومی است که با اعتراض مدنی تفاوت دارد و از مسیر مشروع مطالبه‌گری خارج می‌شود. این پدیده در کشورهای مختلف جهان از جمله آمریکا، فرانسه، انگلیس، عراق و ایران بارها رخ داده است. قوانین کشورها برای مقابله با اغتشاش مجازات‌هایی از جریمه نقدی تا حبس‌های طولانی و حتی اعدام پیش‌بینی کرده‌اند؛ اما در ایران با تفکیک میان معترضان و مسببان اصلی، رویکردی توأم با رأفت و قاطعیت دنبال می‌شود. فضای مجازی نقش کلیدی در سازماندهی و گسترش اغتشاشات دارد و بسیاری از کشورها در شرایط بحرانی به قطع یا محدودسازی اینترنت روی می‌آورند. اغتشاشات افزون بر آثار اجتماعی و سیاسی، پیامدهای اقتصادی و فرهنگی به همراه دارد.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ اغتشاش به‌معنای شورش، طغیان و نافرمانی، رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زنندهٔ نظم عمومی است. سردادن شعارهای هنجارشکنانه، بستن راه عبور و مرور، ایجاد درگیری و آسیب رساندن به اموال عمومی از جمله مصادیقی است که در قوانین جزایی و کیفری جرم‌انگاری شده و اعتراض مدنی محسوب نمی‌شود.

تفاوت اغتشاش با اعتراض

اعتراض به‌معنای، انتقاد کردن و ایراد گرفتن است. اگر انتقادات مردمی به عملکرد مسئولان پاسخ داده نشود، شهروندان حق دارند با روش‌های قانونی و مدنی مطالبه‌گری کنند. در اغتشاش اما فرد یا گروه اغتشاشگر در پی ایجاد آشوب، برهم زدن امنیت عمومی و ایجاد هرج‌ومرج اجتماعی و سیاسی است. مطابق با اصل ۲۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعتراضات مسالمت‌آمیز به‌شرط همراه‌نداشتن سلاح و مخالف‌نبودن با مبانی اسلام، آزاد است. اعتراض ابزاری مدنی برای بیان مطالبات مشخص در چارچوب قانون و با هدف اصلاح است؛ در مقابل، اغتشاش با اتکا به خشونت، تخریب اموال عمومی و خصوصی و ایجاد ناامنی، مسیر مشروع مطالبه‌گری را منحرف کرده و زمینه‌ساز بی‌ثباتی می‌شود.

تفاوت اغتشاش با انقلاب

انقلاب پدیده‌ای اجتماعی است که منجر به تغییر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیکی یک جامعه با مشارکت مردم همراه با خشونت می‌شود. انقلاب از این جهت با اغتشاش متفاوت است که در هر انقلاب، نارضایتی عمومی و عمیق از ساختار و نظام حاکم وجود دارد. علاوه بر این که هر انقلاب دارای رهبری قوی، ایدئولوژی و تشکل‌های جایگزین است و با مشارکت گستردهٔ توده‌های مردم اتفاق می‌افتد.

زمینه‌های اغتشاش

بر اساس نظریه فشار، طبقات فرودست جامعه به‌دلیل ناتوانی در دستیابی به اهداف، دچار احساس ناکامی می‌شوند و فشار ناشی از آن منجر به بروز اغتشاش اجتماعی می‌شود. نظریهٔ محرومیت نسبی اما منشأ خشونت و پرخاشگری نهفته در اعتراضات را محرومیتی می‌داند که فرد از جهات مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی احساس می‌کند. محرومیت نسبی، تضاد میان واقعیت و انتظار است و آنچه فرد در اختیار دارد، با آنچه خود را لایق آن می‌داند، فاصلهٔ زیادی دارد.

تئوری ناکامی-پرخاشگری، ناکامی در کنار احساس ضعف را موجب پرخاشگری می‌داند و نظریهٔ عدالت اجتماعی، اغتشاش اجتماعی را نتیجهٔ توزیع نابرابر سودها و پاداش‌ها بین افراد می‌داند. نظریهٔ نیازها نیز با رویکردی روان‌شناختی زمینهٔ بروز ناآرامی‌ها را توضیح می‌دهد. در این دیدگاه عدم تحقق نیازها باعث بروز پرخاشگری، نارضایتی و فشارهای روانی می‌شود. بر این مبنا، بروز بسیاری از نارضایتی‌های اجتماعی و حتی حرکات اعتراضی و انقلابی به عدم ارضای نیازها و احساس عدم نیاز برمی‌گردد.

اغتشاش در کشورهای گوناگون

اعتراض به مشکلات معیشتی، بی‌عدالتی، فساد و ناکارآمدی دولت‌ها پدیده‌ای جهانی است که در کشورهای مختلف به اشکال گوناگون بروز یافته است.

• در آمریکا، اعتراضات ضدنژادپرستی با شعار «نمی‌توانم نفس بکشم» از سال ۲۰۱۴ میلادی آغاز شد و در سال ۲۰۲۰م با کشته شدن جورج فلوید به اوج خود رسید و به شهرهای اروپایی نیز سرایت کرد. این اعتراضات در سال ۲۰۲۶م نیز با کشته شدن الکس پرتی توسط مأموران مهاجرت در مینیاپولیس، بار دیگر شعله‌ور شد.
• در اسرائیل از ۲۰۲۳م، مخالفان بنیامین نتانیاهو در اعتراض به اصلاحات قضایی و ناکارآمدی دولت، دست به تظاهرات گسترده زدند که با درگیری با پلیس همراه بود. همچنین از سال ۲۰۲۴م مخالفان، کابینهٔ نتانیاهو را مسئول ناتوانی در دستیابی به اهداف نظامی در غزه و لبنان و فرسودگی ارتش دانستند و خواستار تبادل اسرای صهیونیست در نوار غزه شدند.
• کشورهای آمریکای جنوبی مانند شیلی، اکوادور و بولیوی در سال ۲۰۱۹م صحنه اعتراضات گسترده‌ای به سیاست‌های اقتصادی و انتخاباتی بودند.
• عراق از ۹ مهر ۱۳۹۸ش شاهد اعتراضات خیابانی علیه فساد اداری، ناکارآمدی اقتصادی و معضل بیکاری بود که با مداخلات خارجی نیز همراه شد. با تداوم اعتراضات و کشته و زخمی شدن تعدادی از شرکت‌کنندگان، دامنهٔ مطالبات فراتر رفت و برخی احزاب سیاسی نیز با آن همراه شدند.
• در فرانسه، جنبش جلیقه‌زردها از ۲۰۱۸م علیه سیاست‌های اقتصادی شکل گرفت. درگیری‌های پلیس و معترضان در هفت ماه منجر به تلفات و آسیب‌هایی از جمله ۱۱ کشته، حدود دو هزار مجروح میان معترضان و یک‌هزار مجروح میان نیروهای پلیس و بازداشت حدود ده‌هزار نفر در سراسر فرانسه شد. در ۲۰۲۳م اعتراضات به افزایش سن بازنشستگی به بزرگ‌ترین موج اعتراضی نیم‌قرن اخیر این کشور بدل شد. این تظاهرات در شهرهای مختلف فرانسه با درگیری و مداخله پلیس همراه بود.
• انگلیس در ۲۰۱۱م شاهد ناآرامی‌های گسترده‌ای بود که پس از کشته شدن یک جوان سیاه‌پوست به دست پلیس آغاز شد. در این میان پنج غیرنظامی کشته و صدها افسر پلیس زخمی و بیش از سه‌هزار نفر در این شهرها بازداشت شدند. برآورد خسارت‌ها به مغازه‌ها و زیرساخت‌ها ۲۵۰ میلیون پوند گزارش شد. در سال ۲۰۲۵م در لندن تظاهرات بزرگی با حضور نزدیک به ۱۵۰ هزار نفر به پا شد. دلایل اصلی این تجمع به گفتهٔ کارشناسان رکود رشد اقتصادی، کاهش خدمات عمومی و افزایش نابرابری بوده است که باعث شده مردم مشکلات معیشتی خود را به مسئلهٔ مهاجرت گره بزنند. این اعتراضات با درگیری با پلیس و شعارهای تند ضد مهاجرت همراه بود.
• در ایران نیز اغتشاشات از دهه ۱۳۵۰ش تا ۱۴۰۰ش با ماهیت‌های متفاوت رخ داده است. دهه ۱۳۷۰ش اعتراضات پراکنده‌ای به مسائل معیشتی و ۱۳۷۸ش حادثه کوی دانشگاه تهران رقم خورد. دهه ۱۳۸۰ش اغتشاشات پس از انتخابات ۱۳۸۸ش نظام را به چالش کشید. در دهه ۱۳۹۰ش، اعتراضات دی ۱۳۹۶ش و آبان ۱۳۹۸ش به‌دلیل افزایش قیمت بنزین به خشونت کشیده شد. دهه ۱۴۰۰ش نیز دو موج اغتشاش در شهریور ۱۴۰۱ با شعار زن، زندگی، آزادی و نیز دی ۱۴۰۴ش رخ داد که با حمله به مراکز نظامی، اماکن مذهبی و تخریب گسترده اموال عمومی همراه بود و نقش پررنگ رسانه‌های بیگانه و سلبریتی‌ها در آن مشهود بود.

قوانین کشورها برای مقابله با اغتشاش

• در کانادا، تجمع سه نفر یا بیشتر که منجر به خشونت و تهدید اموال و جان اشخاص شود، تجمع غیرقانونی محسوب می‌شود و مجازات‌هایی همچون جریمه نقدی تا سقف ۵ هزار دلار یا تحمل ۶ ماه حبس دارد و در صورت استفادهٔ معترضان از لباس مبدل، مجازات زندان می‌تواند تا ۵ سال افزایش یابد.
• در ایالت آلاباما آمریکا، حضور در تجمع‌های غیرقانونی تا شش ماه زندان و ۳ هزار دلار جریمه، در ایالت آریزونا شش‌ماه زندان و هزار دلار جریمه، در ایالت تگزاس تا ۲ هزار دلار جریمه یا ۱۸۰ روز زندان یا هر دو، در واشینگتن نیز تبعیت نکردن از دستور متفرق‌شدن در تظاهرات ۲۵۰ دلار جریمه و در نیویورک هرگونه تجمع غیرقانونی ۹۰ روز زندان خواهد داشت.
• در انگلیس، تجمع غیرقانونی اگر موجب اختلال در حرکت وسایل نقلیه و عابران شود، پلیس حق هر اقدامی حتی اعمال خشونت برای متوقف کردن آنها را دارد.
• در فرانسه، تمرد از دستور پلیس در تجمعات غیرقانونی ابتدا مشمول جریمه ۳۸ یورویی است؛ اما چنانچه شرکت‌کنندگان پس از اخطار، متفرق نشوند، نیروهای امنیتی مجاز به اعمال خشونت هستند و این اتهام کیفری می‌تواند منجر به یک سال حبس و جریمه‌ای تا ۱۵ هزار یورو شود. پوشاندن چهره، مجازات را تشدید می‌کند.
• در آلمان، تجمع در اماکن ممنوعه یا دعوت به مشارکت در آن، جریمه تا سقف ۳۰ هزار یورو و یک سال حبس در پی دارد. همچنین اخلال در نظم عمومی و حمله به پلیس یا تخریب اموال، می‌تواند تا ۳ سال حبس برای معترضان در پی داشته باشد. استفاده از ابزارهای مخل امنیت شهروندان، تا ۱۰ سال زندان در پی دارد.
• در اسپانیا بی‌توجهی به دستورات و ضوابط تظاهرات، منجر به جریمه نقدی تا سقف ۶۰۰ یورو می‌شود. همچنین اگر تظاهرات در مجاورت نهادهای دولتی منجر به اخلال در امنیت عمومی شود، جریمه‌ای تا سقف ۳۰ هزار یورو خواهد داشت. برپایی تجمعات بدون مجوز در اطراف زیرساخت‌های حیاتیُ جریمه‌ای معادل ۶۰۰ هزار یورو دارد.
• در ترکیه، برپایی تجمعات مسالمت‌آمیز نیازی به موافقت قبلی ندارد، اما مشروط به انطباق کامل شعارها و بیانیه‌ها با موازین قانونی است. سازمان‌دهندگان و شرکت‌کنندگان در صورت نخطی به سه سال حبس محکوم می‌شوند. همچنین توسل به زور، خشونت یا تهدید مأموران، ۲ تا ۵ سال زندان در پی دارد. علاوه بر این، توهین یا حمله به مقامات با هدف متشنج کردن تظاهرات مسالمت‌آمیز، منجر به ۱٫۵ تا ۳ سال حبس خواهد شد.
• در ایران قیام علیه امنیت حکومت اسلامی و طرح براندازی آن، حکم محاربه یا جنگ با خدا و رسول خدا را دارد و هرگونه تغییر و تحول در حکومت و ساختار قدرت، جرم محسوب می‌شود. طبق مادهٔ ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی هر کس با هیاهو و جنجال یا حرکات غیرمتعارف یا تعرض به افراد باعث اخلال در نظم و آسایش و آرامش عمومی یا مانع کسب‌وکار مردم شود، به حبس از سه ماه تا یک سال و تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد. همچنین در مواد ۴۹۸، ۴۹۹ و ۵۰۰ مربوط به جرایم ضد امنیت داخلی و خارجی مجازات سنگین‌تری در نظر گرفته شده است که از حبس تا اعدام متناسب با جرم در نوسان است. البته سیاست‌های ابلاغی نظام جمهوری اسلامی ایران، با تفکیک سطوح مشارکت در ناآرامی‌ها، میان معترضان، فریب‌خوردگان و عوامل اصلی اغتشاش تمایز قائل شده است. هدف این رویکرد، مجازات قاطع مسببان اصلی و در عین حال، برخورد با رأفت و زمینه‌سازی برای بازگشت افراد متنبه به آغوش جامعه است. طبق این رویکرد افرادی که بدون مداخله در اغتشاشات و در میانهٔ درگیری‌ها جان باخته‌اند، در حکم شهید تلقی شده و تحت پوشش حمایت‌های بنیاد شهید قرار می‌گیرند. به خانواده‌های افرادی که به هر نحو در جریان اغتشاشات جان خود را از دست داده‌اند، دیه پرداخت می‌شود. همچنین در خصوص افراد مشکوک به شرارت، بنا بر دستور آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، بر اعمال رأفت اسلامی در قبال خانواده‌های آنان تأکید شده است.

فضای مجازی و اغتشاشات

فضای مجازی از طریق تغییر شکل ارتباطات، عدم کنترل و سانسور، تبادل اطلاعات و ایجاد پیوند میان کاربران، فراملی بودن و نداشتن هیچ‌گونه حد و مرز و آگاهی‌بخشی هرچند کاذب، توانسته نقش مؤثری را در سازماندهی اعتراضات، اعتصابات و اغتشاشات در سراسر دنیا ایفا کند؛ تاجایی که به باور برخی محققان کلید تعدادی از انقلاب‌های اخیر نظیر انقلاب مصر یا بیداری اسلامی در برخی کشورهای منطقه در فیسبوک و توئیتر زده شد. از این جهت فضای مجازی زمینه را برای پیشبرد برنامه‌ها و حرکت‌های مخالف فراهم کرده است.

با وجود متغیرهای متعدد از قبیل شکاف‌های اجتماعی و طبقاتی، مشکلات اقتصادی و بعضی ناکارآمدی‌های سیستم اجرایی کشور در شکل‌گیری اعتراضات و اغتشاشات، نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی با بسیج نیروها، راه‌اندازی تظاهرات، اعتراضات، راهپیمایی و کمپین‌های اعتراضی، بستر اجرا و سازماندهی جنبش‌های اعتراضی در ایران بوده است. نقش فضای مجازی در اغتشاشات ایران به‌حدی بوده که در طی چند دوره اغتشاشات اخیر، به‌منظور مدیریت و فرونشاندن درگیری‌ها، دولت در چهار مرحله اقدام به مداخله و قطعی اینترنت مقطعی یا سراسری کرد. در اغتشاشات ۲۰۱۱م انگلیس نیز پلتفرم‌هایی مثل توییتر و بلک‌بری مسنجر در هماهنگی و گسترش سریع شورش‌ها نقش کلیدی داشتند.

محدودسازی یا قطع اینترنت در اغتشاشات

در سال‌های اخیر، بسیاری از کشورها برای مدیریت بحران‌های امنیتی، سیاسی و اجتماعی، به قطع یا محدود کردن اینترنت روی آورده‌اند. مقامات امنیتی هدف از این کار را حفظ نظم و جلوگیری از انتشار اطلاعات مخرب عنوان می‌کنند. نمونه‌های برجسته این اقدام در کشورهای مختلف عبارتند از:

• هند: این کشور یکی از رکوردداران قطع اینترنت است. دولت هند بارها در واکنش به اعتراضات اینترنت را قطع کرده است؛ از جمله در سال ۲۰۱۹م که دسترسی به شبکه در این منطقه برای چندین ماه متوالی مسدود شد.
• فرانسه: پس از ناآرامی‌های سال ۲۰۲۳م در حومهٔ پاریس، دولت به‌طور موقت برخی قابلیت‌های شبکه‌های اجتماعی را محدود کرد. همچنین بحث‌هایی دربارهٔ قطع کامل اینترنت موبایل در شرایط بحرانی مطرح شد.
• ترکیه: دولت ترکیه معمولاً در زمان بحران‌های سیاسی یا حملات تروریستی، دسترسی به پلتفرم‌هایی مثل توییتر و فیسبوک را مختل می‌کند. یکی از روش‌های رایج در این کشور، کاهش پهنای باند است که استفاده از شبکه‌های اجتماعی را بدون قطع کامل اینترنت، بسیار دشوار می‌کند.
• آمریکا: در این کشور محدودیت‌ها بیشتر به‌صورت محلی اعمال شده است؛ برای نمونه در سال ۲۰۱۱م، سیستم حمل‌ونقل عمومی سان‌فرانسیسکو برای پیشگیری از تجمع معترضان، سیگنال موبایل را در برخی ایستگاه‌ها قطع کرد.
• ایران: در ایران قطع اینترنت در زمان اغتشاشات اقدامی دفاعی برای صیانت از امنیت ملی بوده است. قطع و محدودسازی اینترنت با هدف قطع مسیر هدایت آشوب از خارج و خنثی‌سازی جنگ روانی اعمال می‌شود.

تأثیر اغتشاشات بر اقتصاد و فرهنگ

اغتشاشات و ناآرامی‌ها با ایجاد فضای ناامنی و برهم زدن نظم عمومی در کنار آثار اجتماعی و سیاسی، اثر منفی بر اقتصاد و فضای کسب‌وکار دارد. ریزش شاخص‌ها در بازار سهام و خسارت‌های قابل توجه به کسب‌وکارهای آنلاین پس از اعمال محدودیت در اینترنت و برخی از پلتفرم‌های خارجی از نمونه خسارت‌های کوتاه‌مدت و ایجاد مانع در جذب سرمایه‌گذاری خارجی از خسارت‌های بلندمدت اغتشاشات محسوب می‌شود. همچنین در بخش فرهنگ و هنر، ناآرامی‌ها روند برگزاری بسیاری از رویدادهای فرهنگی و هنری همچون کنسرت‌های موسیقی، تئاتر و سینما را لغو یا با کاهش مخاطب روبه‌رو می‌کند. صنعت گردشگری نیز از جمله مواردی است که در صورت بروز ناآرامی و اغتشاش با مشکل مواجه می‌شود. در این میان هتل‌داران، صاحبان رستوران‌ها و رانندگان بیشترین خسارت را متحمل می‌شوند.

منابع

• آرنت، هانا، انقلاب، ترجمهٔ عزت‌الله فولادوند، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
• «ادامه اعتراضات به طرح اصلاحات قضایی در اسرائیل»، خبرگزاری العربیة، تاریخ درج مطلب ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۳م.
• «اعتراض در عراق»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «اعتراض گسترده مردم اسرائیل به قانون اصلاحات قضایی»، خبرگزاری آناتولی، تاریخ درج مطلب ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۳م.
• «اعمال مجازات‌های سنگین برای تظاهرات غیرقانونی در آمریکا و اروپا»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۸ش.
• «افزایش قیمت بنزین موجب افزایش قیمت دیگر کالاها نشود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۸ش.
• «انعکاس رأفت رهبری در رسانه‌های داخلی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
• «اولین آمار رسمی کشته شدگان اعتراضات ۱۴۰۱»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش.
• «بازخوانی شورش سال ۲۰۱۱ در انگلیس/ اعتراضات چگونه سرکوب شد؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۱ش.
• «تأثیر اغتشاشات اخیر بر اقتصاد کشور به روایت روزنامه دولت» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• «تبارشناسی اعتراض در ایران طی سه دهه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۸ش.
• «تداوم تظاهرات و اعتصاب در شهرهای مختلف آمریکا + فیلم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تظاهرات در تل‌آویو و شمال اراضی اشغالی با درخواست برای سرنگونی نتانیاهو»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۳ش.
• «تظاهرات علیه نتانیاهو در تل‌آویو»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «تظاهرات و اعتصاب بزرگ در فرانسه (+عکس) / اختلال در پروازها، مترو، قطار و اتوبوس‌ها / بیش از یک میلیون معترض در خیابان / پیوستن معلمان، کارمندان و کارگران به اعتصاب»، وب‌سایت خبری‌تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «تفاوت اعتراض و اغتشاش چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• «جهان در ناآرامی؛ چرا مردم کشورها اعتراض می‌کنند؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۸ش.
• «چرا اینترنت محدود شد؟ پاسخ به یک تصمیم امنیتی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۴ش.
• «چرا ملی‌گرایی در بریتانیا دوباره اوج گرفته است؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۴ش.
• «چهار بار قطع اینترنت بین‌الملل در ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴»، وب‌سایت جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
• حسینی‌زاده آرانی، سید سعید و دیگران، «تحلیلی بر ریشه‌های اجتماعی شکل‌گیری و بروز نارضایتی‌های اجتماعی در ایران»، فصلنامه امنیت ملی، سال ۱۲، شماره ۴۳، ۱۴۰۱ش.
• «داستان دی ۱۳۹۶»، وب‌سایت روزنامه وطن امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «رأفت اسلامی برای فریب‌خوردگان و نوجوانان؛ برخورد قاطع قضایی با اغتشاشگران»، خبرگزاری صدا و سیما گلستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• ربیعی‌نیا، بهمن و هرسیج، حسین، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر جنبش‌های اجتماعی ایران»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، سال ۱۰، شماره ۴۰، ۱۴۰۳ش.
• «روزشمار وقایع آبان ۹۸؛ از اعتراضات مردمی تا حملات تروریستی»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۳۹۹ش.
• «ریشه اعتراض‌های بی‌سابقه در آمریکا چیست؟»، وب‌سایت اسلام تایمز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
• «سلبریتی‌هایی که مردم را قربانی پروژه آشوب کردند»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «سه تفاوت اساسی اعتراضات دی ۱۴۰۴ با اعتراض‌های قبلی»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
• سیرت، حسین، «سرکوب مهاجرت؛ یک مرد دیگر در آمریکا کشته شد»، وب‌سایت دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• شریفی، رضا، «بررسی ابعاد روان‌شناختی خشونت‌گرایی جمعیت اغتشاشگر و روش‌های تأثیرگذاری بر آن»، فصلنامه مطالعات بسیج، سال ۱۲، شماره ۴۵، ۱۳۸۸ش.
• شفیع‌زاده و دیگران، «تحلیل جرم‌شناختی تجمعات سالانه پاسارگاد با نگاهی به جایگاه این تجمعات در فقه و حقوق سیاسی»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال ۳، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.
• عبدالرحمانی، رضا و دیگران، «بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات»، فصلنامه امنیت ملی، سال ۱۱، شماره ۴۰، ۱۴۰۰ش.
• عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس، «اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات فرهنگی پلیس، دوره ۸، شماره ۲، ۱۴۰۰ش.
• «قانون مجازات اسلامی»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• گلزاری، محمود، «روان‌شناسی اجتماعی اعتراض؛ فریادهایی برای تغییر»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۴۰۲ش.
• «کدام کشورها با محدود کردن اینترنت به مقابله با ناآرامی‌ها رفته‌اند؟»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۴۰۴ش.
• محمدی، حمید، «تفاوت‌های اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶م.
• «مرز بین اعتراض و اغتشاش کجاست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۱ش.
• «مروری بر قوانین تظاهرات اعتراض آمیز در چند کشور دنیا | چطور محل اعتراض مشخص می‌شود؟ | معروف‌ترین میدان‌های تجمع اعتراضی در جهان»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۴۰۱ش.
• ملکوتیان، مصطفی، «انقلاب از آغاز تا فرجام، مروری بر ویژگی هفتگانه انقلاب‌ها»، مجله حقوق و علوم سیاسی، شماره ۵۷، ۱۳۸۱ش.
• مهدی‌زاده، الهام، «دود اغتشاشات به چشم صنعت گردشگری رفته است»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
• «نارضایتی و اعتراضات اجتماعی در ایران»، وب‌سایت اندیشکده‌ها، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «نگاهی به اعتراضات آمریکا با قتل جورج فلوید»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «واکاوی اعتراضات اخیر در چهارگوشه جهان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۸ش.
• «وقایع ناخوشایند درگیری‌های پلیس فرانسه با معترضان/ اعتراض گزارشگران بدون مرز به خشونت علیه خبرنگاران»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ماه در ایران چه خبر بود؟»، افکارنیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.