مبعوث شدن مردم

مبعوث‌شدن مردم؛ اصطلاحی برگرفته از سخنان سید علی خامنه‌ای، رهبر سابق انقلاب اسلامی ایران، به‌معنای برانگیخته‌شدن مردم ایران برای مقابله با حوادث و نقش‌آفرینی تعیین‌کننده در سرنوشت کشور.

مبعوث‌شدن مردم، اصطلاحی است در اندیشۀ سیاسی معاصر ایران که به برانگیخته‌شدن و نقش‌آفرینی تاریخی مردم ایران در برابر حوادث و تهدیدها اشاره دارد. این مفهوم برگرفته از معنای قرآنی بعثت به‌معنای برانگیختن برای تحول و ورود به مرحله‌ای جدید از تکامل است که در آن، مردم یک جامعه به جای صرفاً دریافت‌کنندۀ رسالت، خود مأموریت الهی-تاریخی یافته و در مسیر تحقق عدالت و دفاع از ارزش‌ها قیام می‌کنند.

مفهوم‌شناسی

مبعوث‌شدن از ماده بعثت گرفته شده و بعثت در لغت به‌معنای ارسال، برانگیختن یا روانه‌کردن چیزی است و در فرهنگ اسلامی به برانگیختن و برگزیدن پیامبران از سوی خداوند برای هدایت مردم اطلاق می‌شود که آغاز رسالت هر پیامبر به شمار می‌رود. این واژه در قرآن به‌معنای عامل برانگیختن و رساندن به مرحله‌ای خاص از تکامل به کار رفته و از همین رو در معنای حشر مردگان نیز استفاده شده است؛ زیرا هر دو آغازگر تحولی بزرگ و ورود به فضایی جدید هستند. اصطلاح «مبعوث‌شدن مردم» تعبیری نوین است که در آن، واژه بعثت برای توصیف برانگیخته‌شدن یک ملت در مسیر تاریخی خود به کار گرفته شده است. این پدیده در چارچوب سنتی الهی تفسیر شده که گاهی خداوند برای پیشبرد تاریخ به سوی عدالت، ملت‌ها را بیدار می‌کند. از این منظر، مردم برای ایستادگی در برابر ظلم و هموار کردن مسیر تحقق عدل مبعوث می‌شوند. همچنین مبعوث‌شدن مردم به سطحی از خودآگاهی جمعی و ارادۀ معطوف به هدف اشاره دارد که جامعه در آن با درکی از اهمیت تاریخی لحظه، نقش خود را در حفظ نظام ایفا می‌کند. در این نگاه، مردم خود را بازیگر اصلی صحنه و ضامن موفقیت حرکت ملی می‌دانند و این حضور به‌تدریج به گفتمانی تبدیل می‌شود که بر محور وحدت، استقامت و هوشیاری استوار است.

مبانی دینی

بر منبای آیات قرآن کریم سنت الهی بر آن است که در مقاطع سرنوشت‌ساز تاریخی، گروه‌هایی از مردم برای مقابله با طغیان و فساد برانگیخته شوند. چنانکه در آیۀ پنجم سورۀ اسرا آمده است که خداوند هنگام فرا رسیدن وعدۀ فسادانگیزی، بندگانی نیرومند را برمی‌انگیزد تا با قوّت و صلابت در برابر ظلم ایستادگی کنند. از منظر برخی تحلیلگران، کاربرد واژۀ بعثت برای خیزش مردم، ریشه در همین آیه دارد؛ زیرا در آن، برانگیخته‌شدن برای پیکاری سخت علیه قوم طغیانگر با عبارت «بعثنا» توصیف شده است. افزون بر این، براساس آموزه‌های دینی نتایج چنین بعثتی شامل پیروزی، تقویت اقتصادی و افزایش نفرات وعده داده شده است. بر این اساس، صاحب‌نظران مبعوث‌شدن مردم ایران در برابر حوادث بزرگ را تحقق وعده الهی و جریانی در چارچوب سنت‌های تاریخی قرآن ارزیابی می‌کنند. همچنین سنت نصرت الهی که در قرآن به صراحت بیاه شده است، نشان می‌دهد که اگر مردم برای اهداف الهی گام بردارند، امداد الهی شامل حالشان خواهد شد و این وعده به نظر برخی نویسندگان، در ایستادگی و پیروزی مردم ایران در جنگ تحمیلی سوم به‌صورت عینی قابل مشاهده بوده است. برخی پژوهشگران، مبعوث‌شدن مردم را در چارچوب نظریه قرآنی «امت» تبیین کرده‌اند. از دیدگاه ایشان، قرآن جامعۀ مؤمنان را افزون بر هویت اعتقادی، دارای فاعلیت اجتماعی و مسئولیت جمعی در قبال تحقق ارزش‌های الهی معرفی می‌کند. در این چارچوب برخی آیات قرآنی بر نقش اجتماعی امت در اصلاح و اقامۀ عدالت دلالت دارد. بر این مبنا، مبعوث‌شدن مردم وضعیتی است که جامعۀ ایمانی با تکیه بر آموزه‌هایی جهاد در راه خدا، از انفعال خارج شده و به کنشگری فعال در تحولات اجتماعی تبدیل می‌شود.

مبعوث‌شدن مردم از منظر رهبران انقلاب اسلامی

• اصطلاح مبعوث‌شدن مردم توسط سیدعلی خامنه‌ای، رهبر پیشین انقلاب اسلامی ایران، به کار گرفته شد. وی در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت چهل‌وهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی گفت: «بعد از این هم به توفیق الهی اگر چنانچه حادثه‌ای برای کشور پیش بیاید، خدای متعال این مردم را مبعوث خواهد کرد برای مقابله با حوادث، و کار را مردم تمام خواهند کرد».
• همچنین سید روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، نیز سخنانی مشابه در مورد نقش و جایگاه مردم در انقلاب داشتند. وی مردم را به‌عنوان نیروی تعیین‌کننده معرفی می‌کردند و در توصیف رزمندگان جوان، از تعبیر «طفل سیزده ساله‌ای که نارنجک به خود می‌بندد و خود را به زیر تانک دشمن می‌اندازد» استفاده می‌کردند که پژوهشگران آن را نشان‌دهنده باور او به برانگیخته‌شدن مردم در لحظات سرنوشت‌ساز می‌دانند.
• سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر کنونی انقلاب اسلامی نیز در پیامی با اشاره به حضور مردمی در جنگ تحمیلی سوم، این حضور را تبدیل داغ به حماسه و رثاء به رجز توصیف کرده است. به باور وی، این ایستادگی دشمن تا بن دندان مسلح را به حیرت واداشته و پرچم ایران را در دل‌های حق‌جویان جهان برافراشته است. به نظر تحلیلگران این نگاه نیز بر همان باور بنیادین دربارۀ مبعوث‌شدن مردم در لحظات سرنوشت‌ساز تاریخی استوار است.

• به‌گفتۀ برخی تحلیلگران، کاربرد واژۀ بعثت در شرایطی بیان شد که پیش از آن، کشور اغتشاشات دی 1404 را پشت سر گذاشته بود؛ رویدادی که به تعبیر برخی مقامات، ماهیت آمریکایی و اسراییلی داشت و در آن آشوبگران با حمایت خارجی به مراکز حساس نظامی، انتظامی و دولتی حمله کردند. همچنین این عبارت در فاصلۀ زمانی کوتاهی پیش از آغاز جنگ رمضان و ترور سید علی خامنه‌ای بیان شده است. از این رو برخی تحلیلگران، حادثۀ مورد نظر را شامل جنگ تمام‌عیار، تهدیدهای همه‌جانبه علیه نظام اسلامی و لزوم نقش‌آفرینی استثنایی مردم ارزیابی کرده‌اند.
• به نظر تحلیلگران هدف اصلی از به کارگیری این اصطلاح، تبیین جایگاه استثنایی مردم در نظام معنایی جمهوری اسلامی ایران و نقش تعیین‌کنندۀ آنان در سرنوشت کشور است. بر این اساس، مردم ایران تنها یک جمعیت معمولی نیست، بلکه مردمی است که در لحظه‌های سخت از دل زندگی عادی برمی‌خیزد و به نیرویی تاریخی تبدیل می‌شود. همچنین این تعبیر بر این نکته تأکید دارد که قدرت حقیقی یک کشور نه در تجهیزات و محاسبات سیاسی، بلکه در مردمی است که در هنگام حوادث، خدا آنان را مبعوث می‌کند.

بسترهای هویتی

بر اساس دیدگاه تحلیلگران، راز مبعوث‌شدن مردم در پیوند هویتی میان نظام سیاسی و هویت ملی-دینی در جمهوری اسلامی ایران نهفته است؛ پیوندی که پیش از انقلاب به‌دلیل سرکوب و عدم وجود گفتمان مشترک میان حاکمیت و مردم وجود نداشت. به‌گفته آنان، پروژه ملت‌سازی در دوران پهلوی با تکیه بر باستان‌گرایی و الگوی سکولار دولت-ملت تا حد زیادی شکست خورد، در حالی که انقلاب اسلامی ایران با ارائه نسخۀ جدید از هویت ایرانی-اسلامی، زمینۀ شکل‌گیری ملتی با ارادۀ تاریخی را فراهم آورد. این تحلیلگران، ترور سید علی خامنه‌ای، رهبر پیشین انقلاب اسلامی را عاملی توصیف می‌کنند که به نظر آنها راز خون را آشکار کرد و توانست نیروی پنهان در ناخودآگاه جمعی ملت ایران را به فعلیت برساند و رشتۀ پیوند هویتی را مستحکم کند. همچنین تجاوز خارجی با سطح بالای خشونت، هرگونه فریب تبلیغاتی دربارۀ غرب را از میان برد و مؤلفه‌های هویتی را شکوفا سازد. به‌گواهی اسناد تاریخی، پیش از انقلاب، مردم در برابر حمله شهریور ۱۳۲۰ش متحد نشدند، اما انقلاب اسلامی با ایجاد پیوند میان نظام سیاسی و هویت ملی، دفاع هشت‌ساله را به نخستین جنگ میهنی تبدیل کرد و از آن پس مردم در برابر هر تهدیدی ایستادگی کرده‌اند.

مصادیق عینی

حضور گستردۀ مردم از همه اقشار در راهپیمایی‌ها و اجتماعات شبانه در شهرهای مختلف ایران در طول جنگ تحمیلی سوم را مصداق عینی اصطلاح مبعوث‌شدن مردم دانسته‌اند. در شرایط بمباران و پس از ترور سید علی خامنه‌ای، مردم با حضور خود دو خط مقدم دفاع ملی را شکل دادند: نیروهای مسلح در میدان نبرد و مردم در صحنه اجتماعی. انتخاب رهبر جدید در جلسۀ مجلس خبرگان زیر بمباران و حمایت گستردۀ داخلی و خارجی از او، از دیگر مصادیق این برانگیختگی جمعی توصیف شده است. این حضور در مقیاس ده‌ها میلیونی، از سوی برخی ناظران به عنوان جلوه‌ای از بعثت مردم تفسیر شده است. برخی تحلیلگران، حضور مردم در رویدادهای پیشین تاریخ جمهوری اسلامی ایران را نیز مصداق عینی اصطلاح مبعوث‌شدن مردم دانسته‌اند. به‌گفتۀ آنها، در طول دوران انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی هشت‌سالۀ عراق علیه ایران، جنگ تحمیلی 12 روزۀ اسراییل علیه ایران و حوادث دی ماه 1404ش، همواره حضور و برانگیختگی مردم قابل مشاهده بوده است. راهپیمایی ۲۲ بهمن، حضور در ۲۲ دی، اجتماعات روز قدس در شرایط بمباران و نیز حضور مردم در روز شهادت سیدعلی خامنه‌ای، از جمله نمونه‌هایی است که در این چارچوب تفسیر شده است. با این حال به اعتقاد این ناظران، آنچه در جنگ تحمیلی سوم رخ داد، از جهت گستردگی، شدت و خستگی‌ناپذیری، شکل ویژه‌تری از این برانگیختگی جمعی به شمار می‌رود.

پیامدها

برخی تحلیل‌گران پیامدهای ذیل را برای بعثت مردم در جنگ تحمیلی سوم برشمرده‌اند:

• بازتولید پیوند ایمانی-عاطفی مردم با نظام اسلامی: برخی تحلیلگران، حضور مردم را نشان‌دهندۀ پیوندی فراتر از روابط سیاسی متعارف میان امت و رهبری دانسته‌اند. به باور ایشان، این پیوند در قالب هم‌سوگوری و هم‌حماسه‌آفرینی تجلی یافت و به استمرار نظام در فقدان رهبر پیشین انجامید.
• اعلام موجودیت تمدنی و بازتعریف مرزهای هویتی: حضور مردم به‌منزله اعلامیه‌ای سیاسی برای بازیگران منطقه‌ای و جهانی توصیف شده است. بر اساس این دیدگاه، ملت ایران با این حضور، مرزهای هویتی خود را بازتعریف کرده و برخی توطئه‌های خارجی علیه انسجام نظام را خنثی ساخت.
• خودسازماندهی اجتماعی و خلق سرمایه اجتماعی: در غیاب دستورالعمل‌های اجرایی متعارف، نظم، احساس مسئولیت متقابل و انضباط اجتماعی در میدان‌ها مشاهده شد. این وضعیت از دیدگاه برخی ناظران، حاکی از وجود سرمایه اجتماعی انباشته‌ای بوده که بر اعتماد عمومی، احساس تعلق جمعی و اشتراک در سرنوشت مشترک استوار است.
• حمایت از نیروهای مسلح: حضور مردم پشتوانه‌ای معنوی و عملی برای نیروهای مسلح و مدافعان امنیت ملی فراهم آورد. این حمایت، خط مقدم دفاع در برابر تجاوزات را تقویت کرد.
• تبدیل اراده جمعی به عامل پیشبرنده معادلات: برخی پژوهشگران بر این باورند که جامعه ایران به مرحله‌ای رسیده که ارادۀ جمعی آن، یکی از عوامل مؤثر در معادلات داخلی و خارجی شده است. از این منظر، مردم برانگیخته‌شده، پشتوانه نظام و سدی در برابر برخی توطئه‌های خارجی محسوب می‌شوند.
• شکل‌گیری گفتمان مقاومت در برابر گفتمان‌های انفعال: این حضور به گفتمانی تبدیل شد که بر محور وحدت، استقامت، هوشیاری و ادامه مسیر پیشین استوار است. این گفتمان در برابر گفتمان‌های مبتنی بر انفعال، تسلیم و اختلاف‌افکنی قرار گرفته است.
• همگرایی ملی و جلوگیری از تنش‌آفرینی گروه‌های مخالف: مردم با حضور خود به همگرایی و انسجام ملی کمک کردند و مانع از تنش‌آفرینی برخی گروه‌های مخالف شدند. این حضور به عنوان بازویی برای تحقق اهداف ملی و تأمین امنیت نقش ایفا نمود.
• پایداری نظام علی‌رغم فقدان رهبر: نظام علیرغم فقدان رهبر، دچار فروپاشی نشد و با حضور خودجوش شبانه مردم در میادین، انسجام و پایداری خود را حفظ کرد. قدرت نظامی و اعتبار بین‌المللی دشمن با چالش مواجه شد و برخی ابعاد نظم جهانی موجود به پرسش گرفته شد.
• تغییر در منبع‌یابی قدرت و گرایش به معنویت: برخی ناظران، منبع قدرت در این نظام را نه سازمان‌های پنهان و نه محاسبات سیاسی، بلکه اراده و آگاهی مردمی ارزیابی کردند که بدون فرماندهی متمرکز و ساختار از پیش تعیین‌شده در صحنه حاضر شدند. این پدیده به‌عنوان نشانه‌ای از گرایش به معنویت و توحید در برابر جریان‌های مادی‌گرا تفسیر گردید.
• حفظ سرمایۀ اجتماعی به‌عنوان میراث مشترک: وحدت ایجادشده و سرمایه اجتماعی شکل‌گرفته، از دیدگاه برخی تحلیلگران، دستاورد مهم این برهه و میراث مشترک نظام و ملت ارزیابی شده است. به باور ایشان، هرگونه تلاش برای تبدیل این دستاورد به ابزاری برای مقاصد جناحی، مغایر با مسیر اصلی انقلاب دانسته شده است.

عوامل تقویت و تداوم

نوحه‌هایی پرمحتوا و پرشور و تولید و انتشار آثار حماسی نظیر «بزن که خوب می‌زنی» با اجرای مهدی رسولی، «ایران ذوالفقار علی» با اجرای محمد اسداللهی، «اتحداک» و «یا لثارات الحسین» و «نحن جنود معسکرالحسین» با اجرای حسین طاهری، «سرباز وطنم» با اجرای مهدی رسولی، «ایران امام زمان» با اجرای امیرحسین پویانفر، «تکرار تاریخ» و «آغاز نصرالله» با اجرای رضا نریمانی، «علی‌العهد»، «اسمع اسمع یا صهیون»، «حریفت منم» و «ایران حسین» با اجرای ابوذر روحی، «وقت پیکاره» با اجرای حسن طاهری، «ذکر جهانی» با اجرای حسین ستوده، «به پا خیزید» با اجرای مهدی رسولی، «ای ایران» با اجرای محمود کریمی و «نود میلیون ایرانی» با اجرای امیر کرمانشاهی، از جمله عواملی است که به تقویت روحیه جمعی، انسجام ملی و برانگیختگی عاطفی مردم کمک کرده است. این آثار هنری با ایجاد فضای همدلی، تقویت حس تعلق ملی-دینی و تبدیل خشم و اندوه جمعی به اراده‌ای منسجم برای حضور در صحنه، زمینه‌ساز تداوم و تشدید همان برانگیختگی الهی-تاریخی می‌شوند که از آن به «مبعوث‌شدن مردم» تعبیر شده است.

منابع

• «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخ‌ساز میدانی مردم و تبیین افق‌های راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1404ش.
• «بعثت علیه طغیان ظالمان؛ سنت الهی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 27 فرودین 1405ش.
• «بعثت مردم در آخرین بیانات رهبر شهید؛ الهامی الهی که به ثمر نشست»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 19 فرودین 1405ش.
• «بعثت مردم؛ وقتی یک ملت مأمور تاریخ می‌شود»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «بعثت ملت؛ پیش‌درآمدی بر شگفتی بزرگ تاریخ»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 29 فروردین 1404ش.
• بنایی، علی، «دفاع ملی و بعثت مردم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 10 فروردین 1405ش.
• «بیانات در دیدار اقشار مردم به مناسبت چهل‌وهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «راز مبعوث شدن ملت ایران چیست؟»، وب‌سایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: 28 فرودین 1404ش.
• راغب‌ اصفهانی‌، حسین‌، المفردات‌ فی‌ غریب‌ القرآن‌، به‌ كوشش‌ محمد سید كیلانی‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌، 1404ق.
• «مبعوث شدن مردم، راز خون رهبر شهید انقلاب بود»، وب‌سایت جام جم سیما، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «مبعوث‌شدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 22 فرودین 1405ش.
• «مداحی‌ و نماهنگ‌های حماسی متناسب با روزهای جنگ رمضان + صوت و لینک دانلود»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.
• «نوحه‌هایی که روحیه مقاومت را زنده نگه می‌دارند»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 13 فروردین 1405ش.
• ولیانپور، محمد، «پیام‌آور بعثت مردم»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «ویژه نامه بعثت رسول مکرم اسلام (ص)»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد استان قم، تاریخ بازدید: 1 شهریور 1405ش.