Notice: Unexpected clearActionName after getActionName already called in /mnt/extra/irnt/w/includes/context/RequestContext.php on line 333 خلیج فارس - ایران پدیاپرش به محتوا
خلیج فارس، پهنهای آبی در خاورمیانه و میان ایران و شبهجزیره عربستان است که با مساحتی حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع. این آبراهِ راهبردی از شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند، و از غرب به دهانهٔ اروندرود میپیوندد. نام این خلیج در تمامی اسناد، نقشههای معتبر تاریخی و دستورالعملهای سازمان ملل متحد، همواره خلیج فارس (یا معادلهای آن) بوده است. خلیج فارس بهدلیل دربرداشتن بخش عمدهای از ذخایر شناختهشدهٔ نفت و گاز جهان، از اهمیت ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی برخوردار است. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در مالکیت ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد.
معرفی خلیج فارس
خلیج فارس پهنهای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبهجزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع بوده و از سوی شرق از طریق تنگهٔ هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میشود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود میرسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل میشود.
حداکثر عمق خلیج فارس ۱۸۲ متر در منطقهٔ رأسالمسندم و حداقل عمق آن حدود ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است.[۱] طول این خلیج از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب، تقریباً ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن در عریضترین بخش حدود ۲۹۰ کیلومتر است.[۲] همچنین خلیج فارس در موقعیت جغرافیایی ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ واقع شده است.[۳]
تمام ضلع شمالی خلیج فارس در قلمرو ساحلی ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمالغربی آن به کشورهای کویت و عراق تعلق دارد. کف این خلیج، پوشیده از برآمدگیهای سنگی و صخرههای مرجانی است که آن را به یکی از مناطق اصلی صید مروارید تبدیل کرده است. تنوع زیستی خلیج فارس قابل توجه است و بیش از ۱۵۰ گونهٔ مختلف ماهی در آن زندگی میکنند.[۴]
جزایر
جزایر مسکونی که تحت مالکیت ایران هستند، عبارتند از: کیش، قشم، تنب بزرگ، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، خارک، شیف، مینو و خورموسی. جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، تنب کوچک، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، امالکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، امسیله، سهدندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.[۵]
کشورهای حاشیه
اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنهٔ آبی است که در این میان، ایران، طولانیترین خط ساحلی را دارد.[۶] با وجود آنکه عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین اطلاق میشود.[۷]
پیدایش و پیشینه تاریخی
نقشهای بازسازیشده از جغرافیای اراتوستن (۱۹۴ پیش از میلاد)، از جهان شناختهشدهٔ آن روزگار، اراتوستن نخستین نویسندهٔ خارجی است که از نام ایران و خلیج فارس یاد کرده است. او ایران را آریانا و خلیج فارس را Persian Gulf نامیده است.
زمینشناسان بر این باورند که پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمیگردد. شکلگیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیتهای آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است.[۸]
نقش تاریخی و تمدنی
مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدنها، رونق بازرگانی دریایی و شکلگیری دولتهایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامیده است. حاکمان کرانههای شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکهٔ تجاری حیاتی بودهاند.[۹]
دوران باستان
هخامنشیان: با درک اهمیت راههای دریایی به هند، برای کنترل خلیج فارس کوشیدند.
اسکندر مقدونی: ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد.
اشکانیان: بهدلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاستند.
ساسانیان: با اجرای برنامههای شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بیرقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.[۱۰]
دوران اسلامی
نام خلیج فارس روی نقشهای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش) ترسیم شده است.
در صدر اسلام، تمامی خلیج فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. سپس:
دیلمیان: نخستین سلسله ایرانی که بر کل خلیج مسلط شدند.
سلجوقیان و اتابکان فارس: پس از دیلمیان بر منطقه چیره شدند.
دوران صفوی: در قرن دهم هجری، پرتغالیها جزایر را تصرف کردند، اما شاه عباس، بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت.
افشاریه و زندیه: نادرشاه افشار با بیرونراندن افغانستانیها و کریمخان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانهها و جزایر خلیج فارس تسلط یافتند.[۱۱]
قدمت نام خلیج فارس
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیمیترین منابعی هستند که به دریای پرس، سرزمین پارسه، پرسای و پرسپولیس (شهر یا مملکت پارسیان)، اشاره کردهاند.[۱۲] در سنگنوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.[۱۳] با استناد به اسناد و نقشههای تاریخی از سدههای هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشهکشهای نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نامهایی چون دریای پارس، خلیج فارس، سینوس پرسیکوس، بحرالفارس، ماره پرسیکوس و پرشین گلف، استفاده کردهاند که همگی بر مفهوم خلیج فارس یا دریای فارس، دلالت دارند.[۱۴]
تأیید بینالمللی
تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»
در کلیهٔ موافقتنامههایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت ایران طی سالهای ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.[۱۵]سازمان ملل متحد نیز با انتشار اسناد رسمی خود در سالهای ۱۹۷۱م، ۱۹۸۴م و ۱۹۹۰م، در سه نوبت، نام خلیج فارس را بهعنوان نام رسمی و تاریخی این آبراه بینالمللی بهرسمیت شناخته و تأیید کرده است.[۱۶] طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای تمام کشورها الزامی شده است.[۱۷]
تحریف نام خلیج فارس
نخستین پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی یک مستشار انگلیسی مقیم بحرین و مشاور شخصی حاکم آن زمان بحرین مطرح شد. وی این پیشنهاد را در دههٔ ۱۹۳۰م به مقامات بلندپایهٔ خود در لندن ارائه کرد. سپس در سال ۱۹۵۷م، کتابی با عنوان: «Golden Bulbs at Arabic Gulf»، به معنی حباب طلایی: مستندی دربارهٔ خلیج عربی، در لندن منتشر شد. این کتاب، باعث رواج نام خلیج عربی شد و زمینه تقابل سیاسی کشورهای عربی با ایران را فراهم کرد.[۱۸] همچنین برخی کشورهای عربزبان مانند امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی با تأکید بر اختلافات موجود بر سر جزایر سهگانه خلیج فارس، از نام خلیج عربی استفاده میکنند.[۱۹]
پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک در سال ۱۳۸۳ش، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.[۲۰]
اهمیت اقتصادی: خلیج فارس، بهعنوان اصلیترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشتساز در اقتصاد جهانی ایفا میکند.[۲۲] این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نامگذاری شده است.[۲۳] خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد کل ذخایر نفتی شناختهشدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد نفت جهان، روزانه از این آبراه عبور میکند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایهداری و بهویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.[۲۴] خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ ازجمله: استخراج آسان، هزینههای تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حملونقل، بازدهی بالای چاهها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.[۲۵]
اهمیت نظامی-راهبردی: وجود پایگاههای نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد.[۲۶] از دلایل راهبردیِ مهم خلیج فارس، وجود تنگهٔ هرمز است که گذرگاه انرژی جهان محسوب میشود.[۲۷] خلیج فارس بهعنوان مهمترین کانون راهبردی در خاورمیانه، سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را به یکدیگر پیوند میدهد.[۲۸]
اهمیت تاریخی و فرهنگی: خلیج فارس از دیرباز بهعنوان خاستگاه تمدنهای بزرگی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی دارای اهمیت تاریخی است. از نظر فرهنگی نیز این منطقه با میزبانی از ملیتهای گوناگون و تعامل میان آنها، نقشی برجسته در تبادل فرهنگها و اندیشهها ایفا کرده است.[۲۹] افزون بر این، خلیج فارس کانون ظهور و گسترش دین اسلام بهشمار میرود و اندیشهٔ اسلامی از این منطقه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. این خلیج در قلب جهان اسلام قرار دارد و فاصله آن تا کرانههای شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.[۳۰]
جنگ خلیج فارس:جنگ خلیج فارس که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب میشود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد.[۳۲] نامگذاری این جنگ به خلیج فارس از آن رو است که جنگ بین عراق و کویت در محدوده آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، رخ داد.[۳۳] صدام حسین با انگیزههایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهیهای کلان به کویت، حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط سازمان ملل متحد، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان دریایی صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی انجامید. ارتش عراق بهسرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.[۳۴] اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطهٔ عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهههای آینده دانستهاند.[۳۵]
جنگ عراق و آمریکا: پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ائتلافی به رهبری آمریکا و بریتانیا با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت عراق از تروریسم و در اختیار داشتن سلاحهای کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت صدام حسین انجامید.[۳۶]
اختلافات ارضی ایران و امارات متحده عربی: پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه جزایر سهگانه خلیج فارس قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش، مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمتآمیز اختلافات تأکید داشته و با خویشتنداری، تنشزدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد.[۳۷]
ستونهایی از دود سیاه بر فراز منطقهای در نزدیکی مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرینحضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس: آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دارای پایگاههای نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاهها در درگیریهای نظامی منطقهای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کردهاند.[۳۸] در عملیات وعده صادق ۱ و ۲ و نیز جنگ دوازده روزه نقش فعال پایگاههای آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاهها در مقابله، با موشکها، پشتیبانی راداری و سوخترسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاهها خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را در پاسخ به حملهٔ آمریکا به تأسیسات هستهای فردو، هدف قرار داده بود.[۳۹] پس از اینکه آمریکا بههمراه اسرائیل، جنگی نظامی را علیه ایران آغاز کرد، ایران نیز در پاسخدهی محدودیتی قائل نشد و در جنگ رمضان[۴۰] پایگاهها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد[۴۱] و مدیریت تنگهٔ هرمز را به دست گرفت. این اقدام بر بازار انرژی جهان[۴۲] ازجمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس تأثیر گسترده داشت.[۴۳] مدیریت جدید این آبراه توسط ایران، ابزاری برای تنظیمگری اقتصادی محسوب میشود؛ زیرا این امر به ایران امکان میدهد بر جریان انرژی، نظارت مستقیم داشته باشد.[۴۴] در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیجفارس (PGSA) برای اطلاعرسانی فعالیتهای این سازمان، راهاندازی شد که به ارائهٔ آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقهای میپردازد.[۴۵]
در سدهٔ شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیره هرمز بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امامقلیخان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.[۴۶] به پاس این پیروزی، از سال ۱۳۸۴ش روز ۱۰ اردیبهشت بهعنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.[۴۷]
