سید علی خامنه‌ای

سید علی حسینی خامنه‌ای؛ رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران و از مراجع تقلید شیعه.

سید علی حسینی خامنه‌ای (۱۳۱۸–۱۴۰۴ش) روحانی شیعه، سومین رئیس‌جمهور و رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران بود. وی تحصیلات حوزوی خود را در مشهد، نجف و قم نزد استادانی چون سید روح‌الله خمینی و سید محمدهادی میلانی سپری کرد و از اوایل دهه ۱۳۳۰ش به مبارزات سیاسی علیه رژیم پهلوی پیوست که منجر به چندین دوره بازداشت و تبعید وی شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش، مسئولیت‌هایی چون عضویت در شورای انقلاب، امامت جمعه تهران و نمایندگی مجلس شورای اسلامی را بر عهده داشت و در تیر ۱۳۶۰ش از یک سوءقصد نافرجام جان سالم به در برد. او در دو دورۀ متوالی (۱۳۶۰–۱۳۶۸ش) ریاست‌جمهوری ایران را در زمان جنگ عراق با ایران بر عهده داشت و سپس در سال ۱۳۶۸ش توسط مجلس خبرگان رهبری به رهبری برگزیده شد. دوران ۳۷ ساله رهبری او با راهبردهایی چون اقتصاد مقاومتی، توسعه توان هسته‌ای و موشکی و حمایت گسترده از جبهۀ مقاومت در برابر آمریکا و اسرائیل متمایز می‌شود. کارنامۀ وی با دیدگاه‌های متفاوتی همراه است؛ حامیانش او را رهبری حکیم و حافظ ثبات کشور می‌دانند، در حالی که منتقدان به تمرکز قدرت، وقوع اعتراضات در سال‌های مختلف و محدود شدن فضای سیاسی در دوران او اشاره می‌کنند. وی صاحب تألیفات و ترجمه‌های متعددی در فقه، تاریخ، تفسیر و اندیشه اسلامی است. او سرانجام در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، در حملهٔ نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل به محل اقامتش در تهران، ترور شد و به شهادت رسید.

زندگی‌نامه

تولد و خانواده: سید علی حسینی خامنه‌ای، فرزند سید جواد حسینی خامنه‌ای و سیده خدیجه میردامادی، در ۲۹ فروردین ۱۳۱۸ش در شهر مشهد و در خانوادۀ عالم و با وضعیت معیشتی ساده به دنیا آمد. پدر او، سید جواد حسینی خامنه‌ای، از روحانیان و مجتهدان شیعه و تحصیل‌کردهٔ حوزۀ علمیه نجف و امام جماعت در مسجد گوهرشاد و مسجد صدیقی‌های بازار مشهد بود. او همچنین به تدریس علوم حوزوی نیز اشتغال داشت.

تبار و خاندان: طبق منابع، نسب خانوادگی او از سوی پدر به سلطان سید احمد از سادات افطسی و با پنج واسطه به امام سجاد می‌رسد. از سوی مادر نیز تبار او به محمد دیباج، فرزند امام جعفر صادق، می‌رسد.

برادران و خواهران: پدر او، سید جواد خامنه‌ای، دو بار ازدواج کرده است. حاصل ازدواج از همسر نخست سه دختر به‌نام‌های علویه، بتول و فاطمه‌سلطان است که خواهران ناتنی سید علی خامنه‌ای به‌ شمار می‌آیند. پس از درگذشت همسر نخست، سید جواد خامنه‌ای با سیده خدیجه میردامادی ازدواج کرد که حاصل این ازدواج پنج فرزند به‌نام‌های سید محمد خامنه‌ای (۱۳۱۴ش)، سید علی خامنه‌ای (1318ش)، بدرالسادات خامنه‌ای (۱۳۲۱ش)، سید هادی خامنه‌ای (۱۳۲۶ش) و سید حسن خامنه‌ای (۱۳۲۹ش) است.

همسر و فرزندان: سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۴۳ش در شهر مشهد با منصوره خجسته باقرزاده، از خانوادۀ پیشه‌ور و اصیل در خراسان، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار پسر به‌نام‌های مصطفی، مجتبی، مسعود و میثم و دو دختر به نام‌های هدی و بشری است.

تحصیلات و جایگاه علمی

تحصیلات

مکتب‌خانه و دوران ابتدایی: سید علی خامنه‌ای از چهارسالگی در مکتب‌خانه به فراگیری خواندن و نوشتن و نیز قرائت و تجوید قرآن پرداخت. او دورهٔ ابتدایی را در نخستین مدرسهٔ اسلامی مشهد با نام دارالتعلیم دیانتی گذراند.

شروع تحصیلات حوزوی و دورۀ دبیرستان: او هم‌زمان با سال‌های پایانی دبستان، در اوایل دههٔ ۱۳۳۰ش تحصیل دروس حوزوی را در مدرسهٔ سلیمان‌خان مشهد آغاز کرد و دورهٔ دبیرستان را به‌صورت متفرقه به پایان رساند و دیپلم گرفت.

تحصیل در سطوح عالی حوزه: سید علی خامنه‌ای دروس شرح لمعه و معالم‌الاصول را از سید جلیل حسینی شبستانی فرا گرفت. بخشی از دروس سطح عالی حوزوی، شامل فرائدالاصول، مکاسب و کفایة‌الاصول را نزد پدر خود و هاشم قزوینی آموخت. در درس خارج فقه میرزا احمد مدرسی یزدی و سید محمدهادی میلانی شرکت کرد. در سال ۱۳۳۶ش، خامنه‌ای به نجف سفر کرد و در درس برخی مراجع و استادان آن حوزه، از جمله سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید محمود حسینی شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و میرزا حسین بجنوردی حاضر شد. با این حال، وی به‌دلیل مخالفت پدرش با اقامت طولانی در نجف، به مشهد بازگشت. در همان سال، پیش از عزیمت به قم، از سید محمدهادی میلان اجازهٔ تدریس و روایت دریافت کرد. او در سال ۱۳۳۷ش، در ۱۹ سالگی، برای ادامهٔ تحصیل در سطوح عالی (خارج فقه و اصول) به حوزهٔ علمیه قم مهاجرت کرد و در مدرسهٔ حجتیه سکونت یافت؛ پس از مدتی در درس سید حسین بروجردی شرکت کرد و سپس از دروس سید روح‌الله خمینی، مرتضی حائری یزدی، سید محمد محقق داماد و سید کاظم شریعتمداری بهره برد. همچنین، بخشی از دروس فلسفی، شامل شفای بوعلی‌سینا و اسفار ملاصدرا را نزد سید محمدحسین طباطبایی و حسینعلی منتظری فرا گرفت. پس از چند سال تحصیل در قم، خامنه‌ای در سال ۱۳۴۳ش به‌دلیل بیماری بینایی پدرش به مشهد بازگشت و بار دیگر تا سال 1349ش در درس سید محمدهادی میلانی شرکت کرد.

تدریس

سید علی خامنه‌ای از سال ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۶ش، پیش از تبعید به ایرانشهر، به تدریس فقه، اصول و تفسیر در حوزهٔ علمیه مشهد پرداخت که تا چند سال پس از انقلاب اسلامی ایران و همزمان با دوران ریاست جمهوری وی نیز این تدریس ادامه داشت. او بعدها از سال ۱۳۶۹ش با تمرکز بر درس خارج فقه، به بررسی و تدریس موضوعاتی چون جهاد، قصاص، مکاسب محرمه و نماز مسافر پرداخت و در مباحثی مانند علم رجال، حدیث‌شناسی، علم کلام، مسائل مستحدثه و بررسی دیدگاه‌های فقهی پیشینیان نیز فعالیت داشت.

مرجعیت

آیت‌الله خامنه‌ای در ۵۵ سالگی پس از درگذشت محمدعلی اراکی، توسط جامعه مدرسین حوزه علمیه به‌عنوان یکی از مراجع تقلید شیعیان معرفی شد. مرجعیت او با تأیید چندین مرجع و مجتهد از جمله علی‌اکبر مشکینی، محمدعلی اراکی، محمدفاضل لنکرانی، عبدالله جوادی آملی، سیدرضا بهاءالدینی، محمد مؤمن، محمدرضا مهدوی‌کنی، محمد یزدی، محمدتقی مصباح یزدی، ابراهیم امینی و محی‌الدین حائری شیرازی همراه بود و به‌عنوان جوان‌ترین مرجع آن دوران شناخته شد.

در آن زمان با وجود درخواست‌هایی که از او مبنی بر ارائه رساله علمیه شد، از این کار امتناع کرد و دلیل ارائه ندادن رساله را سنگینی مسئولیت رهبری و ضروری نبودن ورود به مرجعیت در داخل کشور با توجه به وجود مراجع و مجتهدان کافی عنوان کرد؛ اما درخواست شیعیان خارج از ایران را به‌دلیل نبود جایگزین مناسب پذیرفت و بیان کرد که در صورت کفایت دیگر مراجع، از این وظیفه نیز کنار خواهد رفت. او از سوی بخشی از شیعیان دیگر کشورها به‌عنوان یکی از مراجع یا رهبران دینی نیز شناخته می‌شود. در سال‌های گذشته برخی از مراجع تقلید از مقلدان خود خواستند که از او پیروی کنند؛ زیرا خامنه‌ای را بهترین و شایسته‌ترین شخص برای رهبری امت و ادارۀ مبارزه با نیرو‌های ستمگر و مستکبر می‌دانستند.

آثار

مجموعه آثار سید علی خامنه‌ای توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با عنوان حدیث ولایت منتشر شده و شامل نرم‌افزار جامع بیانات و پیام‌های او از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۲ش، همراه با متن ۱۴۱ عنوان کتاب در ۲۳۴ جلد از انتشارات انقلاب اسلامی به زبان‌های مختلف است. زندگی‌نامه او در کتاب شرح اسم جمع‌آوری شده است. آثار او طیفی از تألیف‌ها، ترجمه‌ها، دروس، سخنرانی‌ها و متون مرتبط با موضوعات عبادی، اخلاقی، فقهی، کلامی، تفسیری، سیره‌پژوهی، اجتماعی و سیاسی را دربر می‌گیرد. از میان آثار تألیفی او، برخی نوشته‌ها با تمرکز بر بررسی سیرهٔ ائمهٔ شیعه، بر جنبهٔ مبارزه و مواضع سیاسی آنان تأکید کرده‌اند. برخی از آثار او عبارتند از:

دسته‌بندی کلی	فهرست کتاب‌ها
عبادی و اخلاقی	خلوت انس، از ژرفای نماز، درس اخلاق، بدان ایدک‌الله، گفتاری در باب صبر، معیشت مؤمنانه، معیشت پرهیزکارانه و مرگ تاجرانه.
فقهی، کلامی و تفسیری	درس‌هایی از نهج‌البلاغه، طرح کلی اندیشهٔ اسلامی در قرآن، مجموعه‌ تفاسیر (از جمله سوره‌های برائت، حشر و جمعه)، رساله‌ نماز و روزه، مناسک حج، اجوبة الاستفتائات، ثلاث رسائل فی‌الجهاد، تفاوت فتاوا، رسالهٔ آموزشی و غناء موسیقی.
سیرهٔ اهل‌بیت	پیشوای صادق، آفتاب در مصاف، سیری در زندگی امام صادق، انسان ۲۵۰ ساله، همرزمان حسین، دو امام مجاهد، عنصر مبارزه در زندگی ائمه، بازگشت به نهج‌البلاغه، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، حماسۀ امام سجاد و جاذبۀ حسینی.
اجتماعی	جهاد تبیین، حدیث ولایت، عطر شهادت، حوزه و روحانیت، هنر از دیدگاه رهبری، راه روشن مدیران، مرد عمل، جهاد و شهادت؛ دکتر مصطفی چمران، مطلع عشق، زن و بازیابی هویت حقیقی، اقتصاد مقاومتی و الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
سیاسی و تاریخی	فلسطین از منظر سید علی خامنه‌ای، گروه‌های معارض در نهضت‌های انبیا و انقلاب اسلامی ایران، گفتاری در وحدت و تحزّب، دشمن‌شناسی، دوران جدید عالم، اندیشهٔ مقاومت، منشور حکومت علوی، فتنۀ تغلب، روایت رهبری، روش تحلیل سیاسی، گزارشی از سابقهٔ تاریخی و اوضاع حوزهٔ علمیه مشهد و خون دلی که لعل شد.
ترجمه‌ها	آینده در قلمرو اسلام، صلح امام حسن: پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ، تفسیر فی‌ظلال‌القرآن، مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان و ادعانامه علیه تمدن غرب.

پس‌زمینه‌های فکری و تکوین شخصیت

زمینه‌های خانوادگی

به گزارش منابع مختلف، خاندان سید علی خامنه‌ای از دیرباز در حوزه‌های علمیه و عرصۀ مبارزات سیاسی‌اجتماعی حضور داشته‌اند؛ برای مثال جد اعلای وی، سید حسین خامنه‌ای، از فقها و مدرسان حوزه نجف و از طرف‌داران مشروطه بود. عموی او، سید محمد خامنه‌ای، شاگرد آخوند خراسانی و از رجال مشروطه‌خواه به شمار می‌رفت. پدر وی، سید جواد خامنه‌ای نیز از مجتهدان و شاگردان میرزای نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی بود و سال‌ها در مشهد به تدریس و امامت جماعت اشتغال داشت. وی پس از انقلاب اسلامی نیز با وجود موقعیت فرزندانش، زندگی زاهدانه‌ای را ادامه داد. مادر خامنه‌ای، سیده خدیجه میردامادی، بانویی متشرع و همگام با فرزندان مبارز خود در جریان مبارزه با رژیم پهلوی حضور داشت. جد مادری او، سید هاشم نجف‌آبادی (میردامادی)، از شاگردان آخوند خراسانی و از ائمۀ جماعت مسجد گوهرشاد بود که به‌دلیل اعتراض به کشتار مسجد گوهرشاد به سمنان تبعید شد.

فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام

• سید علی خامنه‌ای در دوره‌ای متولد شد که جهان اسلام در آستانۀ تحولاتی عمیق بود و اندیشه‌های سید جمال‌الدین اسدآبادی پس از چند دهه، شبکه‌ای از جریان‌های فکری و سیاسی را در سراسر سرزمین‌های اسلامی پدید آورده بود. به نظر محققان این فضا، زمینه‌ای را فراهم آورد که بخش مهمی از مبارزان نسل بعدی ایران، در معرض گفتمانی قرار گیرند که محورهای اصلی آن پیشتر در مصر، شبه‌قارۀ هند و دیگر مناطق جهان اسلام صورت‌بندی شده بود.
• مرور تاریخی جنبش‌های اسلامی در مصر، شامات، شمال آفریقا، شبه‌قارۀ هند و آسیای میانه نشان می‌دهد که این جریان‌ها در شکل‌گیری خود از افکار و آموزه‌های سید جمال‌الدین تأثیر پذیرفته بودند. به نظر پژوهشگران تأثیر او در دو مسیر متفاوت دنبال شد؛ مسیر نخست به جریان احیاگری و اصلاح‌طلبی دینی انجامید که شخصیت‌هایی مانند محمد عبده و محمد اقبال لاهوری در آن جای می‌گیرند. مسیر دوم به جریان سازمان‌یافته‌ای منتهی شد که حسن‌البنا، بنیانگذار اخوان‌المسلمین در مصر، نمایندۀ اصلی آن به شمار می‌رود.
• مضمون اصلی این اندیشه‌ها در سه حوزه قابل شناسایی است: نخست، رویارویی با سلطۀ سیاسی غرب که در آن دوره با عنوان استعمار شناخته می‌شد. دوم، بازگشت به قرآن و سنت به‌عنوان چارچوب اصلی برای بازسازی جوامع اسلامی. سوم، تأکید بر وحدت میان مسلمانان به‌عنوان راهبردی برای مقابله با عقب‌ماندگی و سلطۀ خارجی. این سه محور بعدها در گفتمان مبارزاتی ایران نیز بازتولید شد.
• در ایران، حلقه اتصال میان این میراث فکری و نسل مبارزان بعدی، سید مجتبی نواب صفوی بود که در سفر به مصر با رهبران اخوان‌المسلمین دیدار کرد و از افکار حسن‌البنا تأثیر پذیرفت. خود سید علی خامنه‌ای بعدها تأکید کرد که نخستین جرقه‌های انقلابی‌گری در او، توسط نواب صفوی ایجاد شده و نواب صفوی نیز به نوبۀ خود از اخوان‌المسلمین تأثیر پذیرفته بود.
• این ارتباط، زمینه‌ای برای آشنایی نسل مبارزان ایران با جریان‌های اسلامی خارج از مرزهای مذهبی و جغرافیایی فراهم کرد. نواب صفوی در بازگشت از مصر، در سوریه نیز با رهبران اخوان دیدار داشت و در آن دوره، بر ضرورت همکاری میان نیروهای شیعه و سنی تأکید کرد.
• در دهۀ چهل شمسی، کمبود منابع مورد نیاز فکری جوانان مبارز سبب ترجمۀ آثار متفکران اخوانی به‌ویژه سید قطب در میان حوزویان انقلابی شد و در ۱۳۳۸ش نخستین ترجمه‌ها از آثار سید قطب منتشر شد. در ۱۳۴۵ش کتابی از سیدقطب با عنوان «آینده در قلمرو اسلام» توسط سید علی خامنه‌ای ترجمه شد.
• سال ۱۳۴۵ش با اعدام سید قطب در مصر همزمان بود. این رویداد در میان مبارزان ایرانی بازتاب یافت که نشان‌دهندۀ هم‌ذات‌پنداری آنان با جریان‌های اسلامی در دیگر کشورها بود. در ۱۳۴۸ش سید علی خامنه‌ای ترجمۀ تفسیر سید قطب را آغاز کرد و بخشی از آن را در زندان به انجام رساند.
• تأثیرپذیری از جریان اخوان‌المسلمین در ایران با رویکردی گزینشی و نقادانه همراه بود. سید علی خامنه‌ای در مقدمۀ آثار ترجمه‌شده، به اختلاف‌نظرهای خود با نویسندگان اشاره کرده‌ است. هم‌زمان، متفکران ایرانی مانند محمدحسین طباطبایی و مرتضی مطهری در حال تولید دستگاه فکری مستقلی بودند که بعدها سید علی خامنه‌ای آن را از حیث عمق و قوت، برتر از اندیشه‌های متفکران اخوانی ارزیابی کرد.

فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران

سلطۀ سیاسی بیگانگان: از دیدگاه تحلیلگران، حکومت پهلوی به‌دلیل سلطنت موروثی و ساختار دیکتاتوری امنیتی، وابستگی کامل به قدرت‌های خارجی به‌ویژه آمریکا و انگلیس داشت و کشور در مجامع جهانی فاقد استقلال رأی و شخصیت بود. این سلطۀ خارجی، هرگونه تلاش برای حاکمیت ملی و مردم‌سالاری را به‌طور نظامند سرکوب می‌کرد.

محرومیت اقتصادی و شکاف عمیق طبقاتی: بر اساس تحلیل‌های موجود، اقتصاد کشور در آن دوره به‌طور کامل وابسته و مصرف‌محور بود و حتی نیازمندی‌های پایه‌ای از خارج وارد می‌شد. ده‌ها هزار روستا از امکانات اولیه محروم بودند، ثروت ملی توسط حاکمان و بیگانگان غارت می‌شد و شکاف طبقاتی در بالاترین درجه خود قرار داشت.

عقب‌ماندگی علمی و ابتذال فرهنگی: تحلیلگران بر این باورند که از لحاظ علمی، کشور به‌طور تقریبی فاقد تولید دانش جدید بود و تعداد دانشجویان تنها یک‌دهم تعداد آن‌ها پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود. از لحاظ فرهنگی، تبلیغات رسمی به‌سمت ترویج فحشا و هرزگی و بی‌هویتی جوانان هدایت می‌شد و فضای غفلت و ابتذال بر جامعه حاکم بود.

سرکوب سیاسی: از نگاه پژوهشگران، دولت پهلوی یک دیکتاتوری امنیتی سخت و سیاه به شمار می‌رفت؛ به‌گونه‌ای که حتی خواندن یک اعلامیۀ انتقادی در فضاهای عمومی ممکن نبود. مبارزان سیاسی در زندان‌ها شکنجه می‌شدند و هیچ فضایی برای نقد، اصلاح یا اعتراض مسالمت‌آمیز وجود نداشت.

بی‌توجهی ساختاری به بحران‌ها و مناطق محروم: به اعتقاد تحلیلگران، در حوادثی مانند زلزلۀ فردوس، نهادهای دولتی کمک‌های ناچیزی ارائه می‌دادند و شهرها و روستاهای محروم به‌ویژه در سیستان و بلوچستان و بوشهر به‌طور مصنوعی در محرومیت نگه داشته می‌شدند. این بی‌توجهی، بخشی از الگوی حکمرانی مبتنی بر تبعیض بود.

فعالیت‌ها پیش از انقلاب اسلامی

شروع فعالیت سیاسی: سید علی خامنه‌ای فعالیت سیاسی خود را از اوایل دهۀ ۱۳۳۰ش آغاز کرد؛ پیشینه‌ای که تا حدی متأثر از زمینۀ مذهبی و سیاسی خانوادۀ او بود. نخستین محرک جدی فعالیت‌های او دیدار با سید مجتبی نواب صفوی در سال ۱۳۳۲ش در مشهد بود که به گفته وی نقش مهمی در جهت‌گیری سیاسی‌اش داشت. سپس از طریق طلاب قم، به‌ویژه سید مصطفی خمینی، با اندیشه‌های سید روح‌الله خمینی آشنا شد و در نخستین ملاقات در سال ۱۳۳۶ش تحت تأثیر او قرار گرفت.

همراهی با مبارزات علیه رژیم پهلوی: خامنه‌ای از آغاز مبارزات علیه لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در سال ۱۳۴۱ش به حرکت اعتراضی پیوست و پیش از قیام ۱۵ خرداد 1342ش، از نخستین افرادی بود که در تکثیر و توزیع اعلامیه‌های سید روح‌الله خمینی نقش داشت. او به‌همراه برادرش سید محمد خامنه‌ای، پیام سید محمدهادی میلانی درباره واکنش مردم مشهد را به سید روح‌الله خمینی رساند. در سال ۱۳۴۲ش نیز مأمور انتقال پیام‌های محرمانۀ سید روح‌الله خمینی درباره سیاست‌ها و خط‌مشی مبارزات، به علما و هیئت‌های مذهبی شد. سخنرانی‌های او دربارۀ واقعه مدرسه فیضیه و نقد اسرائیل موجب بازداشتش در سال ۱۳۴۲ش شد. پس از آزادی و ملاقات با سید محمدهادی میلانی، برای سازمان‌دهی دوباره فعالیت‌های سیاسی به قم بازگشت و با ارسال تلگراف‌ها و نامه‌هایی به سید محمود طالقانی، مهدی بازرگان، یدالله سحابی و حسنعلی منصور نخست‌وزیر وقت در حمایت از سید روح‌الله خمینی و انجام سخنرانی‌هایی در شهرهای مختلف، بار دیگر بازداشت شد و مدتی را در زندان قزل‌قلعه گذراند.

تشکیلات و سازمان‌دهی مبارزات و فعالیت‌ها: خامنه‌ای در سال ۱۳۴۳ش همراه گروهی از روحانیان فعال، از جمله عبدالرحیم ربانی شیرازی، سید محمد حسینی بهشتی، علی قدوسی، اکبر هاشمی رفسنجانی و محمدتقی مصباح یزدی در ایجاد تشکیلات سیاسی در حوزه علمیه نقش داشت. از اواخر سال ۱۳۴۳ش، با بازگشت به مشهد، فعالیت‌های آموزشی، تبلیغی و سازمان‌دهی جلسات مذهبی و فکری را ادامه داد و تا سال ۱۳۴۸ش چندین بار بازداشت شد. در سال‌های ۱۳۵۰–۱۳۵۳ش محور جلسات تفسیری در سه مسجد مهم مشهد؛ یعنی مسجد کرامت، مسجد امام حسین و مسجد میرزا جعفر بود. در دی ۱۳۵۳ش ششمین و سخت‌ترین دوره بازداشت او رخ داد. سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۵۶ش، در مشهد هستۀ اولیه بنیان جامعۀ روحانیت مبارز با رهبری سید روح‌الله خمینی و جمعی از روحانیان قم و تهران را بنا نهاد.

دوران تبعید و فعالیت‌های پنهانی: با درگذشت سید مصطفی خمینی و تشدید فشارهای سیاسی، رژیم پهلوی، خامنه‌ای را در آذر ۱۳۵۶ش به مدت 3 سال به ایرانشهر تبعید کرد. فعالیت‌های گستردۀ او در میان مردم ایرانشهر باعث انتقال محل تبعیدش به جیرفت شد. با وجود محدودیت‌ها، سید علی خامنه‌ای با ایراد سخنرانی در مسجد جامع ایرانشهر و ارائۀ راهکارها از طریق نوشتن نامه به علما و روحانیون پیرامون حوادث کشور، به مبارزه با رژیم پهلوی ادامه داد. خامنه‌ای سپس برای ادامۀ مبارزات به‌صورت مخفیانه به کهنوج رفت.

سازمان‌دهی اعتراضات مردمی: سید علی خامنه‌ای در مهر ۱۳۵۷ش پس از مدتی فعالیت مخفی در کهنوج، به چند شهر سفر کرد و سرانجام به مشهد بازگشت و در جریان تشدید اعتراضات مردمی به فعالیت سیاسی خود ادامه داد. او در دورۀ اقامت سید روح‌الله خمینی در فرانسه، همراه شماری از روحانیان مشهد، سید روح‌الله خمینی را عاملی مؤثر در تقویت روحیۀ انقلابی مردم ارزیابی کرد و حامی بازگشت او به ایران شد. در این مقطع، فعالیت تبلیغی و سازمان‌دهی خامنه‌ای افزایش یافت و سخنرانی‌های او در تشویق تجمعات و اعتراض‌های مردمی نقش داشت. بنابر گزارش‌های ساواک، او از چهره‌های برجستۀ جریان انقلابی در خراسان معرفی شده است. او در تاسوعا و عاشورای ۱۳۵۷ش در اجتماعات بزرگ مشهد سخنرانی کرد و خطبه شب عاشورا را در حرم امام‌رضا به نام سید روح‌الله خمینی خواند. در هفته‌های پایانی حکومت پهلوی، در تهیه و خواندن اعلامیه‌های سید روح‌الله خمینی، حمایت از اعتصاب کارکنان شرکت نفت، تشریح رویدادهای خشونت‌آمیز حکومت و سازمان‌دهی تحصن بیمارستان امام‌‌رضا نقش داشت. خامنه‌ای همچنین همراه گروهی از تظاهرکنندگان برای جلب همراهی کارکنان استانداری خراسان اقدام کرد. رخدادی که در نهایت به یکشنبه خونین ۱۰ دی ۱۳۵۷ش و کشته‌شدن جمعی از معترضان انجامید.

عضویت در شورای انقلاب و کمیته استقبال از سید روح‌الله خمینی: با صدور فرمان سید روح‌الله خمینی از فرانسه، خامنه‌ای به عضویت شورای انقلاب اسلامی منصوب شد و به تهران رفت. او در مدرسه رفاه و در کنار افرادی چون سید محمد حسینی بهشتی، مرتضی مطهری و محمد مفتح، در سازمان‌دهی کمیته تبلیغات برای استقبال از سید روح‌الله خمینی نقش‌آفرین بود. همچنین در تحصن دانشگاه تهران، انتشار اعلامیه‌ها و تهیه نشریه تحصن، در اعتراض به بسته‌شدن فرودگاه مهرآباد توسط شاپور بختیار، مشارکت داشت.

فعالیت‌ها پس از انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سید علی خامنه‌ای در مجموعه‌ای از مناصب سیاسی، نظامی و دینی حضور فعال داشت. مهم‌ترین مسئولیت‌های وی تا آغاز ریاست جمهوری‌اش به‌شرح زیر است:

مسئولیت	سال	توضیحات
عضویت و فعالیت در شورای انقلاب	۱۳۵۷–۱۳۵۹ش	مشارکت در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور، از جمله مذاکره با مقامات رژیم پهلوی و برخی دولت‌های خارجی.
همکاری در تأسیس حزب جمهوری اسلامی	۱۳۵۷ش	مشارکت در تدوین مرام‌نامه و فعالیت‌های تبلیغاتی حزب؛ انتخاب به‌عنوان سومین دبیرکل حزب جمهوری اسلامی.
نماینده شورای انقلاب در وزارت دفاع	۱۳۵۸ش	عضویت در کمیسیون وزرای امنیتی و مشارکت در سیاست‌گذاری‌های دفاعی.
سرپرستی مرکز اسناد و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی	۱۳۵۸ش	مسئولیت امور انتظامی، نظامی و امنیتی سپاه پاسداران در مرحله تثبیت ساختار سازمانی.
نماینده مردم تهران در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی	۱۳۵۸ش	ریاست کمیسیون امور دفاعی مجلس و حضور فعال در مباحث مرتبط با مسائل نظامی-امنیتی.
امامت جمعه تهران به فرمان سید روح‌الله خمینی	از ۱۳۵۹ش	یکی از مهم‌ترین تریبون‌های سیاسی و فکری جمهوری اسلامی.
نماینده سید روح‌الله خمینی در شورای عالی دفاع ملی	۱۳۵۹ش	اعلام نخستین اطلاعیه رسمی درباره حمله ارتش عراق به ایران از رادیو، نظارت بر امور جنگ و حضور فعال در جبهه‌های جنوب و غرب کشور در سال آغازین جنگ ایران و عراق.

بر پایه گزارش منابع تاریخی، این مسئولیت‌ها تا زمان انتخاب سید علی خامنه‌ای به‌عنوان رئیس‌جمهور در سال ۱۳۶۰ش ادامه یافت و در تثبیت ساختار سیاسی، نظامی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران نقش مؤثری داشت. در همین دوره زمانی، در تاریخ ۶ تیر ۱۳۶۰ش، سید علی خامنه‌ای هنگام ایراد سخنرانی در مسجد ابوذر هدف یک سوءقصد قرار گرفت. بر اثر این انفجار، ناحیه سینه، کتف و دست راست او آسیب‌های جدی دید.

ریاست جمهوری سیدعلی خامنه‌ای

سید علی خامنه‌ای در دو دوره متوالی از سال 1360 تا 1368ش به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد:

دوره اول (۱۳۶۰ - ۱۳۶۴ش): پس از ترور محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر در سال ۱۳۶۰ش، با حمایت حزب جمهوری اسلامی و شخصیت‌های سیاسی و همچنین موافقت سید روح‌الله خمینی که پیش‌تر با تصدی مناصب اجرایی عالی توسط روحانیون موافق نبود، سید علی خامنه‌ای در انتخابات ریاست‌جمهوری نامزد شد. وی در انتخابات ۱۰ مهر ۱۳۶۰ش با کسب ۱۵٬۹۰۵٬۹۸۷ رأی (معادل 95درصد آرا) به پیروزی رسید. پس از تنفیذ حکم در ۱۷ مهر همان سال، وی در ۴ آبان میرحسین موسوی را به عنوان نخست‌وزیر به مجلس شورای اسلامی معرفی کرد که با کسب رأی اعتماد، کابینه اول تشکیل شد.

دوره دوم (۱۳۶۴ - ۱۳۶۸ش): در انتخابات ۲۵ مرداد ۱۳۶۴ش، خامنه‌ای با کسب ۱۲٬۲۰۳٬۸۷۰ رأی (معادل 85.67درصد آرا) برای دومین بار به ریاست‌جمهوری برگزیده شد. در آغاز این دوره، رئیس‌جمهور به‌دلیل اختلاف‌نظرهای پیشین با میرحسین موسوی، قصد داشت شخص دیگری را برای تشکیل کابینه به مجلس معرفی کند. با این حال، با توجه به نظر موافق سید روح‌الله خمینی بر ابقای نخست‌وزیر پیشین، شرایط حساس جنگ ایران و عراق و رایزنی‌های سیاسی، سید علی خامنه‌ای مجدداً موسوی را به مجلس معرفی کرد. در جریان اخذ رأی اعتماد، ۹۹ نماینده به نخست‌وزیری موسوی رأی منفی دادند که این رویداد بازتاب‌ها و بحث‌های سیاسی گسترده‌ای در پی داشت و در نامه‌نگاری‌های بعدی میان رئیس‌جمهور و رهبر وقت جمهوری اسلامی پیرامون حدود اختیارات حکومت اسلامی و ولایت فقیه نیز نمود یافت.

سیاست خارجی و امور داخلی در دوران ریاست جمهوری خامنه‌ای

بنا بر اسناد و منابع تاریخی، دورۀ هشت‌ساله ریاست‌جمهوری سید علی خامنه‌ای با چالش‌های عمده‌ای نظیر جنگ ایران و عراق و محاصره اقتصادی همراه بود. در این مقطع، بخشی از تمرکز دولت بر مدیریت پیامدهای جنگ و همچنین پایه‌گذاری و ایجاد هماهنگی میان نهادهای نوپای ساختار سیاسی جمهوری اسلامی قرار داشت. بر اساس گزارش‌های موجود از این دوران، در عرصۀ سیاست داخلی، علاوه بر مدیریت بحران جنگ، تقابل با گروه‌های مخالف مسلح، نظیر سازمان مجاهدین خلق و جریان‌های منتقد سیاسی که در ادبیات رسمی حکومت وقت با عنوان لیبرال‌ها شناخته می‌شدند، از مسائل عمدۀ کشور به شمار می‌رفت. در بُعد سیاست خارجی نیز، تمرکز دستگاه دیپلماسی ایران بر تبیین و معرفی مواضع جمهوری اسلامی در سطح جهانی و همچنین مقابله با فشارهای بین‌المللی و ائتلاف‌های مخالف حکومت ایران که در ادبیات رسمی از آن‌ها با عناوینی چون استکبار و صهیونیسم یاد می‌شد، معطوف بود.

بر اساس گزارش منابع، در عرصۀ دیپلماسی، دستگاه سیاست خارجی فعال‌تر شد. سفرهای خارجی رئیس‌جمهور در دورۀ اول به کشورهای سوریه، لیبی و الجزایر و در دورۀ دوم به کشورهای آسیایی، آفریقایی و اروپای شرقی، ازجمله پاكستان، تانزانیا، زیمبابوه، آنگولا، موزامبیك، یوگسلاوی، رومانی، چین و كره ‌شمالی انجام شد. خامنه‌ای در چهل‌ودومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد دربارۀ دیدگاه‌ها و مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران برای سران دولت‌های جهان سخنرانی کرد که با استقبال ایرانیان و مسلمانان مقیم نیویورک و مطبوعات بین‌المللی مواجه شد. همچنین توسعه روابط و حمایت از گروه‌های شیعه در عراق نظیر تشکیل مجلس اعلای انقلاب اسلامی، لبنان و افغانستان از دیگر اقدامات این دوره بود.

در عرصۀ داخلی برنامه‌‌ها و فعالیت‌های او شامل دیدار با اقشار مختلف مردم، بازدید از مؤسسات و سازمان‌های گوناگون، شركت در مراسم افتتاح طرح‌ها، شركت در همایش‌ها و سفرهای استانی با هدف ملاقات با اقشار مختلف مردم، آشنایی با مشكلات و شرایط آنها از نزدیک، رفع اختلافات مقامات محلی، پیگیری مسائل مربوط به جنگ و همكاری سپاه و ارتش، دیدار با روحانیون و بزرگان شهرها و روستاها، بررسی مسائل و مشكلات اقتصادی بوده است.

دیگر فعالیت‌ها و مسئولیت‌های خامنه‌ای در دوران ریاست جمهوری

بر اساس گزارش منابع، بخشی از فعالیت‌های سیاسی، فرهنگی و اجرایی سید علی خامنه‌ای در دوران ریاست‌جمهوری، در قالب ریاست بر نهادهای عالی و مأموریت‌های ویژه صورت گرفت:

نهاد / حوزه فعالیت	شرح مسئولیت‌ها و اقدامات
حضور در مناطق جنگی غرب و جنوب کشور در جنگ تحمیلی ایران و عراق	حضور در جبهه‌ها به‌عنوان نمایندۀ امام‌خمینی، فرماندهی جنگ‌های نامنظم و حضور در خطوط مقدم جبهه، قاطعیت در تصمیم‌گیری‌های سرنوشت‌ساز جنگ، مانند نجات سوسنگرد و شکستن حصر آبادان، رفع مشکلات رزمی مانند تلاش برای تأمین مهمات و پشتیبانی از جبهه‌ها، راه‌اندازی ستاد پشتیبانی جنگ، مقابله با سیاست‌های ابوالحسن بنی‌صدر شامل برخورد با اندیشه‌ سازشکاری و دفاع از خط مقاومت در شورای عالی دفاع، حمایت از گروه‌های مسلمان عراقی و مجاهدان افغانستانی برای مقابله با شوروی و رژیم بعث عراق، حضور در جبهه‌ها و تأثیر مثبت بر روحیه نیروها در پایان جنگ.
شورای عالی انقلاب فرهنگی	ریاست شورای عالی پس از تغییر نام و ترمیم ستاد انقلاب فرهنگی با حکم رهبر وقت در سال‌های ۱۳۶۲ و ۱۳۶۳ش.
پشتیبانی جنگ	ریاست شورای عالی پشتیبانی جنگ جهت مدیریت منابع و بسیج امکانات کشور برای جبهه‌ها.
مجمع تشخیص مصلحت نظام	نخستین رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام.
شورای بازنگری قانون اساسی	نایب‌رئیس اول شورا؛ مشارکت در ۴۱ جلسه برای تصمیم‌گیری درباره شرایط رهبری، تمرکز در قوای مجریه و قضائیه و مدیریت صداوسیما.
بنیاد دائرةالمعارف اسلامی	تأسیس این نهاد عمومی غیردولتی در سال ۱۳۶۲ش. (تا اسفند ۱۴۰۳ش، ۳۳ جلد از مجموعه ۶۰ جلدی دانشنامه جهان اسلام منتشر شده است).
مأموریت‌های ویژه	دریافت مأموریت‌های متعدد از سوی سید روح‌الله خمینی، ازجمله رسیدگی به امور ارتش و سپاه، تشکیل حفاظت اطلاعات ارتش، پیگیری مطالبات از آمریکا و دیگر کشورها، بررسی لایحه تعزیرات و رسیدگی به امور عراقی‌های مقیم ایران، کنترل و مدیریت جریانات پس از تسخیر سفارت آمریکا و نماینده شورای انقلاب در کمیته‌ی بررسی حادثه طبس.

رهبری سید علی خامنه‌ای

انتخاب به عنوان رهبر

پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش، مسئلۀ تعیین رهبری در دستور کار مجلس خبرگان رهبری قرار گرفت. پیش‌تر، برای سامان‌دهی موضوع رهبری آینده، مجلس خبرگان رهبری، نهادی مسئول در این زمینه تعیین شده بود و در میانۀ دهه ۱۳۶۰ش نیز حسینعلی منتظری به‌عنوان قائم‌مقام رهبری معرفی شد؛ اما این جایگاه در 6 فروردین ۱۳۶۸ش از او سلب شد. مجلس خبرگان رهبری در همان روز درگذشت سید روح‌الله خمینی تشکیل جلسه داد و در میان دو گزینۀ شورای رهبری یا رهبری فردی، در نهایت خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد. او ابتدا در علل مخالفت خود مطالبی را بیان كرد كه مورد قبول خبرگان رهبری قرار نگرفت و سرانجام انتخاب او با اكثریت بیش از دوسوم و با حذف شرط مرجعیت به تصویب رسید.

بر اساس نقل برخی منابع، در آن زمان فرایند بازنگری قانون اساسی که به دستور سید روح‌الله خمینی در اردیبهشت همان سال آغاز شده بود، هنوز به پایان نرسیده بود؛ بازنگری‌ای که از جمله تغییرات آن حذف شرط مرجعیت برای رهبر آینده بود. از این رو انتخاب سید علی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر انقلاب اسلامی در برخی روایت‌ها به‌دلیل در جریان بودن اصلاحات قانون اساسی موقت توصیف شده است. در مرداد ۱۳۶۸ش همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی برگزار شد و با رأی موافق اکثریت شرکت‌کنندگان به تصویب رسید. پس از آن، مجلس خبرگان بار دیگر انتخاب خامنه‌ای به‌عنوان رهبر را به رأی گذاشت و این انتخاب تأیید شد. به‌گفتۀ برخی ناظران، رأی‌گیری دوم بیشتر برای انطباق رسمی روند انتخاب رهبر با قانون اساسی اصلاح‌شده انجام شد؛ در حالی که تصمیم اصلی در جلسه ۱۴ خرداد همان سال اتخاذ شده بود.

در برخی خاطرات و روایت‌های منتشرشده از مسئولان وقت و نزدیکان خمینی، نقل شده است که او پیش‌تر از صلاحیت خامنه‌ای برای این مسئولیت یاد کرده بود. پس از اعلام این انتخاب، شماری از مراجع دینی و شخصیت‌های سیاسی از تصمیم مجلس خبرگان حمایت کردند.

راهبردها و سیاست‌های کلان دوران رهبری

در دوران رهبری سید علی خامنه‌ای، برخی منابع از تلاش او برای ادامۀ رویکردهای سید روح‌الله خمینی در زمینه‌هایی مانند تأکید بر وحدت ملی، تقویت اعتماد میان مسئولان و جامعه، پایبندی به ارزش‌ها و آموزه‌های اسلامی، حمایت از محرومان و تأکید بر عدالت اجتماعی یاد کرده‌اند. حامیان او نقش وی را در هدایت سیاسی کشور، دفاع از ساختار قانونی نظام و مواجهه با چالش‌های داخلی و خارجی برجسته می‌کنند. در این چارچوب، مواضع و سخنرانی‌های او در تحلیل رویدادهای سیاسی و مقابله با آنچه تهدیدها و توطئه‌های خارجی خوانده می‌شود، مورد توجه قرار گرفته است. در مواضع رسمی او، انتقاد از ایالات متحده و اسرائیل و تأکید بر استقلال سیاسی ایران از محورهای ثابت سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌آید. همچنین در این منابع به مواضعی مانند تقویت همبستگی در میان جوامع مسلمان، مقابله با فشارها و تهدیدهای خارجی، مدیریت چالش‌های داخلی، تأکید بر سیاست اقتصاد مقاومتی و حمایت از محور مقاومت اشاره شده است.

ارزیابی دوران رهبری

در توصیف کارنامه او، طرفدارانش به ترکیبی از ویژگی‌هایی مانند فقاهت دینی، توجه به مسائل فرهنگی، رویکرد انقلابی و نگاه واقع‌گرایانه در سیاست اشاره می‌کنند. همچنین نقش او در شکل‌دهی و استمرار گفتمان رسمی انقلاب اسلامی و مدیریت کشور در دوره‌ای پرتنش از تحولات منطقۀ خاورمیانه از جمله نکاتی است که در ارزیابی‌های مختلف دربارۀ دوران رهبری‌ او مطرح می‌شود. آنچه در تاریخ درباره او مورد توجه قرار می‌گیرد، می‌تواند تلفیق نقش یک نظریه‌پرداز دینی با یک بازیگر فعال سیاسی در چارچوب ساختار جمهوری اسلامی باشد.

در بسیاری از تحلیل‌ها خامنه‌ای یکی از چهره‌های تأثیرگذار در تحولات سیاسی جمهوری اسلامی ایران دانسته می‌شود؛ اما برخی تحلیل‌ها از تمرکز تدریجی قدرت در نهاد رهبری و کاهش نقش نهادهای انتخابی مانند دولت و مجلس شورای اسلامی در فرآیند تصمیم‌گیری سخن گفته‌اند. در همین دوره، حضور نهادهای امنیتی و نظامی به‌ویژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و رسانه‌ای افزایش یافت؛ روندی که به‌گفته منتقدان به محدودتر شدن فضای سیاسی و تضعیف رقابت اقتصادی انجامید.

رویدادها، چالش‌ها و تحولات سیاسی-اجتماعی

بر اساس گزارش منابع رسانه‌ای، دوران 37 ساله رهبری سید علی خامنه‌ای با تحولات و رویدادهای سیاسی‌اجتماعی مختلفی در داخل کشور همراه بوده است؛ ازجمله:

رویدادهای دهه‌های هفتاد و هشتاد

در دوران رهبری سید علی خامنه‌ای رویدادها و چالش‌های سیاسی و اجتماعی متعددی رخ داده است؛ از جمله این موارد می‌توان به تنش‌های سیاسی دوره ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی و توقیف برخی نشریات اصلاح‌طلب، قتل‌های زنجیره‌ای دهه ۱۳۷۰ش و اعتراضات دانشجویی سال ۱۳۷۸ش اشاره کرد. انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ش و شکل‌گیری جنبش سبز، تحولات دوره دوم ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد از دیگر رویدادهای مهم این دوره به‌ شمار می‌آیند.

پس از دوره اصلاحات و ریاست جمهوری سید محمد خاتمی، محدود شدن رقابت‌های انتخاباتی، برخورد با جنبش سبز و حاشیه‌نشینی برخی جریان‌های میانه‌رو از سوی ناظران به‌عنوان نشانه‌هایی از کاهش امکان اصلاحات سیاسی درون‌ساختاری ارزیابی شده است؛ روندی که به گفتۀ برخی تحلیلگران با کاهش مشارکت سیاسی و افزایش نارضایتی اجتماعی همراه بوده است.

رویدادهای دهه نود و آغاز قرن جدید

مذاکرات هسته‌ای دولت حسن روحانی که به توافق برجام انجامید و سپس با خروج ایالات متحده از آن با چالش روبه‌رو شد، از رویدادهای مهم این دوره به‌ شمار می‌آید. در سال‌های بعد نیز رخدادهایی مانند اعتراضات آبان ۱۳۹۸ش، ترور قاسم سلیمانی توسط آمریکا و پاسخ موشکی ایران به پایگاه عین‌الاسد، سیاست‌های مرتبط با مدیریت همه‌گیری کووید‑۱۹ و تأکید بر تولید داخلی واکسن و اعتراضات پس از مرگ مهسا امینی در سال ۱۴۰۱ش از تحولات مهم داخلی و خارجی این دوره بوده‌اند.

تحولات سال‌های پایانی دوران رهبری

از رویدادهای سال‌های پایانی رهبری خامنه‌ای می‌توان به درگذشت سید ابراهیم رئیسی در سانحۀ سقوط بالگرد در سال ۱۴۰۳ش، تنش‌های نظامی میان ایران و اسرائیل و آمریکا با مجموعه عملیات‌هایی با عنوان وعده صادق و نیز اعتراضات 1404ش اجتماعی در پی افزایش قیمت کالاهای اساسی اشاره کرد.

سیاست خارجی و راهبردهای منطقه‌ای

روابط با آمریکا و برنامه هسته‌ای

در طول دهه‌های گذشته، روابط ایران و ایالات متحده با تنش‌های سیاسی و اقتصادی همراه بوده و تحریم‌های گسترده‌ای علیه ایران اعمال شده است. در این میان، رهبر جمهوری اسلامی بر رویکرد اتکا به توان داخلی تأکید کرده و پیشرفت‌هایی در حوزه‌های مختلف علمی و فناورانه، از جمله برنامه هسته‌ای ایران، از سوی مقامات ایرانی مطرح شده است. هم‌زمان، او در مقاطع مختلف نسبت به نتایج مذاکرات با آمریکا ابراز تردید کرده و بر احتمال بدعهدی آمریکا تأکید داشته است.

سید علی خامنه‌ای روابط ایران و ایالات متحده آمریکا را مبتنی بر دشمنی ساختاری میان دولت آمریکا و ماهیت و جهت‌گیری نظام جمهوری اسلامی می‌داند. به‌گفته او، این تقابل محدود به اشخاص یا دولت‌های خاص در ایران نیست، بلکه از ابتدای شکل‌گیری جمهوری اسلامی وجود داشته و هدف آن تضعیف یا براندازی این نظام بوده است. وی همچنین ادعای برخی دولت‌های آمریکا مبنی بر نداشتن قصد براندازی را نادرست دانست. خامنه‌ای معتقد است موضوعاتی مانند برنامه هسته‌ای ایران علت اصلی اختلاف میان دو کشور نیست، بلکه به‌عنوان بهانه‌ای برای اعمال فشار مطرح می‌شود. به‌گفته او، حتی پس از توافق هسته‌ای برجام و پذیرش محدودیت‌هایی از سوی ایران، اختلاف‌ها ادامه یافت و موضوعاتی مانند برنامه موشکی و نقش منطقه‌ای ایران به محور جدید فشارها تبدیل شد. او همچنین بر ضرورت توسعه انرژی هسته‌ای برای آینده ایران تأکید کرد و آن را مرتبط با نیازهای بلندمدت کشور در حوزۀ تولید برق دانست.

مسئله فلسطین مخالفت با اسرائیل

حمایت از آرمان فلسطین و مخالفت با اسرائیل نیز از محورهای اصلی مواضع سیاسی رهبر جمهوری اسلامی محسوب می‌شود. خامنه‌ای در سخنرانی‌ها و پیام‌های خود بارها از حقوق فلسطینیان حمایت کرده و سیاست‌های اسرائیل را مورد انتقاد قرار داده است. پس از عملیات طوفان الاقصی در اکتبر 2023م و پس از تشدید درگیری‌ها در غزه، این مواضع بار دیگر در بیانیه‌ها و پیام‌های او و نیز در فضای سیاسی و رسانه‌ای ایران بازتاب یافته است.

ارتباط با جبهه مقاومت

حمایت از جبهه مقاومت در منطقه از محورهای اصلی سیاست‌های اعلامی او در حوزه سیاست خارجی به‌ شمار می‌رود؛ رویکردی که از سوی او به‌عنوان بخشی از راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی برای مقابله با اسرائیل و گروه‌های تندرو منطقه‌ای مطرح شده است.

دیدگاه منتقدان

در حوزۀ سیاست خارجی سیاست‌هایی مانند پیگیری برنامه هسته‌ای، حمایت از برخی گروه‌های همسو در منطقه و همکاری با دولت سوریه و روسیه از سوی منتقدان به‌عنوان بخشی از راهبرد منطقه‌ای جمهوری اسلامی مورد نقد واقع شده است. همچنین منتقدان ادامه تنش با ایالات متحده و برخی کشورهای غربی را سبب اعمال تحریم‌های گسترده علیه ایران دانسته‌اند که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی داشته و بر سطح رفاه جامعه اثرگذار بوده است. برخی تحلیلگران از انباشت نارضایتی عمومی در کشور سخن گفته‌ و وضعیت اجتماعی را از منظر برخی شاخص‌ها نگران‌کننده دانستند.

منظومه فکری و دیدگاه‌های سید علی خامنه‌ای

منظومه فکری

در برخی پژوهش‌ها، اندیشه‌های سید علی خامنه‌ای به‌صورت یک منظومۀ فکری منسجم تبیین شده است که حوزه‌های مختلف اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی را دربر می‌گیرد. در این چارچوب، این منظومه در سه سطح کلی دسته‌بندی می‌شود؛ نظام بینشی، نظام ارزشی و رفتاری و نظام اجتماعی و کنشی.

• نظام‌ بینشی: در این سطح، مفاهیمی مانند توحید، ولایت، اسلام‌شناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این دیدگاه، قرآن، سنت و عقل منابع اصلی معرفت دینی دانسته می‌شود و توحید به‌عنوان محور بنیادین جهان‌بینی اسلامی معرفی می‌شود. همچنین مفهوم ولایت به‌عنوان یکی از عناصر مرکزی در سامان‌دهی جامعۀ اسلامی و پیوند میان دین و سیاست تبیین می‌شود.
• نظام ارزشی و رفتاری: در این سطح موضوعاتی مانند معنویت، اخلاق، تربیت و عبادت مطرح می‌شود. در این چارچوب، معنویت به‌عنوان ارتباط انسان با خدا و عامل شکل‌دهندۀ نظام اخلاقی و اجتماعی معرفی شده و تربیت اسلامی با هدف پرورش انسان مؤمن، مسئول و اخلاق‌مدار مورد توجه قرار می‌گیرد. همچنین سبک زندگی و رفتار اجتماعی به‌عنوان بخشی از تحقق ارزش‌های دینی در جامعه مطرح می‌شود.
• نظام اجتماعی: در این سطح دیدگاه‌هایی دربارۀ حوزه‌هایی مانند فرهنگ، علم، مدیریت، سیاست، اقتصاد، حقوق، قضا و امنیت بیان می‌شود. در این چارچوب، فرهنگ و هویت اسلامی نقش محوری در سازمان‌دهی جامعه دارند و مفاهیمی مانند مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی، اقتصاد مقاومتی و استقلال سیاسی به‌عنوان عناصر مهم نظام اجتماعی معرفی می‌شوند.

در این منظومه فکری، اهداف کلان جامعۀ اسلامی در قالب مفاهیمی مانند استقلال، آزادی، عدالت، پیشرفت اسلامی–ایرانی و شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی مطرح می‌شود؛ مفاهیمی که به‌عنوان جهت‌گیری‌های کلان برای سامان‌دهی جامعه و حرکت تاریخی آن در نظر گرفته می‌شوند.

دیدگاه‌های فرهنگی-اجتماعی

• اهمیت و جایگاه فرهنگ: بر پایه برخی پژوهش‌ها، دیدگاه‌های فرهنگی سید علی خامنه‌ای بر نقش بنیادین فرهنگ در شکل‌دهی به هویت جامعه و جهت‌دهی به تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تأکید دارد. در این چارچوب، فرهنگ مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، رفتارها و روحیات اجتماعی تلقی می‌شود که نحوۀ کنش فردی و جمعی جامعه را تعیین می‌کند. در این دیدگاه مفاهیمی مانند مسئولیت‌پذیری، ایثار، وجدان کاری، انضباط اجتماعی، قناعت، پرهیز از اسراف، ساده‌زیستی و انسجام اجتماعی از عناصر اصلی فرهنگ مطلوب معرفی می‌شوند و فرهنگ اسلامی–ایرانی به‌عنوان مبنای شکل‌گیری سبک زندگی و روابط اجتماعی مورد تأکید قرار می‌گیرد.
• نقش نهادهای فرهنگی: در این دیدگاه، شورای عالی انقلاب فرهنگی از نظر خامنه‌ای به‌عنوان نهاد اصلی سیاست‌گذاری فرهنگی کشور معرفی می‌شود. این شورا مسئول تعیین راهبردهای کلان فرهنگی، علمی و آموزشی و هماهنگی میان نهادهای مختلف در حوزۀ فرهنگی است.
• نوع مواجهه با چالش‌های فرهنگی: در این رویکرد بر ضرورت مقابلۀ فعال با آنچه تهاجم فرهنگی نامیده می‌شود، تأکید شده است. تقویت مبانی معرفتی، تعمیق باورهای دینی و پرهیز از برخوردهای سطحی با مسائل فرهنگی از الزامات این مواجهه دانسته می‌شود. سید علی خامنه‌ای بر ضرورت حیاتی جهاد تبیین، به‌عنوان یک حرکت فرهنگی، اجتماعی و فکری عمیق تأکید داشت که هدف اصلی آن، روشنگری صادقانه، مقابله با شبهه‌افکنی‌ها و تحریف‌ها و در نهایت، ارتقای سطح بصیرت و آگاهی جامعه در تمامی ابعاد بود.
• اهمیت و جایگاه علوم انسانی: در دیدگاه سید علی خامنه‌ای، توسعهٔ علمی کشور بر دو شاخهٔ اصلی علوم پایه و علوم انسانی استوار است. او علوم پایه مانند ریاضیات، فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی را عامل اصلی پیشرفت کشورهای توسعه‌یافته و زمینه‌ساز تولید فناوری، ثروت و قدرت سیاسی می‌داند و بر تربیت پژوهشگران در کنار متخصصان حرفه‌ای تأکید می‌کند. در عین حال، خامنه‌ای علوم انسانی را دارای نقشی بنیادین در شکل‌دهی به نظام فکری و فرهنگی جامعه می‌داند و معتقد است این حوزه در ایران تا حد زیادی متأثر از نظریه‌های غربی است. از نظر او، لازم است مبانی علوم انسانی با بهره‌گیری از میراث فکری و فرهنگی اسلامی–ایرانی بازنگری و سامان‌دهی شود، هرچند استفاده از دستاوردهای علوم انسانی غربی در صورتی که به وابستگی فکری نینجامد، قابل قبول است. او همچنین بر ضرورت برنامه‌ریزی در نظام دانشگاهی و سرمایه‌گذاری گسترده برای پیشبرد هم‌زمان علوم پایه و علوم انسانی تأکید کرده است.
• توجه به اقشار مختلف به‌ویژه جوانان و نخبگان: دیدار و گفت‌وگوهای خامنه‌ای با دانشجویان، نخبگان علمی، هنرمندان و ورزشکاران از جمله برنامه‌هایی بوده که در سال‌های رهبری او برگزار شده و از سوی حامیانش نشانۀ توجه به اقشار اثرگذار جامعه تلقی می‌شود. این درحالی است که برخی تحلیل‌ها به گسترش شکاف میان حاکمیت و بخش‌هایی از جامعه، به‌ویژه نسل جوان، در دوره رهبری وی اشاره کرده‌اند.

انتشار دو نامۀ خامنه‌ای خطاب به جوانان در کشورهای غربی در سال‌های ۱۳۹۳ش و ۱۳۹۴ش از جمله فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای او در عرصه بین‌المللی به‌ شمار می‌رود. این نامه‌ها در پی حملات تروریستی در فرانسه، از جمله حمله به دفتر نشریه شارلی ابدو، منتشر شد و در آن‌ها از جوانان غربی خواسته شده بود برای شناخت اسلام به منابع اصلی و مطالعات مستقیم مراجعه کنند. به گفتۀ برخی ناظران، هدف از انتشار این نامه‌ها بیان دیدگاه‌های جمهوری اسلامی دربارۀ اسلام و ایجاد ارتباط مستقیم با نسل جوان در غرب عنوان شده است.

این نامه‌ها در برخی محافل دانشگاهی، رسانه‌ای و فرهنگی بازتاب یافت. شماری از پژوهشگران، فعالان سیاسی و فرهنگی در کشورهای مختلف دربارۀ محتوای آن‌ها اظهار نظر کردند و برخی آن را تلاشی برای گفت‌وگوی فرامرزی دربارۀ اسلام، رسانه و پدیدۀ افراط‌گرایی دانستند. افرادی مانند ریچارد فالک، سارا فلاندرز، آلیسون ویر، دنیس رنکورت، بثینه شعبان و طلال عتریسی از جمله کسانی بودند که در نوشته‌ها یا سخنرانی‌های خود به این نامه‌ها اشاره کرده و درباره پیام یا زمینه انتشار آن‌ها دیدگاه‌هایی مطرح کردند.

در برخی منابع پژوهشی، پیام سیاسی-عبادی سالیانه به حجاج، ابراز همبستگی با دانشجویان حامی مردم فلسطین در آمریکا، ارسال پیام به اجلاس هزاره رهبران روحانی ادیان در همین راستا تعریف شده است.

دیدگاه‌های اقتصادی

در برخی منابع، مهم‌ترین دیدگاه‌های اقتصادی سید علی خامنه‌ای به شرح ذیل معرفی شده است:

• پایه اصلی اقتصاد اسلامی: خامنه‌ای افزایش ثروت ملی و توزیع عادلانه و رفع محرومیت را دو رکن اساسی اقتصاد اسلامی دانسته که اولی شرط لازم برای تحقق دومی است. در این دیدگاه، نوآوری نظام جمهوری اسلامی در این است که عدالت و توسعه را در کنار هم می‌خواهد؛ توسعه بدون عدالت یا عدالت بدون پیشرفت (برابری در فقر) مورد قبول نیست. اسلام با فعالیت آزاد اقتصادی موافق است؛ اما این آزادی با نظام سرمایه‌داری غرب متفاوت بوده و باید تحت نظارت حاکم اسلامی باشد تا از انحصار و فساد جلوگیری شود. در این چارچوب ایجاد امنیت برای سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان واقعی در گرو قطع دست مفسدان و امتیازطلبان است. از نظر او مبارزه با فساد باید قاطع، دقیق و بدون تبعیض باشد.
• الگوی پیشرفت اسلامی-ایرانی: لزوم طراحی یک مدل بومی برای پیشرفت بر اساس مبانی دینی و شرایط جغرافیایی و تاریخی ایران، به‌جای تقلید از نسخه‌های غربی، مورد تأکید و حمایت او بوده است.
• اصلاح الگوی مصرف و مبارزه با اسراف: او بر این باور است که مصرف بیهوده و هرز به اقتصاد و فرهنگ کشور لطمه می‌زند؛ لذا اصلاح الگوی مصرف یک اقدام اساسی برای پیشرفت و عدالت محسوب می‌شود.
• حمایت از کار و سرمایه ایرانی: خامنه‌ای مصرف کالای داخلی را وظیفه‌ای همگانی می‌داند که منجر به ایجاد اشتغال و استقلال اقتصادی می‌شود.
• اقتصاد مقاومتی: از دیدگاه سید علی خامنه‌ای، ضروری است که اقتصادی شکل بگیرد که ضمن داشتن روندی رو به رشد، در برابر ترفندها و تحریم‌های دشمنان کمترین آسیب را ببیند. در این راستا، مردمی کردن اقتصاد و کاهش وابستگی به نفت به‌عنوان الزامات اساسی مطرح است. بر این اساس ورود سرمایه مردمی و مدیریت مردم در عرصۀ اقتصاد برای شتاب بخشیدن به رشد ملی و گسترش مالکیت عمومی است.
• اقتصاد دانش‌بنیان: بنیان‌گذاری فعالیت‌های اقتصادی بر پایه دانش و علم برای رسیدن به رشد حقیقی و شکوفایی پایدار از موارد مورد تأکید در دیدگاه‌های اقتصادی سید علی خامنه‌ای است. او در سخنرانی‌ها و سیاست‌های اعلامی خود بر نقش نخبگان، جوانان و توسعۀ اقتصاد دانش‌بنیان تأکید کرده و بخشی از راه پیشرفت کشور را در این موارد معرفی کرده است.
• خودکفایی و استقلال اقتصادی: در این دیدگاه، خودکفایی در محصولات اساسی و استقلال در بخش کشاورزی و تولید کالاهای استراتژیک، مانند گندم، برنج و روغن، برای جلوگیری از وابستگی از الزامات مهم اقتصادی تعریف شده است.

دیدگاه‌های فقهی

دیدگاه‌های فقهی سید علی خامنه‌ای در زمینه فقه سیاسی بر توسعه دامنه فقه از مسائل فردی به حوزه‌های مدیریت جامعه و حکومت اسلامی تأکید می‌کند. برخی از محورهای این دیدگاه‌ها در پاره‌ای از منابع پژوهشی عبارتند از:

• ولایت فقیه: ولایت فقیه به‌معنای حاکمیت فقیه عادل برای هدایت و حفظ جهت‌گیری نظام اسلامی است. در این دیدگاه وظایف و اختیارات رهبر در سه حیطۀ هدایت، نظارت و حمایت دسته‌بندی می‌شود. بر اساس دیدگاه خامنه‌ای، اطاعت از احکام حکومتی ولی‌فقیه در امور عمومی واجب دانسته می‌شود و این احکام بر تصمیمات فردی مقدم است. در عین حال، عدم اعتقاد به ولایت فقیه در صورت مبتنی بودن بر استدلال فقهی موجب خروج از اسلام تلقی نمی‌شود.
• توان دفاعی: در دیدگاه خامنه‌ای، دفاع در صورت تعرض به سرزمین‌های اسلامی واجب عینی است و بر لزوم آمادگی دفاعی و حمایت از مسلمانان تأکید کرده است. در عین حال، به‌کارگیری سلاح‌های کشتار جمعی، ازجمله بمب هسته‌ای و شیمیایی مورد مخالفت جدی وی قرار گرفته و استفاده از آنها را غیرموجه دانسته است.وی علاوه بر جهاد نظامی، مفاهیمی مانند جهاد علمی، فرهنگی و سازندگی را نیز به‌عنوان مصادیق جهاد در شرایط معاصر مطرح کرده است.
• امر به معروف و نهی از منکر: از نظر خامنه‌ای این فریضه به‌عنوان تکلیفی عمومی برای حفظ سلامت جامعه اسلامی مطرح می‌شود و تحقق آن مشروط به آگاهی، احتمال تأثیر و نبود ضرر قابل توجه است. در نظام اسلامی، مراتب عملی آن در حوزۀ اختیارات حکومت قرار دارد و وظیفه مردم بیشتر به تذکر زبانی محدود می‌شود.
• انتخابات و مشارکت سیاسی: در دیدگاه خامنه‌ای مشارکت در انتخابات به‌عنوان تکلیف دینی و اجتماعی برای تعیین سرنوشت سیاسی جامعه و تقویت نظام اسلامی معرفی می‌شود. همچنین انتخاب نامزد اصلح و رعایت اخلاق و قانون در رقابت‌های انتخاباتی مورد تأکید او قرار گرفته است.
• بیت‌المال و اموال عمومی: او معتقد است اموال عمومی در حکم بیت‌المال است و تصرف در آن بدون مجوز قانونی حرام و با مسئولیت قانونی و شرعی همراه است. در این دیدگاه استفاده از امکانات دولتی باید در چارچوب مقررات و برای مصارف عمومی صورت گیرد.
• نظارت: از نظر او نظارت به‌عنوان سازوکاری اساسی در ادارۀ جامعه اسلامی مطرح است و شامل نظارت نهادهای حکومتی، نظارت عمومی مردم و نقش رسانه‌ها در نقد و اطلاع‌رسانی می‌شود. در این چارچوب، هیچ مقام حکومتی از نظارت مصون تلقی نمی‌شود.
• وحدت مسلمانان: در دیدگاه سید علی خامنه‌ای، وحدت اسلامی از اصول بنیادین دین اسلام و برخاسته از آموزه‌های قرآنی است. او وحدت را نه یک راهبرد مقطعی، بلکه یک اصل دائمی می‌داند که بر لزوم همگرایی مسلمانان در امور اساسی دینی و اجتماعی تأکید دارد. وی بر این باور است که حفظ اتحاد میان مسلمانان جایگاهی محوری در شریعت اسلامی دارد. در این چارچوب، حتی مقابله با گروه‌های تفرقه‌افکن برای بازگرداندن‌شان به مسیر وحدت، ضروری به نظر می‌رسد. او در همین چارچوب اهانت به مقدسات اهل‌سنت، از جمله خلفای نخستین را حرام شرعی می‌داند. به‌گفتۀ او، چنین رفتارهایی به وحدت اسلامی آسیب می‌زند و مانع تأثیرگذاری جمهوری اسلامی در جهان اسلام می‌شود. او با تأکید بر تمایز میان نقد تاریخی و اهانت، بر لزوم پرهیز کامل از توهین به شخصیت‌های محترم نزد اهل‌سنت تأکید کرده است.

تأسیس سازمان‌های فرهنگی و علمی

در دورۀ رهبری سید علی خامنه‌ای نهادها و سازمان‌های مختلفی با رویکردهای علمی، فرهنگی و دینی شکل گرفته یا توسعه یافته‌اند. از جمله این نهادها می‌توان به شورای سرپرستی طلاب غیرایرانی اشاره کرد که بعدها به مرکز جهانی علوم اسلامی تغییر نام داد و در سال ۱۳۸۶ش و به درخواست سید علی خامنه‌ای، نهاد جدیدی به نام جامعة المصطفی العالمیه با ترکیب دو نهاد سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیه خارج از کشور و مرکز جهانی علوم اسلامی تأسیس شد. این مرکز با هدف گسترش علوم اسلامی و تربیت طلاب غیرایرانی در قم، اصفهان، مشهد و ده‌ها کشور فعالیت می‌کند. در سال 1368ش مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در قم برای توسعۀ پژوهش‌ها و نرم‌افزارهای رایانه‌ای در حوزه علوم اسلامی تأسیس شد. در سال ۱۳۶۹ش نیز مجمع جهانی اهل‌بیت برای معرفی اسلام و معارف قرآن و اهل‌بیت و حمایت از پیروان آنان در جهان و همچنین مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی برای تقویت وحدت میان مذاهب اسلامی و گفت‌وگوی علمی میان عالمان مسلمان شکل گرفت. از دیگر نهادها، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت در قم است که به پژوهش و تدوین آثار فقهی می‌پردازد و نیز مرکز خدمات حوزه‌های علمیه که از سال ۱۳۷۰ش با هدف ارائه خدمات معیشتی و بیمه‌ای به طلاب و روحانیان فعالیت می‌کند. افزون بر این‌ها، نهادهایی مانند ستاد اقامه نماز برای ترویج فرهنگ نماز، شورای عالی فضای مجازی برای سیاست‌گذاری کلان در حوزه فضای مجازی و شورای عالی قرآن برای هماهنگی فعالیت‌های قرآنی در کشور ایجاد یا سامان‌دهی شده‌اند.

فعالیت‌های شخصی

ورزش و سلامت جسمانی: سید علی خامنه‌ای از جوانی به کوه‌پیمایی علاقه داشته و آن را به‌عنوان فعالیتی مستمر برای حفظ سلامت جسمانی دنبال کرد. او معمولاً در ارتفاعات شمال تهران به کوه‌پیمایی می‌پرداخت. خامنه‌ای کوه‌پیمایی را ورزشی کم‌هزینه و در دسترس دانسته و همواره جوانان و عموم مردم، از جمله سالمندان و زنان، را به ورزش و فعالیت بدنی توصیه کرده است. وی همچنین در جوانی به ورزش‌هایی مانند نرمش و والیبال علاقه‌مند بوده است. او به تماشای برخی مسابقات ورزشی، از جمله والیبال، نیز علاقه نشان داده و به سابقۀ بازی این ورزش در دوران نوجوانی خود اشاره کرده است.

نظم کاری و فعالیت روزانه: خامنه‌ای بر اهمیت پرهیز از آسایش و استمرار در کار تأکید کرده و گفته بود که برنامه روزانه‌اش از حدود ساعت پنج صبح آغاز می‌شود و تا ساعات پایانی شب ادامه دارد. او فعالیت مداوم را ضروری می‌دانست و معتقد بود که مسئولان و جوانان باید از فرصت جوانی خود برای کار و تلاش استفاده کنند.

برنامه عبادی: بر اساس گفته برخی نزدیکان خامنه‌ای، در زندگی وی عبادت جایگاه برجسته‌ای داشت. نماز شب در خانوادۀ او امری رایج و مستمر بوده و خود معمولاً حدود یک تا یک‌ونیم ساعت پیش از اذان صبح برای تهجد بیدار می‌شد و دیگران را نیز به آن تشویق می‌کرد. همچنین در نماز صبح با احتیاط و اندکی پس از اذان نماز می‌خواند و در نماز مغرب و عشا بسیار مقید به اول وقت بود. در عین حال، برای رعایت حال مردم حتی حاضر بوده‌ نماز را به تأخیر بیندازد تا مزاحمتی برای دیگران ایجاد نشود.

مطالعه و فرهنگ کتاب‌خوانی: مطالعه از بخش‌های ثابت زندگی او توصیف شده است. به گفتۀ وی، در محیط خانواده‌اش مطالعه پیش از خواب امری رایج بوده است و اعضای خانواده معمولاً با کتاب به خواب می‌روند. او همچنین از مطالعه در زمان‌های کوتاه، مانند فاصله‌های ده یا بیست دقیقه‌ای یا در مسیرهای رفت‌وآمد یاد کرده و تأکید کرده بود که خانواده‌ها باید فرزندان خود را از کودکی با کتاب مأنوس کنند.

اطلاع از امور جامعه: خامنه‌ای به‌گفتۀ خودش برای آگاهی از وضعیت جامعه از منابع رسمی و غیررسمی استفاده می‌کرد؛ از جمله گزارش‌های دستگاه‌های مختلف، نهادهای نظارتی و ارتباط مردمی، دریافت نامه‌ها و ملاقات با اقشار گوناگون. او همچنین دیدار با مردم در منازل آنان را راهی برای آشنایی مستقیم با شرایط زندگی اجتماعی دانسته و بر ضرورت آگاهی مسئولان از واقعیت‌های جامعه و نیز تحولات مربوط به دشمنان سیاسی تأکید کرده بود.

علاقه به هنر و ادبیات

سید علی خامنه‌ای در طول زندگی خود، به ادبیات و برخی حوزه‌های هنری علاقه‌مندی نشان داده و در سخنرانی‌ها و دیدارهای فرهنگی خود درباره موضوعات ادبی، زبانی و هنری اظهار نظر کرده است. مهم‌ترین جنبه‌های این علاقه‌مندی‌ها در حوزه‌های ادبیات، شعر و هنر قابل مشاهده است.

داستان و رمان: خامنه‌ای از علاقه‌مندان به ادبیات داستانی به شمار می‌رود و آثار نویسندگان مختلف ایرانی و خارجی را مطالعه کرده است. از جمله نویسندگانی که آثارشان مورد توجه او قرار گرفته‌اند، می‌توان به رومن رولان، استاندال، جین اوستین، آنتوان چخوف، میخائیل شولوخف، آلکسی تولستوی، روژه مارتن دوگار، زاهاریا استانکو، ویکتور هوگو، جان اشتاین‌بک و امیل زولا اشاره کرد. او در برخی سخنرانی‌ها به تحلیل و ارزیابی این آثار پرداخته و در دیدارهایی با فعالان فرهنگی بر ضرورت تقویت تولید رمان در ایران تأکید کرده بود. بخشی از یادداشت‌ها و حاشیه‌های او بر آثار ادبی نیز در قالب کتاب منتشر شده است.

شعر و ادبیات فارسی و عربی: خامنه‌ای به شعر فارسی و عربی علاقه داشته و با سنت‌های ادبی و فنون شعر از جمله وزن، قافیه و صنایع ادبی آشنا بود. او گاه با تخلص امین شعر سروده است. دیدار سالانه شاعران با او که معمولاً در نیمه ماه رمضان برگزار می‌شد، به یکی از برنامه‌های فرهنگی شناخته‌شده در ایران تبدیل شده و در آن شاعران آثار خود را قرائت می‌کردند. وی همچنین در سخنرانی‌های عربی خود از عناصر ادبی و بلاغی بهره می‌گرفت و با ادبیات کلاسیک عربی آشنایی داشت. خامنه‌ای بارها بر اهمیت حفظ و تقویت زبان فارسی و پرهیز از رواج کاربردهای نادرست یا واژه‌های بیگانه در رسانه‌ها تأکید کرده بود.

هنر و رسانه: خامنه‌ای در حوزه‌های هنری به‌ویژه سینما و تلویزیون نیز اظهار نظرهایی داشت. در برخی دیدارها با هنرمندان و فعالان فرهنگی، درباره آثار سینمایی و تلویزیونی یا نقش هنر در جامعه دیدگاه‌هایی مطرح کرده و بر اهمیت استفاده از هنر برای انتقال مفاهیم فرهنگی و اجتماعی تأکید کرده بود.

سبک زندگی در دوران رهبری

در منابع مختلف، ارزیابی‌های متفاوتی درباره وضعیت اقتصادی و سبک زندگی سیدعلی خامنه‌ای ارائه شده است. برخی نزدیکان و اعضای پیشین دفتر رهبری، از جمله احمد مروی و محمدحسن رحیمیان، معیشت شخصی او را متکی به منابع محدود شخصی و نذورات مردمی دانسته و بر پرهیز از استفاده از بیت‌المال برای زندگی خانوادگی تأکید کرده‌اند. در برخی روایت‌ها و اظهارات مسئولان و نزدیکان مانند سید رحیم صفوی، غلامعلی حداد عادل، محمد محمدی‌ گلپایگانی، سید احمد خمینی، محمدتقی مصباح یزدی، به ساده‌زیستی و سطح زندگی نسبتاً پایین او اشاره شده است. بر پایه این روایت‌ها، منزل وی فاقد اثاثیه گران‌قیمت (نظیر فرش دستباف) بوده، رویه پذیرایی در آن به‌دور از تشریفات است و هدایای رسمی دریافتی نیز به موزه آستان قدس اهدا شده‌اند؛ با این حال، وی درخواست‌ها برای فیلم‌برداری رسانه‌ای از منزل شخصی‌اش را رد کرده است.

درباره خانواده و ارتباطات اجتماعی نیز عنوان می‌شود که فرزندان وی فاقد فعالیت‌های سیاسی و اقتصادی بوده و با شرایطی چون اجاره‌نشینی و تعیین مهریه 14 سکه زندگی می‌کنند. استفاده نکردن اعضای خانواده از امکانات عمومی و خرید مستقیم اعضای خانواده از بازار برای آگاهی بی‌واسطه از قیمت‌ها، مطالعه بدون سانسورِ انتقادات مردمی و همچنین دیدارهای غیررسمی با خانواده‌های شهدای جنگ (از جمله اقلیت‌های مسیحی)، از دیگر مواردی است که به‌عنوان شواهد سبک زندگی و رویکرد مردمی وی مطرح شده است. روایت‌هایی درباره نحوه ازدواج فرزند او سید مجتبی خامنه‌ای با دختر غلامعلی حدادعادل نیز به سادگی مراسم و شرایط زندگی خانوادگی اشاره دارد.

برخی گزارش‌های رسانه‌ای خارجی و تحلیل‌ها، نهادهای اقتصادی بزرگ مرتبط با ساختار رهبری در ایران را دارای دارایی‌های گسترده معرفی کرده‌اند و از این رو او را از ثروتمندترین افراد جهان دانسته‌اند. برای نمونه، در گزارشی از خبرگزاری رویترز در سال 2013م به نقش ستاد اجرایی فرمان امام ‌خمینی، در مدیریت دارایی‌های کلان اشاره شده است؛ هرچند در همان گزارش تصریح شده که مدرکی مبنی بر استفادۀ شخصی خامنه‌ای از این دارایی‌ها ارائه نشده است.

هم‌زمان، شماری از منتقدان جمهوری اسلامی و رسانه‌های خارجی نیز در برخی اظهارنظرها به ساده‌زیستی شخصی او اشاره کرده‌اند و سبک زندگی وی را کم‌هزینه یا زاهدانه توصیف کرده‌اند. علی‌رضا نوری‌زاده، فعال رسانه‌ای منتقد، سبک زندگی او را بسیار ساده توصیف کرده است. بی‌بی‌سی فارسی نیز با نقل گزارشی از رویترز اعلام کرده که با وجود گستره دارایی‌های زیر مدیریت رهبری، مدرکی دالّ بر استفادهٔ شخصی او از این منابع یافت نشده است. مهدی خلجی، پژوهشگر و منتقد حکومت ایران، زندگی شخصی خامنه‌ای و فرزندانش را زاهدانه دانسته است. همچنین عطاءالله مهاجرانی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی و از منتقدان سیاسی، بیان کرده که در کارنامۀ اقتصادی خامنه‌ای و خاندان او نقطۀ خاکستری نیز مشاهده نمی‌شود.

دستاوردهای علمی و فناوری ایران در دوران رهبری

به باور پژوهشگران یکی از محورهای اصلی تأکید سید علی خامنه‌ای در دوران رهبری، توجه به مقولۀ علم و فناوری به‌عنوان عامل اقتدارآفرینی و استقلال ملی بوده است. وی با طرح مفاهیمی چون جنبش نرم‌افزاری و نهضت تولید علم، بر لزوم خروج علم از حالت تقلیدی و تکیه بر استعدادهای داخلی تأکید داشتند و این رویکرد زمینه‌ساز دستاوردهای علمی متعددی در عرصه‌های گوناگون شد که برخی از آنها عبارتند از:

• دست‌یابی ایران به فناوری سلول‌های بنیادی در ۲۰۰۳م به فاصله پنج سال پس از آمریکا؛
• کسب رتبۀ هشتم جهان در سلول‌های بنیادین جنینی؛
• کسب رتبۀ پنجم جهان در سلول‌های بنیادی القایی IPS؛
• کسب رتبۀ اول خاورمیانه در بانک خون بند ناف و تولید حیوان از IVF در اصفهان؛
• قرار گرفتن ایران در جمع هفت کشور طراح و سازنده موشک ماهواره‌بر و اعزام موجود زنده به فضا؛
• دوازدهمین کشور جهان در ساخت ماهواره؛
• هفتمین کشور جهان در سامانۀ پرتاب ماهواره؛
• کسب رتبۀ هشتم جهان در چرخۀ سوخت هسته‌ای؛
• کسب رتبۀ دوم جهان در توربین نیروگاه گازی پس از ژاپن؛
• سومین سدساز بزرگ جهان با اجرای پروژه در ۱۲ کشور؛
• تبدیل قریب‌الوقوع ایران به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان بر اساس گزارش شورای اطلاعات ملی آمریکا؛
• قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم جهان و رشد علمی یازده برابر نسبت به متوسط رشد جهانی.

این رویکرد در حوزۀ صنایع دفاعی نیز با تأکید سید علی خامنه‌ای بر خوداتکایی و تبدیل تهدیدهای خارجی به فرصت، دستاوردهای قابل توجهی به‌همراه داشته است که برخی از آنها عبارتند از:

• توسعه طیف گستردۀ موشک‌های کوتاه‌برد، بالستیک و کروز و قرار گرفتن ایران در زمرۀ معدود کشورهای دارای چرخۀ کامل توسعۀ موشکی؛
• تولید انواع پهپادهای شناسایی، رزمی، انتحاری و ارتفاع بالا با قابلیت‌هایی نظیر پروازهای دوربرد و هدایت ترکیبی؛
• ساخت ناوچه‌ها، ناوشکن‌ها و زیردریایی‌های سبک تا نیمه‌سنگین به‌صورت بومی و حضور مستمر ناوگروه‌های ایرانی در آب‌های آزاد.

اثرگذاری‌های بین‌المللی

به نظر تحلیلگران، سید علی خامنه‌ای در دوران رهبری خود با اتخاذ مواضع قاطع براساس اصول عزت، حکمت و مصلحت، نقش تعیین‌کننده‌ای در مهار بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، شکل‌گیری و تداوم جبهۀ مقاومت و موج بیداری اسلامی ایفا کرد و زمینه‌ساز تحولاتی شد که برخی از آنها عبارتند از:

• هدایت سیاست عدم سازش با نظام سلطه و حفظ اصل استکبارستیزی به‌عنوان یکی از ارکان انقلاب اسلامی؛
• ارائۀ طرح همه‌پرسی عمومی برای حل مسئله فلسطین به‌جای طرح‌های غربی نظیر دو دولت؛
• تبدیل‌شدن ایران به قدرت اول منطقه و افزایش نفوذ راهبردی در خاورمیانه، به‌گونه‌ای که مقامات غربی به شکست پروژه‌های آمریکا در منطقه اذعان کردند؛
• شکست پروژه فروپاشی از درون که توسط آمریکا و متحدانش طراحی شده بود؛
• جان‌گرفتن ملت فلسطین پس از ده‌ها سال ناکامی و بازگشت روحیه به جوانان کشورهای عربی که پس از شکست در جنگ‌های مختلف با اسراییل مأیوس شده بودند؛
• تقویت جبهه مقاومت جهان به‌ویژه در لبنان و فلسطین با محوریت حزب‌الله و گروه‌های فلسطینی که منجر به شکست ارتش اسرائیل در جنگ‌های مختلف شد؛
• الگوسازی جمهوری اسلامی برای جنبش‌های بیداری اسلامی در کشورهای عربی با ارائه تجارب مردم‌سالاری دینی؛
• ناکام گذاشتن دشمنان در روزهای نخست پس از درگذشت امام‌خمینی و تبدیل فضای تردید و نگرانی به امید و اعتماد ملی؛
• مدیریت بحران‌های منطقه‌ای نظیر جنگ اول خلیج‌فارس و جلوگیری از ورود ایران به جنگی که به نفع صدام طراحی شده بود؛
• مقابله با پروژۀ اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی غرب و تبیین جایگاه جمهوری اسلامی به‌عنوان الگوی مقاومت در برابر زیاده‌خواهی‌های کشورهای غربی؛
• تبدیل ایران به یک کشور شکست‌ناپذیر در برابر تهدیدات نظامی؛
• تبدیل ایران به الگویی برای استقلال‌خواهان جهان با تکیه بر سه اصل عزت، حکمت و مصلحت در سیاست خارجی؛

• گسترش معارف اهل‌بیت در سطح جهان از طریق ایجاد ظرفیت‌های آموزشی و بین‌المللی و پذیرش دانش‌پژوهان علوم دینی از سراسر جهان؛
• گسترش زبان فارسی در میان ملت‌های مختلف جهان و معرفی سابقۀ تمدنی و فرهنگ ایرانی-اسلامی از طریق ایجاد ساختارهای منسجم آموزشی و تسهیل پذیرش دانشجو از کشورهای مختلف.

نظر شخصیت‌ها در مورد سید علی خامنه‌ای

از آغاز رهبری خامنه‌ای، برخی رسانه‌ها و گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی رویکردی انتقادی نسبت به او اتخاذ کردند. در ادبیات حامیان نظام، این مخالفت‌ها گاه به‌عنوان نشانه‌ای از جایگاه و تأثیر سیاسی او در ساختار جمهوری اسلامی تفسیر شده است. با گذشت نزدیک به چهار دهه از رهبری وی، حامیانش این دوره را نمونه‌ای از مدیریت و هدایت سیاسی در شرایط مختلف داخلی و بین‌المللی می‌دانند.

برخی شخصیت‌های سیاسی و تحلیلگران، مدیریت سیاسی او را عامل تداوم ساختار جمهوری اسلامی و مقابله با فشارهای خارجی دانسته‌اند. ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور ایران که در سال ۱۳۶۰ش از سمت خود برکنار شد، در گفت‌وگویی بیان کرده بود که تلاش‌های خامنه‌ای برای حفظ نظامی که سید روح‌الله خمینی پایه‌گذاری کرده، قابل توجه است. به نقل از کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه پیشین ایالات متحده، گفته شده است که سخنرانی‌های رهبر ایران می‌تواند بر معادلات و برنامه‌های سیاسی اثرگذار باشد. همچنین در برخی رسانه‌ها نقل قول‌هایی از چهره‌هایی مانند ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه درباره شخصیت و دیدارهایش با خامنه‌ای منتشر شده است که از نگاه مثبت یا تأثیرگذار وی نسبت به خامنه‌ای حکایت دارد.

خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل سابق سازمان ملل متحد، در دوران ریاست جمهوری سید علی خامنه‌ای اظهار داشت که تا کنون شخصیتی سیاستمدارتر و هوشمندتر از رئیس‌جمهور ایران ندیده است. کوفی عنان، هفتمین دبیرکل سازمان ملل متحد نیز معتقد است که کسی را مثل سید علی خامنه‌ای ندیده و شخصیت معنوی وی چنان کوفی عنان را تحت تاثیر قرار داده که از خود پرسیده چرا شخصیتی مثل من دبیرکل سازمان ملل باشد و از معنویات چیزی نداشته باشد.

شخصیت‌های دینی، فرهنگی و سیاسی جهان نیز از جمله سید روح‌الله خمینی، محمدفاضل لنکرانی، حسین نوری همدانی، سید رضا بهاءالدینی، محمدتقی مصباح یزدی، سید محمود هاشمی شاهرودی، علی مشکینی، حسن حسن‌زاده آملی و سید حسن نصرالله با رویکردهای متنوع، او را مورد تکریم و احترام قرار دادند.

شهادت

سید علی خامنه‌ای در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، در ماه رمضان در حملۀ مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی اسرائیل به بیت رهبری در تهران به‌همراه چند تن از اعضای خانواده خود ترور و به شهادت رسید. در پی این حادثه ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیل رسمی در ایران اعلام شد.

منابع

• آشنایی با مجمع جهانی اهل بیت(ع)، قم، مجمع جهانی اهل بیت(ع)، ۱۳۹۴ش.
• «آغاز حمله اسرائیل به ایران امروز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش / تهران مورد اصابت قرار گرفت»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• آوردی، حسین، آشنایی با ستارگان هدایت، قم، برگزیده، ۱۳۷۶ش.
• «آیا آیت‌الله خامنه‌ای رهبر موقت بودند؟!»، پایگاه خبری جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۶ش.
• «آیت‌الله خامنه‌ای از نگاه خاویر پرز»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «آیت‌الله خامنه‌ای روز تسخیر لانه جاسوسی کجا بود»، وب‌سایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1395ش.
• «اساسنامه «نهاد علمی و آموزشی جامعة المصطفی العالمیة» (مصوب جلسه ۶۳۵ مورخ۱۳۸۷/۸/۲۱شورای عالی انقلاب فرهنگی)»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 21 آبان 1387.
• ««اقدامات راهبردیِ رهبری» برای رفع مشکلات اقتصادی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۳۹۸ش.
• امام خمینی، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
• «استقبال شیخ الازهر از فتوای رهبر انقلاب»، روزنامه رسالت، وب‌سایت مگ‌ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۸۹ش.
• «اقتصاد اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۸۵ش.
• «اقتصاد مقاومتي چيست؟»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۳۹۱ش.
• «امام خامنه‌ای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «انتخابات ۶۴؛ دومین تنفیذ حکم یک رئیس‌جمهور»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «انتشار سی و سومین جلد دانشنامه جهان اسلام»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «بازخوانی نامه عزل آیت‌الله منتظری در ۶ فروردین سال ۱۳۶۸/ والله قسم از ابتدا با انتخاب شما مخالف بودم»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «بازخواني يك واقعه تاريخي / رييس جمهوري كه مظلوم بود و به مخالفت با ولايت متهم شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۲ش.
• بهبودی، هدایت‌الله، شرح اسم زندگی نامه آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (۱۳۱۸-۱۳۵۷)، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۹۱ش.
• بهروزلک، غلامرضا، «کلام سیاسی در اندیشه مقام معظم رهبری»، حصون، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۵ش.
• «بیانات در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنفرانس جهانی اهل‌بیت علیهم السلام،» وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 26 فروردین 1369ش.
• «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 23 آذر 1373ش.
• «بیوگرافی و سن آیت‌الله خامنه‌ای+همسر، فرزندان، عروس و دامادها»، وب‌سایت نمناک، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۴۰۴ش.
• «پایگاه نواتیم؛ طعمه موشک‌های ایران/ شکست تاریخی پدافند 4 لایه اسرائیل رقم خورد»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۳ش.
• «پنجاه میلیون نفر در سراسر جهان توسط جامعة المصطفی شیعه شده اند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 8 مرداد 1394ش.
• «پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش.
• «تاریخ تأسیس شورای عالی قرآن»، پایگاه اطلاع رسانی شورای عالی قرآن، تاریخ بازدید: 6 فروردین 1405ش.
• «تاریخچه مرکز جهانی علوم اسلامی»، وب‌سایت رحماء، تاریخ بازدید: 15 فروردین 1405ش.
• «تاریخ دشمنی آمریکا با ایران»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• «تأیید رهبری آیت‌الله خامنه‌ای از سوی علمای بزرگ»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «تحصیل طلاب 130 کشور دنیا در جامعه المصطفی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 17 بهمن 1397ش.
• «تحول ‌و ارتقاء‌ علوم‌ انسانی»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 6 فروردین 1405ش.
• «ترور نافرجام آیت‌الله خامنه‌ای توسط منافقین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• «تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال»، وب‌سایت همشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۹۸ش.
• «تهاجم فرهنگی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۷۱ش.
• «ثبت پیام رهبر انقلاب به‌عنوان سند در سازمان ملل»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش.
• جزوه آشنایی با سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیه خارج از کشور، قم، سازمان مدارس خارج از کشور، ۱۳۸۵ش.
• جلالی، غلامرضا، مشهد در بامداد نهضت امام‌خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• جلانی‌پور، حمیدرضا، «خیزش اعتراضی مهسا از پاییز ۱۴۰۱ تاکنون»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۲ش.
• جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، اصفهان، معروف، ۱۳۸۵ش.
• ««جهاد تبیین» راهبرد دقیق روشنگری و تحقق آرمان‌های انقلاب اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «چرا خبرگان آیت‌الله خامنه‌ای را به عنوان رهبر انتخاب کرد؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۸ش.
• حائری، علی، روزشمار شمسی، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۶ش.
• «حدیث ولایت؛ مجموعه بیانات و پیام‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (مد ظله العالی) و آثار انتشارات انقلاب اسلامی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• حسین‌زاده، محمدجواد، «درباره تاثیرپذیری انقلابیون ایران از اخوان‌المسلمین؛ فرآورده‌های فکری اخوان در دستان مبارزان ایران»، وب‌سایت شعوبا، تاریخ درج مطلب: 21 بهمن 1399ش.
• «حقوق رهبر انقلاب به روایت اطرافیان چقدر است؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۳۹۵ش.
• «حکم تشکیل و انتصاب اعضای شورای عالی فضای مجازی»، وب‌سایت مرکز ملی فضای مجازی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۰ش.
• «حمایت 95درصدی از یک نامزد انتخابات»، وب‌سایت شورای نگهبان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سید علی، جهاد تبیین، تحقیق سعید صلح ‌میرزایی، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۴۰۰ش.
• خامنه‌ای، سید علی، نرم‌افزار حدیث ولایت، بیانات و مکتوبات؛ خامنه‌ای، سیدمحمد، خاطرات آیت‌الله سیدمحمد خامنه‌ای، تدوین جواد کامور بخشایش و جواد عربانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• خسروپناه، عبدالحسین، « «منظومه فکری آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای»؛ نقشه راه تمدن‌سازی نوین اسلامی»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 18 دی 1398ش.
• دانا، امید، «رکوردهای باور نکردنی اقای خامنه ای 81 ساله در سطح رهبران جهان»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج ویدئو: 30 مرداد 1400ش.
• «درباره ما»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «دستخط مراجع و فقها پیرامون اجتهاد و مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای»، وب‌سایت شبکه اجتهاد، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1398ش.
• «دیدار رهبر انقلاب در نوجوانی با نواب صفوی/ تصورات آقاسیدعلی نسبت به نواب در هم ریخت...»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۴۰۲ش.
• «راهبرد رهبر انقلاب در مدیریت فتنه ۸۸ چگونه بود؟/ مفهوم سرمایه رای و سرمایه آشوب در انتخابات‌ها»، وب‌سایت وطن امروز، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۴ش.
• ربانی شیرازی، عبدالرحیم، «زندگی‌ نامه آیت‌الله ربانی شیرازی به قلم خودش»، پانزده خرداد، سال ۶، شماره ۶، ۱۳۸۴ش.
• «رسانه‌های خارجی درباره علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟»، وب‌سایت نسیم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۳۹۵ش.
• ««رمان‌»‌های خارجی که آیت الله خامنه‌ای آنها را خوانده است / از آثار رومن رولان و استاندال تا آثار چخوف، تولستوی و امیل زولا»، وب‌سایت جماران، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• «روايت ۴۷ سال ایستادگی و پیشرفت ايران در حوزه دفاعي و نظامي»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 17 آذر 1404ش.
• روزبه، محمدحسین، «زندگی‌نامه مقام معظم رهبری»، حصون، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۵ش.
• «رهبر معظم انقلاب اسلامی: راجع به زبان فارسی نگرانم نگذارید زبان فارسی فرسوده و ویران شود»، وب‌سایت پاسداشت زبان فارسی، تاریخ بازید: 21 اسفند 1404ش.
• «زندگی سیاسی آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران چگونه گذشت؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی، تاریخ بازدید: ۱ مارچ ۲۰۲۶م
• زنگنه‌قاسم‌آبادی، ابراهیم، مشاهیر مدفون در حرم رضوی: عالمان دینی، زیرنظر غلامرضا جلالی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۷ش.
• «سفارت آمریکا در بغداد: خامنه‌ای 200 میلیارد دلار ثروت دارد»، وب‌سایت العربیه فارسی، تاریخ درج مطلب: 26 آوریل 2019م.
• سلیمی بنی، صادق و مظفری، آیت، جامعه روحانیت مبارز، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۸ش.
• «سید علی خامنه‌ای کیست؟»، وب‌سایت سازمان مجاهدین خلق ایران، تاریخ درج مطلب: 31 فروردین 1403ش.
• «سیدعلی خامنه‌ای»، ویکی‌خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۴۰۴ش.
• «شاهدی دیگر از ساده‌زیستی رهبر انقلاب»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۴۰۲ش.
• شاه‌پسندی، غلامحسین، «برنامه روزانه امام خامنه ای»، پایگاه خبری تحلیلی فرهنگ ایثار و شهادت، تاریخ بازدید: 06 فروردين 1405ش.
• شایگان، فریبا، «راهکارهای ارتقای «امنیت اجتماعی» از دیدگاه مقام معظم رهبری»، بصیرت و تربیت اسلامی، سال ۱۳، شماره ۳۹، ۱۳۹۵ش.
• شجاعی، محمدهادی، «نگاهی به زندگی ساده و زاهدانه رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت کرمان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۸۹ش.
• «شخصیت‌های جهان درباره نامه رهبر انقلاب به جوانان غرب چه می‌گویند؟»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۶ش.
• شریف‌رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۴ش.
• شمس‌آبادی، حسن، نقش علمای مشهد در انقلاب اسلامی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
• شیرازی، علی، پرتویی از خورشید، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
• طالقانی، سیدمحمود، یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیت‌الله سیدمحمود طالقانی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۲ش.
• «طعن به خلفا»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 6 فروردین 1405ش.
• عبایی خراسانی، محمد، مصاحبه، چاپ‌شده در خاطرات ۱۵ خرداد، به کوشش علی باقری، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۸ش.
• عبدی، عباس، «بنزین و اعتراضات»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• فرامرزی، صادق، «احکام برخی مسائل فقه سیاسی از نگاه حضرت آیت الله خامنه‌ای» حصون، شماره 7، 1385ش.
• «فرهنگ مهمترین رکن انقلاب اسلامی»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۰۲ ارديبهشت ۱۴۰۴ش.
• «فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی در دوران ریاست جمهوری»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• «فهرست آثار سید علی حسینی خامنه‌ای»، ویکی‌شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۴۰۴ش.
• «فهرست آثار»، وب‌سایت انتشارات انقلاب اسلامی، تاریخ بازدید: 3 فروردین 1405ش.
• «فوری/ حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی به شهادت رسیدند»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• قاسم‌پور، داوود، دهه سرنوشت‌ساز از ۱۲ بهمن ۵۷ تا ۲۲ بهمن ۵۷، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
• قطبی، هادی، در سایه خورشید، قم، احمدیه، ۱۳۸۳ش.
• «کارنامه ربع قرن مدیریت جهادی رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت دیدبان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۳ش.
• «کارنامه سیاسی خمینی و خامنه‌ای»، وب‌سایت ایران امروز، تاریخ درج مطلب: 15 فوریه 2025م.
• «کارنامه فکری و سیاسی آیت‌الله سید‌علی خامنه‌ای‌(ره) رهبر فقید انقلاب/ ‌7 دهه حضور مؤثر»، پایگاه خبری تحلیلی نبأ خبر، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 14043ش.
• «گزارش‌ها: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‎بیت(ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۱۳، ۱۳۷۷ش.
• «گزارشی درباره کتاب خواندنی «شرح اسم» »، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• گلی زواره، غلامرضا، «در سایه سار نخل ولایت و رهبری فرازهایی از زندگی مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای»، مبلغان، سال ۲۱، شماره ۲۴۰، ۱۳۹۸ش.
• لهبی، امید، «چهل سال سلطه بر ایران؛ خامنه‌ای که بود و چطور به رهبری رسید؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 مارچ 2020م.
• «ماجرای ازدواج حضرت آیت‌الله خامنه‌ای از زبان خودشان در مصاحبه تلویزیونی »، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ش.
• متولیان، مصطفی، «عبادت در سیره امام خامنه‌ای»، وب‌سایت مگ‌ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۱ش.
• «مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی»، ویکی‌شیعه، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
• مجموعه ۲۲ جلدی دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، نشر مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
• مرندی، سیدعلی، ««وظایف و اختیارات رهبری» از نگاه آیت‌الله خامنه‌ای مبتنی بر روش تحلیل مضمون»، مطالعات راهبردی، سال ۲۶، شماره ۹۹، ۱۴۰۲ش.
• «مصادیقی از ساده‌زیستی آیت‌الله خامنه‌ای»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۰۷ مهر ۱۳۹۸ش.
• «مطالعه بیشتر درباره «اندیشه اقتصادی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای» »، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1392ش.
• «معرفی کتاب: اخلاق کارگزاران در بیانات مقام معظم رهبری معرفی و نقد»، تحول اداری، سال ۷، شماره ۲۱، ۱۳۷۸ش.
• «معرفی مرکز تحقیقات علوم اسلامی»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «معرفی مرکز خدمات حوزه‌های علمیه»، وب‌سایت مرکز خدمات حوزه علمیه، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مقتدی صدر کیست و ماجرای ناآرامی‌ها در عراق چیست؟»، وب‌سایت روزیاتو، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
• مهاجرنیا، محسن، فلسفه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۳ش.
• «مهمترین رویدادهای سال ۹۷»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۳۹۸ش.
• موحد ابطحی، محمدتقی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
• مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، سیر مبارزات امام‌خمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، تهران، ۱۳۸۶ش.
• مولایی، حسین، «مروری بر 8 سال مدیریت جهادی آیت‌الله خامنه‌ای در كسوت ریاست جمهوری»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۴ش.
• «ناگفته‌های هادی خامنه‌ای از زندگی با خواهران ناتنی»‌، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب:۲۱ آذر ۱۳۹۵ش.
• «نقش امام خامنه‌ای در توسعه صنعت موشکی کشور»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 7 اسفند 1401ش.
• «نگاهی به ۳۶ سال رهبری حضرت آیت الله خامنه‌ای»، وب‌سایت دنیای سیاست، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «نگاهی به سلوک و ساده‌زیستی مقام معظم رهبری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۳ش.
• «نگاهی گذرا به زندگینامه‌ی حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
• «وحدت اسلامی»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 6 فروردین 1405ش.
• «وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب‌ دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1404ش.
• «وعده‌های صادق؛ سلسله عملیاتی که در دو سال چهاربار انجام شده است / درباره بزرگ‌ترین عملیات پهپادی و بالستیکی چه می‌دانیم»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• ولایتی، علی‌اکبر، «آیت الله سید علی خامنه‌ای»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 9 خرداد 1405ش.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر، کارنامه و خاطرات، سال ۱۳۶۰، عبور از بحران، به اهتمام یاسر هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۷۸ش.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر، کارنامه و خاطرات، سال ۱۳۶۸، بازسازی و سازندگی، به اهتمام علی لاهوتی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۹۱ش.
• یعقوب، احمدحسین، اندیشه‌های سیاسی اجتماعی امام خامنه‌ای، ترجمه محس زارع‌پور و همکاران، قم، مؤسسه مطالعاتی و انتشاراتی صادق آل محمد (ص)، ۱۳۶۳ش.
• «هفت نکته درباره نقش حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دوران دفاع مقدس»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی خامنه‌ای فارسی، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1398ش.
• یوسفی، احمدعلی، نظام اقتصادی مقاومتی، قم، نگاه فارسی، ۱۳۹۵ش.
• یوسفی اشکوری، حسن، «آموزه‌های سید جمال الدین اسدآبادی در دو بعد فکری و سیاسی»، وب‌سایت یوسفی اشکوری، تاریخ 21 فوریه 2019م.
• «26 سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 15 خرداد 1394ش.