سید محمد حسینی بهشتی، روحانی و اندیشمند اثرگذار در برپایی نظام جمهوری اسلامی ایران و دومین رئیس دیوان عالی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران.
 سید محمد حسینی بهشتی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
سیدمحمد حسینی بهشتی، مشهور به «شهید بهشتی»، در ۲ آبان ۱۳۰۷ش در اصفهان در خانوادهای روحانی به دنیا آمد. از کودکی تحصیل علوم دینی را آغاز کرد و پس از تکمیل دوره حوزوی، دکترای فلسفه خود را با رساله «مسائل مابعدالطبیعه در قرآن» گرفت. او در کنار تحصیل، فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی گستردهای داشت و مدرسهٔ «دین و دانش» و «کانون اسلامی دانشجویان و فرهنگیان قم» را تأسیس کرد. بهشتی پنج سال در آلمان به فعالیتهای دینی و اسلامی پرداخت و پس از بازگشت به ایران، در نهضت ملی، مبارزات پیش از انقلاب و پس از پیروزی انقلاب اسلامی حضوری فعال داشت؛ از جمله در تأسیس «حزب جمهوری اسلامی»، عضویت در شورای انقلاب و تدوین قانون اساسی. همسرش عزتالشریعه مدرس مطلق بود و چهار فرزند داشت و به نظم، صداقت، عدالت و اخلاق خانوادگی اهمیت ویژهای میداد. شهید بهشتی در ۷ تیر ۱۳۶۰ش در انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی به شهادت رسید و در بهشت زهرا آرام گرفت.
تولد
سیدمحمد حسینی بهشتی، مشهور به «شهید بهشتی»، در دوم آبان ۱۳۰۷ش در محله لُنبان اصفهان و در خانوادهای روحانی متولد شد.[۱] پدرش سید فضلالله بهشتی، از روحانیون اصفهان و پدربزرگش حاج میرزا محمدصادق مدرس خاتونآبادی، از علمای اصفهان بود.[۲]
تحصیلات
سید محمد حسین از چهارسالگی در مکتبخانه، خواندن و نوشتن را فراگرفت و در امتحان ورودی دبستان، او را شایستۀ حضور در کلاس ششم دانستند ولی بهدلیل سن کم، وی را به کلاس چهارم فرستادند. سید محمد حسین در سال دوم دبیرستان بود که حوادث بیستم شهریور ۱۳۲۰ش رخ داد و او تصمیم گرفت تحصیلات دبیرستانی را رها کند و برای تحصیل علوم دینی به مدرسۀ صدر اصفهان رود. بین سالهای ۱۳۲۱ش تا ۱۳۲۵ش ادبیات عرب، منطق، کلام و سطوح فقه و اصول را در این مدرسه فراگرفت.[۳] همزمان با یادگیری علوم دینی، شروع به آموختن زبان انگلیسی کرد و در سال ۱۳۲۵ش برای ادامه تحصیل به قم رفت.[۴]
او تحصیلات حوزوی خود را در قم، تکمیل کرد و پس از آن دورۀ اجتهادی علوم دینی را آغاز کرد و در مجلس درس اساتیدی چون؛ محقق داماد، امام خمینی، سید حسین طباطبایی بروجردی، سید محمدتقی خوانساری و سید محمد حجت کوهکمری حضور یافت.[۵]
در کنار فراگیری دروس دینی تصمیم به تکمیل دورهٔ دبیرستان گرفت و در ۱۳۲۷ش، موفق به اخذ دیپلم شد. بعد از آن وارد دانشکدۀ معقول و منقول شد و در ۱۳۳۰ش با دریافت درجهٔ لیسانس به قم بازگشت و در دبیرستان حکیم نظامی (نام این دبیرستان در شهر قم، پس از پیروزی انقلاب اسلامی به «دبیرستان ماندگار امام صادق» تغییر کرد) مشغول تدریس زبان انگلیسی شد.[۶]
بهشتی در درسهای فلسفه سید محمدحسین طباطبایی شرکت میکرد و شبهای پنجشنبه و جمعه با مرتضی مطهری و دیگر دوستان در این باره جلسهای میگذاشتند که نتیجهٔ آن بهصورت کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم با پاورقیهای مرتضی مطهری تنظیم و منتشر شد. بهشتی مصمم بود در کنار تحصیل و فعالیت در حوزه علمیه، تحصیلات دانشگاهی را نیز دنبال کند، به این خاطر درس خود را ادامه داد و در ۱۳۵۳ش رسالهٔ دکتری خود را با عنوان «مسائل مابعدالطبیعه در قرآن» با راهنمایی مرتضی مطهری ارائه نمود و درجه دکتری فلسفه را اخذ کرد.[۷]
ازدواج و خانواده
سیدمحمد حسین بهشتی در سن ۲۳ سالگی با یکی از اقوام نزدیک خود به نام «عزتالشریعه مدرس مطلق» ازدواج کرد و دارای دو فرزند دختر و دو فرزند پسر شد.[۸]
ویژگیهای اخلاقی و فردی
بهشتی به نماز اهمیت ویژهای میداد بهگونهای که هیچگاه چیزی نمیتوانست او را از نماز اول وقت بازدارد.[۹] وی فردی بسیار منظم بوده؛ بهگونهای که بهرغم جلسات و دغدغههای فراوان، همواره سر وقت در محل مورد نظر حضور داشته است. فروتنی و صداقت، حقپذیری و عدالتورزی،[۱۰] اهتمام به ورزش،[۱۱] توجه به آراستگی و پاکیزگی از دیگر ویژگیهای اخلاقی و فردی وی ذکر شده است.[۱۲]
سیرهٔ خانوادگی
سیدمحمد بهشتی همواره در خرید لوازم مورد نیاز، رسیدگی به باغچهها و همچنین شستن ظروف آشپزخانه به همسرش کمک میکرد. در کنار این موارد، از رسیدگی به دروس فرزندان و مشکلات آنان غافل نبود. همچنین به الگوی مصرف در خانواده نیز اهمیت ویژهای میداد و از اسراف در خانواده جلوگیری میکرد.[۱۳]
پس از انقلاب اسلامی ایران ، به خاطر تراکم کار و مسئولیتهایی که به عهده داشت، گاهی سرزده مهمانانی را به خانه میآورد. در این مواقع برای مهمانان غذای آماده میگرفت تا همسرش به زحمت پذیرایی در این برنامههای غیرمنتظره گرفتار نشود.[۱۴]
همسر شهید بهشتی در مصاحبهای گفته است در طول ۲۹ سال زندگی مشترک، کوچکترین چیزی از او ندیدم که موجب دلخوری من شود.[۱۵] بهشتی، زن را کدبانوی خانه و کار در خانه را از سر مهرورزی و محبت او میدانست. از اینرو در بیشتر مسافرتها همسرش را با خود میبرد و میکوشید تا از این راه، کار و زحمت او را در خانه جبران کند.[۱۶]
فعالیتهای فرهنگی
بهشتی علاقهٔ فراوانی به فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی داشت. او در سال ۱۳۲۶ش در یک جمع هجده نفری که مرتضی مطهری نیز از آن جمله بود، شیوهٔ جدیدی از مسافرت تبلیغی و مطالعات مذهبی برنامهریزی شده را با سید حسین طباطبایی بروجردی و امام خمینی تجربه کرد.[۱۷] پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش بهشتی متوجه ضعف نیروهای مذهبی در مسائل فرهنگی شد و به همین دلیل برای تربیت نیروهای کارآمد مذهبی، مدرسهٔ «دین و دانش» را در سال ۱۳۳۳ش در قم تأسیس کرد.[۱۸]
او با اندیشههای نو و برخی اصلاحات، درصدد تغییر و تحول در حوزه علمیه قم نیز برآمد و با همکاری تعدادی از روحانیون روش و برنامهٔ درسی جدیدی برای طلاب طراحی کرد که با تأسیس مدرسهٔ حقانی آن را به اجرا درآورد. او همچنین «کانون اسلامی دانشآموزان و فرهنگیان قم» را تأسیس کرد که زیر نظر محمد مفتح اداره میشد.
از دیگر فعالیتهای او میتوان به مواردی زیر اشاره کرد:
- مشارکت فعال در انتشار مجلهٔ «مکتب اسلام» و سالنامه و فصلنامهٔ «مکتب تشیع».
- سخنرانی در جلساتی موسوم به «گفتار ماه» در تهران برای دانشجویان و طلاب.[۱۹]
- حضور مؤثر در بخش برنامهریزی درس تعلیمات دینی وزارت آموزش و پرورش و مشارکت با روحانیون دیگر مانند محمدجواد باهنر، علی گلزاده غفوری و سیدرضا برقعی در تألیف کتابهای درس دینی و قرآن مدارس سراسر کشور.[۲۰]
سفر به آلمان
بهشتی در سال ۱۳۴۳ش با سفارش سید محمد هادی حسینی میلانی از مراجع تقلید ساکن در شهر مشهد، در پاسخ به درخواست مسلمانان و ایرانیان مقیم هامبورگ برای اداره مرکز اسلامی هامبورگ، به آلمان رفت.[۲۱] او پنج سال در آلمان ماند و در این مدت علاوه بر تصدی امور دینی ایرانیان و سایر مسلمانان مقیم آلمان و بعضی کشورهای اروپایی، با کمک عدهای از دانشجویان متدین ایرانی، «اتحادیهٔ انجمنهای اسلامی دانشجویان گروه فارسیزبان» را ایجاد کرد و دانشجویان مبارزی را که به دلیل اعتقادات مذهبی با تشکیلات دیگر، رابطهای نداشتند در این اتحادیه گرد آورد.[۲۲]
او در راستای فعالیتهای اسلامی سفرهایی هم به سوریه، لبنان، عراق و ترکیه داشت[۲۳] و در معرفی اسلام به اروپاییان گامهای مؤثری برداشت. در این مدت او بهدلیل تسلطی که به زبان آلمانی و انگلیسی داشت، با افکار متفکران و فیلسوفان غربی نیز بیشتر آشنا شد.[۲۴] بهشتی در سال ۱۳۴۹ش به ایران بازگشت.[۲۵]
فعالیتهای سیاسی قبل از انقلاب
حضور بهشتی در سالهای ۱۳۲۹–۱۳۳۰ش در تهران، با مبارزات سیاسی و اجتماعی نهضت ملی نفت به رهبری سیّد ابوالقاسم کاشانی و محمد مصدق، مقارن بود. او در تظاهرات و اجتماعات و میتینگها شرکت داشت و در سال ۱۳۳۱ش در اعتصابات ۲۶ تا ۳۰ تیر در اصفهان، حضور داشت.[۲۶] با درگذشت بروجردی در ۱۳۴۰ش و آغاز مرجعیت سید روحالله خمینی، فصل جدیدی از تحولات و مبارزات سیاسی برای بهشتی آغاز شد.[۲۷]
در ۱۳۵۶ش، فعالیتهای بهشتی رنگ سیاسی بیشتری به خود گرفت از جمله نخستین اقدامات او همکاری در ایجاد تشکلی به نام «جامعهٔ روحانیت مبارز» در پاییز ۱۳۵۷ش بود؛ که خود نیز در هستهٔ مرکزی آن عضویت داشت. اندکی پس از آن «شورای انقلاب» به دستور امام خمینی تشکیل شد و بهشتی از سوی امام خمینی به عضویت این شورا درآمد.[۲۸]
فعالیتهای سیاسی بعد از انقلاب
در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بهشتی همراه با سید علی خامنهای، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، اکبر هاشمی رفسنجانی و محمد جواد باهنر حزب جمهوری اسلامی را تأسیس کردند.[۲۹] همچنین در همین سال بهفرمان امام خمینی شورای انقلاب را تشکیل داد و همواره بهعنوان نظریهپرداز در صحنههای سیاسی، اجتماعی به فعالیت میپرداخت. در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بهعنوان نایبرئیس مجلس خبرگان قانون اساسی ایفای نقش میکرد و پس از استعفای دولت موقت در سال ۱۳۵۸ش نیز مدتی بهعنوان وزیر دادگستری و پس از آن از سوی امام خمینی به ریاست دیوان عالی کشور منصوب شد.[۳۰] او همچنین در تنظیم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و تصویب آن نقش مؤثری داشت.[۳۱]
آثار سید محمد حسینی بهشتی
بهشتی همزمان با فعالیتهای گسترده اجتماعی، کتابهای متعددی نگاشت که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد؛
- «سرود یکتاپرستی»؛ دربارهٔ چیستی و فلسفه نماز و مسایل مربوط به آن.
- «حق و باطل از دیدگاه قرآن»؛ شامل گفتگوهای بهشتی در انجمن اسلامی پزشکان و منتخبی از بحثهای تفسیر قرآن.
- «پیامبری از نگاه دیگر»؛ دربارهٔ وحی، نبوت و خاتمیت.
- «نقش آزادی در تربیت کودکان»؛ شامل مباحثی دربارهٔ تکلیف، شکاف نسلها، پرورش فکری کودکان، تفریح، آزادی و شخصیت.
- «ولایت، رهبری، روحانیت»؛ شامل مباحثی دربارهٔ رهبری، نقش اجتماعی روحانیت و مناسبات روحانیت و انقلاب اسلامی.[۳۲]
شهادت
بهشتی به همراه ۷۲ نفر از مقامات و چهرههای سیاسی از جمله چهار وزیر، چند معاون وزیر، ۲۷ نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی و جمعی از اعضای حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ش بر اثر انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در تهران، به شهادت رسید.[۳۳] آرامگاه او در قطعه ۲۴ بهشت زهرا است.[۳۴]
پانویس
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص37.
- ↑ شریفرازی، گنجینهٔ دانشمندان، 1352ش، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ «شهید بهشتی از زبان خود وی»، تبیان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1384ش.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص38-40.
- ↑ «شهید بهشتی از زبان خود وی»، تبیان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1384ش.
- ↑ «نگاهی به زندگینامه شهید بهشتی؛ از تولد تا شهادت»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1395ش.
- ↑ «شهید آیت الله دکتر بهشتی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 4 مرداد 1385ش.
- ↑ رجائی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، 1385ش، ص 23 و 683.
- ↑ «اهتمام شهید بهشتی به نماز اول وقت»، ستاد اقامه نماز، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1400ش.
- ↑ «خصوصیات اخلاقی شهید بهشتی»، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، تاریخ درج مطلب، 6 آذر 1389ش.
- ↑ رجائی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، 1385ش، ص 110.
- ↑ رجائی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، 1385ش، ص 110.
- ↑ «خصوصیات اخلاقی شهید بهشتی»، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، تاریخ درج مطلب، 6 آذر 1389ش.
- ↑ رجائی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، 1385ش، ص 98.
- ↑ رجائی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، 1385ش، ص 102.
- ↑ رجائی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، 1385ش، ص 104 و 105.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص39-42.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص48.
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک، 1377ش، ج3، ص306.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص44-49.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص43 و دفتر دوم 790-791.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص43.
- ↑ «شهید بهشتی از زبان خود وی»، تبیان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1384ش.
- ↑ واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، 1361ش، دفتر اول، ص43-48.
- ↑ «شهید بهشتی از زبان خود وی»، تبیان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1384ش.
- ↑ «شهید بهشتی از زبان خود وی»، تبیان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1384ش.
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک، 1377ش، ج3، ص4-11.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، دوران مبارزه، 1376ش، ج۱، ص۳۲۱–۳۲۳.
- ↑ رضوی، هاشمی و انقلاب: تاریخ سیاسی ایران از انقلاب تا جنگ، ۱۳۷۶ش، ج1، ص165.
- ↑ «نگاهی به زندگینامۀ شهید بهشتی؛ از تولد تا شهادت»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1395ش.
- ↑ خمینی، صحیفه نور، 1361ش، ج11، ص279.
- ↑ «نگاهی به آثار و اندیشههای شهید بهشتی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1394ش.
- ↑ «7تیر؛ سالروز شهادت شهید بهشتی و 72 تن از یاران انقلاب»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 7تیر 1399ش.
- ↑ «آرامگاه شهدای هفتم تیر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۸ش.
منابع
- «۷ تیر؛ سالروز شهادت شهید بهشتی و ۷۲ تن از یاران انقلاب»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۹ش.
- «آرامگاه شهدای هفتم تیر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۸ش.
- «اهتمام شهید بهشتی به نماز اول وقت»، ستاد اقامه نماز، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۴۰۰ش.
- «خصوصیات اخلاقی شهید بهشتی»، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، تاریخ درج مطلب، ۶ آذر ۱۳۸۹ش.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۶۱ش.
- رجائی، غلامعلی، سیرهٔ شهید دکتر بهشتی، تهران، شاهد، ۱۳۸۵ش.
- رضوی، مسعود، هاشمی و انقلاب: تاریخ سیاسی ایران از انقلاب تا جنگ، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۶ش.
- شریفرازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- «شهید آیتالله دکتر بهشتی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۸۵ش.
- «شهید بهشتی از زبان خود وی»، تبیان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۸۴ش.
- «نگاهی به آثار و اندیشههای شهید بهشتی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
- «نگاهی به زندگینامه شهید بهشتی؛ از تولد تا شهادت»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
- «نگاهی به زندگینامهٔ شهید بهشتی؛ از تولد تا شهادت»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
- واحد فرهنگی بنیاد شهید، راستقامتان جاودانه تاریخ اسلام، تهران، بنیاد شهید انقلاب اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، تهران، چاپ محسن هاشمی، ۱۳۷۶ش.
- یاران امام به روایت اسناد ساواک، شهید آیتالله دکتر سید محمد حسینی بهشتی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۷ش.