جنسیت از دیدگاه مرتضی مطهری

جنسیت از دیدگاه مرتضی مطهری؛شباهت‌ها و تفاوت‌های زن و مرد از منظر مرتضی مطهری.

دیدگاه مرتضی مطهری دربارهٔ جنسیت، بر تمایز بنیادین میان «تشابه حقوقی» و «تساوی حقوقی» استوار است. وی با رد تلازمِ منطقی میان اشتراک در حیثیت انسانی و تشابه حقوق، بر پایه نظام فکری منسجم و با ارجاع به تفاوت‌های طبیعی، روان‌شناختی و نقش‌های تکوینی زن و مرد، استدلال می‌کند که عدالت نه در یکسانی حقوق، که در «برابری متناسب» تحقق می‌یابد. از نگاه او، اسلام با شناسایی این تفاوت‌ها، حقوق مساوی اما متناسب با ویژگی‌های هر جنس را وضع کرده است تا سعادت فردی، تعادل خانوادگی و آرامش اجتماعی تأمین شود. مطهری ضمن تأکید بر اشتراکات اساسی مانند استقلال شخصیت، برابری در قرب الهی و حقوق اولیه اجتماعی، تفاوت‌ها را نه ناشی از تبعیض، بلکه برگرفته از حکمت آفرینش و مبنای تقسیم طبیعی وظایف می‌داند؛ تقسیمی که در نهاد خانواده به تقویت پیوند عاطفی می‌انجامد و در عرصه اجتماع، با حفظ حریم و عفت، از جایگاه انسانی زن صیانت می‌کند؛ بنابراین، راه رسیدن به عدالت جنسیتی از نظر وی، نه تقلید از الگوی تشابه‌محور غربی، بلکه احقاق حقوق متناسب با فطرت و نقش‌های تکمیلی هر جنس است.

دیدگاه‌های نظری

در ارتباط با جنسیت و حقوق، دو دیدگاه کلی؛ تشابه و تساوی حقوقی وجود دارد. متفکران غربی عمدتاً با استناد به اشتراک زن و مرد در حیثیت و شرافت انسانی، بر تشابه حقوقی آنها تأکید می‌کنند، اما شهید مطهری ملازمه میان حیثیت مشترک انسانی و تشابه حقوقی را رد کرده و چنین تلازمی را صرفاً در تساوی حقوقی می‌داند. وی مسائل مربوط به جنسیت را در یک مجموعه نظام‌مند مورد تحلیل قرار می‌دهد و با ارجاع به پیوند عمیق حقوق با ارزش‌های اخلاقی در سبک‌زندگی اسلامی، تشابه حقوقی را خلاف عدالت و حقوق فطری زن و مرد دانسته و معتقد است؛ اسلام بر مبنای پاره‌ای از تفاوت‌های طبیعی میان زن و مرد، تشابه حقوقی را ظلم بر زن می‌داند، لذا از امتیازات حقوقی مساوی اما متناسب با خلقت زنانه و مردانه دفاع می‌کند و آن را منطبق با عدالت و در راستای تأمین آرامش و سعادت فردی، خانوادگی و جامعه انسانی می‌داند.

شباهت‌های زن و مرد از منظر مرتضی مطهری

استاد مطهری با تأکید بر برابری زن و مرد در حقوق انسانی، معتقد است؛ زن و مرد هر دو مستقل خلق شده‌اند و هرگز زن، طفیلی مرد نیست. زنان و مردان در احراز نقش‌های اجتماعی، استفاده از مواهب خلقت، تحصیل، حق تملک و حق آزادی تفاوتی ندارند. هر دو جنس برای رسیدن به مقام قرب الهی از استعداد یکسان برخوردار هستند، پاداش‌های اخروی نیز صرفاً نتیجه ایمان و عمل صالح است که هیچ ربطی به جنسیت افراد ندارد. زنان و مردان در حوزه اخلاق جنسی نیز به‌طور یکسان موظف به حفظ عفت و اجتناب از چشم‌چرانی هستند. او با استناد به آیات قرآن، حقوق متقابل زن و شوهر را در این گزاره تلخیص می‌کند که هر دو زینت و پوشش یکدیگر هستند و هر دو در تولید نسل انسانی سهم مشترک دارند. وی تفاوت زنان و مردان در قدرت یادگیری را با تردید مطرح کرده و معتقد است که این تفاوت فراگیر نیست.

دلیل تفاوت‌های زن و مرد

شهید مطهری عدم تشابه زن و مرد در پاره‌ای از مسائل را لازمه عدالت و حقوق فطری انسانی و برآمدها از جهان‌ها و طبیعت متفاوت زن و مرد می‌داند. ‏ زن و مرد متناسب با هدفی که برای آن آفریده شده‌اند، دارای استعدادهای مناسب و نسبتاً متفاوتی هستند، هر استعداد طبیعی مبنای یک حق طبیعی است. ریشه تفاوت‌ها را باید در طبیعت جست‌وجو کرد. لازمه استعدادهای متفاوت زن و مرد، تفاوت آنها در حقوق و تکالیف است. تفاوت در نوع خلقت موجب تفاوت در وظایف، تحرک، جذابیت و پیشرفت می‌شود. قانون خلقت این تفاوت‌ها را برای این به وجود آورده است که‏ پیوند خانوادگی زن و مرد را محکم‌تر کند. از این منظر، نهضت فمینیستی زنان غربی، حرکتی عجولانه است که هرچند زمینه‌ساز دست‌یابی زنان غربی به حقوق مشابه با مردان می‌شود، اما با توجه به جنسیت زنانه، هرگز حقوق مساوی با مرد پیدا نکرده‌اند. از منظر مرتضی مطهری، راه رسیدن زنان به سعادت و حقوق مساوی با مردان، منحصر در این است که مشابهت حقوقی را از میان بردارند و بر مبنای اصل عدالت جنسیتی، حقوقی متناسب با جنسیت خود را مطالبه کنند.

تفاوت‌های جسمی زن و مرد

مرتضی مطهری در کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» برخی تفاوت‌های جسمی زن و مرد را بدیهی دانسته و با استناد به مطالعات زیستی محققان، تفاوت‌ها را عمیق‌تر از سطح اندام ظاهری زن و مرد می‌داند؛ دستگاه تناسلی آن‌ها سلول‌های نر یا ماده می‌سازد و سلول‌های بدنی، دستگاه‌های عضوی و مخصوصاً سلسلهٔ عصبی نشانهٔ جنس او را بر روی خود دارند. مرد به‌طور متوسط درشت اندام‌تر و قدبلندتر از زن است. مرد خشن‌تر و زن ظریف‌تر است. صدای مرد کلفت و خشن‌تر است و صدای زن نازک و لطیف‌تر. رشد بدنی زن سریع‌تر از مرد است. حتی گفته می‌شود جنین دختر از جنین پسر سریع‌تر رشد می‌کند. رشد عضلانی مرد و نیروی بدنی او از زن بیشتر است. مقاومت زن در بسیاری از بیماری‌ها بیش از مرد است. زن زودتر از مرد به مرحله بلوغ می‌رسد و توانایی تولید مثل او زودتر از مرد از کار می‌افتد. دختر زودتر از پسر به سخن می‌آید. مغز متوسط مردان از مغز متوسط زنان بزرگ‌تر است ولی با در نظر گرفتن نسبت مغز به مجموع بدن، مغز زن از مغز مرد بزرگتر است. ریه مرد قادر به تنفس هوای بیشتری از ریه زن است. ضربان قلب زن از ضربان قلب مرد سریع‌تر است.

تفاوت‌های روانشناختی زن و مرد

از منظر استاد مطهری؛ مرد مظهر تقاضا و زن مظهر محبوبیت است. احساسات مرد نیازآمیز و احساسات زن نازخیز است. احساسات مرد طالبانه و احساسات زن مطلوبانه است. میل مرد به کارهای پرتحرک بیش از زن است. احساسات مرد، جنگی و احساسات زن بزمی است. مرد متجاوزتر است و زن آرام‌تر. زن از مرد سریع الهیجان‌تر و مرد سردمزاج‌تر از زن است. زن به زینت، آرایش و مدهای مختلف علاقهٔ زیاد دارد. احساسات زن بی‌ثبات‌تر از مرد است. زن از مرد محتاط‌تر، مذهبی‌تر، پرحرف‌تر، ترسوتر و تشریفاتی‌تر است. احساسات زن مادرانه است، توجه ناآگاهانه او به اهمیت کانون خانوادگی بیش از مرد است. مرد از زن بیشتر قدرت کتمان راز را دارد و اسرار ناراحت‌کننده را در درون خود حفظ می‌کند، لذا؛ ابتلای مردان به بیماری‌های ناشی از کتمان راز بیش از زنان است. زن از مرد رقیق‌القلب‌تر است و فوراً به گریه متوسل می‌شود، اما مرد قدرت تعقل بیشتری دارد. مرد، بندهٔ شهوت خویشتن است و زن در بند محبت مرد است. مرد می‌خواهد شخص زن را تصاحب کند و زن می‌خواهد دل مرد را مسخر کند، مرد می‌خواهد زن را بگیرد، زن می‌خواهد او را بگیرند. زن از مرد شجاعت و دلیری می‌خواهد و مرد از زن زیبایی و دلبری. زن حمایت مرد را گرانبهاترین چیزها برای خود می‌شمارد. زن بیش از مرد قادر است بر شهوت خود مسلط شود. شهوت مرد ابتدایی و تهاجمی است و شهوت زن انفعالی و تحریکی.

تفاوت‌های فرهنگی زن و مرد

از منظر مرتضی مطهری؛ دستگاه خلقت از طریق آفرینش زن و مرد، تولید نسل را تعقیب می‌کند، برای تقویت همکاری آنها طرح اتحاد را ریخته است؛ کاری کرده است که منفعت‌طلبی، تبدیل به خدمت و ایثار شود، تفاوت‌های طبیعی زن و مرد موجب جذابیت آنها برای همدیگر می‌شوند، علاقه زن و شوهر به همدیگر از جنس اخلاقی بوده و ایثارگرایانه است. زن متکی و مرد تکیه‌گاه است. ممکن است زن در علوم استدلالی به پای مرد نرسد ولی در ادبیات و نقاشی دست کمی از مرد ندارد. تعلیم و تربیت دختران و پسران باید متناسب با تفاوت‌های جسمی و روانی آنها باشند. سبک‌های زندگی زنانه و مردانه متفاوت است. چون زن با مرد از نظر صلاحیت ذاتی برای قبول مسئولیت‌های اجتماعی متساوی نیستند. زنان باید به بسط مواهب طبیعی خود در جهت سرشت خاص خویش بدون تقلید از مردان بکوشند. وظیفه زنان در راه تکامل بشریت خیلی بزرگ‌تر از مردها است و نبایستی آن را اندک تلقی کنند مرتصی مطهری، نگرش استثماری زن و شوهر به همدیگر را نفی کرده، پیوند آنها را بر مبنای اصل مودت و رحمت تفسیر می‌کند و معتقد است؛ شالوده اجتماع انسانی و بنیان تربیت نسل آینده بر این اساس نهاده شده است.

تفاوت‌های اجتماعی زن و مرد

استاد مطهری در احراز موقعیت‌های اجتماعی، زنان و مردان را دارای حقوق مشابه دانسته و معتقد است؛ حقوق اوّلی طبیعی آنها مانند یکدیگر است؛ در استفاده از مواهب خلقت، اشتغال، نامزدی برای پست‌های اجتماعی و تحصیل تفاوتی میان زن و مرد وجود ندارد. منتها این تشابه حقوقی اولیه، تدریجاً آنها را از لحاظ حقوق اکتسابی در وضع نامساوی قرار می‌دهد؛ چون جامعه میدان مسابقه است و در این میدان هرکس متناسب با استعداد خود امتیازی را کسب می‌کند. اسلام با حفظ حریم زن هرگز مخالف حضور زنان در جامعه نیست، اسلام با اختلاط زن و مرد مخالف بوده و آن را به ابتذال کشیده شدن زن و هرزگی قلب‌ها می‌داند. عفت، امانت بزرگ انسانی بر دوش زن است که اگر از آن بگذرد، به امانت انسانی و اجتماعی خیانت کرده است. گرایش زن به عفت و حجاب، تدبیری است که خود زن با یک نوع الهام برای گران‌بها کردن و حفظ موقعیت خود در برابر مرد به کار می‌برد.

تفاوت‌های اقتصادی زن و مرد در اندیشه مرتضی مطهری

مرتضی مطهری ضمن تأکید بر استقلال مالی زن، تفاوت‌های حقوق مالی میان زن و مرد از قبیل تفاوت در ارث، دیه، نفقه و مهریه را با ارجاع به نقش‌های جنسیتی زن و شوهر در کادر زناشویی تحلیل کرده و آنها را امتیازات مالی برای زنان تلقی می‌کند. از این منظر، اسلام کارهای سخت را وظیفه مرد قرار داده است تا زن آسایش و نشاط داشته باشد؛ وقتی زن آسوده و بانشاط بود، کانون خانوادگی را محل آسایش و آرامش مرد و دیگر اعضای خانواده ساخته و بستر مناسبی برای پرورش فرزندان صالح فراهم می‌سازد.

تفاوت نقش‌های خانوادگی زن و مرد

مرتضی مطهری با تأکید بر این گزاره که در قانون خلقت، مرد مظهر نیاز و زن مظهر پاسخ‌گویی آفریده شده است، خواستگاری مرد از زن را امر طبیعی دانسته و آن را بهترین ضامن برای حفظ حیثیت زن و جبران کننده ضعف جسمانی او در مقابل مرد می‌داند. عشق ابتدایی زن به مرد را محکوم به شکست دانسته و پاسخ عاشقانه زن به مرد عاشق را موجب تداوم حیات عاشقانه تلقی می‌کند. اذن ولی در ازدواج دختران را به این دلیل شرط صحت ازدواج می‌داند که مرد شکارچی و دختر خوش‌باور است، لذا دختر باید با پدرش که از احساسات مردان بهتر آگاه است، مشورت کرده و لزوماً موافقت او را جلب کند. مهر را با حیا و عفاف زن از یک ریشه دانسته و معتقد است؛ زن فطرتاً می‌داند که عزت و احترام او به این است که خود را رایگان در اختیار مرد قرار ندهد. ‏پس از تشکیل خانواده به‌طور طبیعی نقش‌های جنسیتی پدید آمده، زن در مقام بانویی و مادری قرار گرفته و مرد از موقعیت پدری و همسری، عهده‌دار تأمین نفقه همسر و فرزندانش می‌شود. نهاد خانواده فراتر از تساوی حقوقی بر دلبستگی زن و شوهر استوار است؛ مرد مانند کوهسار است و زن باید از وجود مرد عواطف بگیرد تا بتواند فرزندانش را از سرچشمه فیاض عواطف خود سیراب کند.

منابع

• قرآن
• مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار شهید مطهری‏(مسئله حجاب)، ج۱۹ تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش‏.
• مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار شهید مطهری‏(نظام حقوق زن در اسلام)، ج۱۹ تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش‏.
• مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار شهید مطهری، ‏(آشنایی با قرآن(۱–۵))، ج‏۲۶، تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری (اخلاق جنسی)، ج‏۱۹، ‏ تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش‏.
• مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار شهید مطهری (زن و مسائل قضایی و سیاسی)، ج‏۲۹، تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش‏.
• مطهری، مرتضی‏، مجموعه آثار شهید مطهری (تعلیم و تربیت در اسلام)، ج‏۲۲، تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش. ‏
• مطهری، مرتضی، ‏یادداشت‌های شهید مطهری، ‏ تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۸ش‏.