زاهد گیلانی
زاهد گیلانی؛ عارف برجستۀ ایرانی در قرن هفتم هجری.
زاهد گیلانی، عارف بزرگ قرن هفتم هجری در ایران است که رویکرد تربیتی و سیاسی وی، زمینۀ گرایش شیخ صفیالدین اردبیلی را به عرفان اجتماعی و جامعهساز فراهم کرد و موجب پیدایش یکی از حکومتهای قدرتمند شیعی (صفویه) در تاریخ ایران شد. وی همچنین با تربیت مریدان فراوان، زمینۀ گسترش آموزههای دینی و ادبیات عرفانی و ترویج سبک زندگی اسلامی را در ترکیه، بالکان، سوریه و بسیاری از کشورهای آفریقایی به وجود آورد. زاهد گیلانی در عمل نشان داد که عرفان اصیل اسلامی امر بریده از دنیا نیست؛ بلکه با شریعتگرایی و خودسازی میتوان دنیا را نیز آباد کرد.
نامگذاری زاهد گیلانی
نام اصلی این عارف ایرانی، «تاجالدین ابراهیم» است و در منابع با عنوان «شیخ زاهد گیلانی» و «زاهد گیلانی» شهرت دارد.[۱] «سلطان المحققین»، «مرشد الاقطاب فیالارضین»، «تاجالملة و الدین» و «ابراهیم زاهد گیلانی» نیز از القاب مشهور وی است. [۲]
زندگینامه زاهد گیلانی
زاهد گیلانی در ۶۱۵ق در سیاورود استان «گیلان» متولد شد. خانوادۀ او از دهخدایان مشهور گیلان بودند و به کشاورزی اشتغال داشتند. موطن اصلی اجداد وی را «سنگان»، یکی از روستاهای خواف خراسان دانستهاند که از آنجا به گیلان مهاجرت کردند.[۳]
زاهد گیلانی، بهدلیل نیاز شدید جامعه به معارف دینی و ارج والای معارف اسلامی در میان مردم، برای کسب علوم دینی از سوی خانواده نزد «شیخ جمالالدین تبریزی» از عرفای بزرگ آن دوره فرستاده شد. این استاد، فنون عرفان و تصوف را به ابراهیم آموخت و لقب زاهد را نیز به جهت زهد و تقوایی که از شاگرد خود میدید، به وی اعطا کرد.[۴]
جمالالدین خود نیز مرید «شهابالدین تبریزی» بود و بنابر گواهی منابع تاریخی سلسلۀ نسب عرفانی زاهد گیلانی از طریق این دو با چند واسطه به «ابونجیب سهروردی» و از او به چندین واسطه به «حسن بصری» و سپس به «امام علی» میرسد.[۵]
باورهای مذهبی زاهد گیلانی
زاهد گیلانی بهدلیل اهمیتدادن به کلیت دین اسلام و جلوگیری از تفرقۀ مذهبی، باورهای مذهبی خود را اظهار نمیکرده است؛ اما برخی پژوهشگران نوشتهاند که شیخ صفیالدین اردبیلی به دستور وی مأمور شد تا در اردبیل براساس مذهب شیعۀ دوازده امامی به ارشاد مردم و ترویج تصوف بپردازد. آنچه را برخی محققان مسلم پنداشتهاند این است که زاهد گیلانی دوستدار اهلبیت بوده و در گفتارها و اشعار به جامانده از وی این مطلب دیده میشود. از این نظر برخی محققان معتقدند که عرفان زاهد گیلانی، بهدلیل پیوند به مکتب اهلبیت، عرفان صلحمحور و جامعهساز است.[۶]
سیرۀ عملی و اخلاقی زاهد گیلانی
روحیۀ خیرخواهی، مردمداری و خدمت به خلق، بهویژه خدمت به فقراء، دعـا و تصـرف معنوی و ذهنی در حمایت از مظلومان یکی از مـؤثرترین آموزههای تربیتی در سیرۀ عملی زاهد گیلانی بود.[۷] او به کرامات عرفانی و ریاضت خشک و خانقاهی، اعتنایی نداشت؛ بلکه کار و تلاش برای توسعۀ معیشت را مقدمۀ «سیر الی اللّه» میدانست و بههمین دلیل، برای تأمین معاش به کشاورزی و سرمایهگذاری اقتصادی میپرداخت و دیگران را هم به کار کردن و توسعۀ اقتصادی و تولید سرمایه تشویق میکرد. شیخ زاهد گیلانی مانند مرشد خود سماع میکرد اما در عین حال به رعایت قوانین شرع اهمیت میداد و مریدان خود را به جمع میان شریعت و حقیقت دعوت میکرد. [۸]
اهمیت و جایگاه زاهد گیلانی
- زاهد گیلانی در عرفان و فرهنگ صوفیانه جایگاه بلندی دارد و چندین سلسۀ معروف صوفیه او را مرشد خود میدانند. گفته شده که وی بدون واسطه، از عارف بزرگ ایرانی، شمس تبریزی خرقه (لباس) صوفیانه گرفته است.[۹]
- زاهد گیلانی در زمان خود قطب (رهبر معنوی) سلسله سهروردیه بوده است و سلسلۀ «خلوتیه» نیز وی را از مشایخ بزرگ خود میدانند و اهمیت وی نزد آنها به اندازهای است که شیخ زاهد را «امام الخلوتیه» نیز نامیدهاند. ابداع برخی اذکار در طریقت (آیین) «جلوتیه» که از شاخههای خلوتیه است نیز به شیخ زاهد گیلانی نسبت داده شده است.[۱۰]
اثرگذاریها و دستآوردهای زاهد گیلانی
سبک زندگی خاص زاهد گیلانی
زاهد گیلانی، آیین جدید عرفانی را تأسیس کرد که به «طریقت زاهدیه» معروف شد. به اعتقاد پژوهشگران، وی نزدیک به پنجاه سال به نمادی از شخصیت و تلاش فرهنگی، دینی، اجتماعی و آموزشی ویژهای تبدیل شد و به فعالیتهایی در سطح ایران و منطقه دست زد که در شکل نوین و به نام «طریقت صفویه»، آموزشهای آن در شرق جهان اسلام تداوم یافته است و در ایـن دگرگونی، نقش خود شیخ زاهد در ساماندهی طریقت از اهمیت بهسزایی برخوردار بوده است. اما با رهبری شیخصفی، فرقۀ عرفانی زاهدیه نام صفویه به خود گرفت و بهدلیل گسترش و اهمیتی که یافته بود از صورت یک فرقه صوفیانه به شکل نهضتی مذهبی در اردبیل درآمد و بهصورت دعوتی در سراسر ایران، سوریه و آسیای صغیر پراکنده شد و حتی به سیلان نیز رسید. [۱۱]
کاهش درد و رنج مردم توسط زاهد گیلانی
- فشار اقتصادی و اجتماعی حاکمیت ایلخانان مغول در قرن هفتم هجری، باعث مشکلات و انفعال اجتماعی و اقتصادی در ایران شده بود و زاهد گیلانی که در آن زمان از معروفترین چهرههای تصوف ایران محسوب میشد، نقش مهمی در کاهش دردها و رنجهای مردم داشت. [۱۲]
- دورۀ فعالیت شیخ زاهد گیلانی با حکومت پنج نفر از ایلخانان، یعنی «آباقا خان»، «احمد تگودار»، «ارغون»، «گیخاتو» و «غازان» همزمان بود. زاهد گیلانی در دوران زمامداری آنها، بارها در امور سیاسی به نفع مردم مداخله کرد. برای نمونه، در درگیری میان احمد تگودار و ارغون، شیخ زاهد جانب ارغون را گرفت تا مردم، نفع بیشتری ببرند. از این جهت، وی به نماد مردمدوستی تبدیل شده است.[۱۳]
زمینهسازی برای حکومت صفویه و رسمیت تشیع توسط زاهد گیلانی
روابط با قدرتهای سیاسی، کوشش در ایجاد حاکمیتهای محلی، سازماندهی مریدان و فعالیت اجتماعی و مذهبی، از دوران طریقت زاهدیه شکل گرفته و در طریقت شیخصفی هم بهصورت گستردهتری تداوم یافت. از این رو طریقت زاهدیه تأثیر زیادی در شکلگیری طریقت صفوی و حکومت صفویه داشت. به نظر محققان، فعالیتهای زاهد گیلانی در عصر مغول، در نزدیکی تصوف و تشیع و زمینهسازی برای رسمیت مذهب شیعه اثرگذار بود؛ زیرا نفوذ معنوی و معروفیت زاهد گیلانی موجب شد تا شیخ صفیالدین اردبیلی که درویشی گمنام بود، بهطرف وی جذب شود و جنبش سیاسی و مذهبی مهمی را به وجود بیاورد و زمینهساز تأسیس حکومت شیعی صفویه در ایران شود.[۱۴]
پیوند دادن تصوف با زندگی روزمره توسط زاهد گیلانی
- زاهد گیلانی، به عرفان اسلامی معنای اجتماعی و اقتصادی بخشید؛ زیرا روش عرفانی او گوشهنشینی و عبادت در خانقاه نبود، بلکه اساس زهد و سلوک عارفانۀ وی بر مبنای حضور در جامعه و تلاش اقتصادی بهوسیله تقوا وخلوص نیت استوار بود.[۱۵]
- وی بر این باور بود که تلاشهای روزانه برای تأمین معیشت خود و خانواده در حد جهاد در راه خدا ارزشمند است. وی همچنین توجه به خانواده و تشکیل خانواده را با اهمیت میدانست و در روش عرفانی او تجرد و دوری از خانواده راه نداشت.[۱۶]
نقش زاهد گیلانی در گسترش آموزههای اسلامی در جهان
زاهد گیلانی بهدلیل ارشاد چندین سلسلۀ عرفانی و ریکرد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به عرفان، باعث پیدایش نوع خاصی از تفکر دینی و سبک زندگی در جامعۀ اسلامی و تقویت اندیشۀ سیاسی، ادبیات عرفانی و معنویت دینی در سراسر جهان شده است. برای مثال، یکی از سلسلههایی که به زاهد گیلانی میرسد سلسلۀ «خلوتی» است که در گسترش اسلام و آموزهها و ادبیات عرفانی در آسیای صغیر (ترکیه)، بالکان و آفریقا نقشی مهم داشته است. در این کشورها حتی مقامات حکومتی، سپاهیان و کارگزاران دولتی متأثر از آموزههای عرفان اجتماعی زاهد گیلانی به عرفان اسلامی گرویدند و مصدر خدمت به فرهنگ و معارف اسلامی شدند.
نقش زاهد گیلانی در گسترش علوم اسلامی
به باور محققان، زاهد گیلانی زمینهساز گسترش علوم اسلامی در جهان بوده است؛ زیرا بسیاری از مشایخ سلسلههای عرفانی متأثر از آموزههای وی، بهویژه سلسلۀ خلوتیه، علاوهبر مقام طریقتی، از عالمان دین بودند و آثاری در تفسیر، حدیث، فقه و کلام بهعنوان علوم رایج زمان بهجا گذاشتند و حتی بر گلشن راز محمود شبستری شرح نوشتند و با سرودن اشعار و آثار عرفانی موجب رشد و گسترش ادبیات فارسی شدند.[۱۷]
بازماندگان زاهد گیلانی
در میان بازماندگان زاهد گیلانی نام افراد بزرگی دیده میشود که عبداللّه زاهدی (از علمای قرن یازدهم)؛ سه فرزند عبداللّه زاهدی (عطاءاللّه، ابوطالب و ابراهیم)، هر سه از عالمان قرن دوازدهم؛ حزین لاهیجی (شاعر معروف قرن دوازدهم)، و شیخ حسین پیرزادۀ زاهدی مؤلف سلسلة النسب صفویه از جمله بازماندگان وی هستند. [۱۸]
دانش و آثار زاهد گیلانی
زاهد گیلانی علاوهبر فعالیت صوفیانه و اندیشۀ عرفانی، مردی دانشمند بود و از علوم فقهی، فلسفی، ریاضی و ادبی بهره داشت و به گفتۀ محققان میان علم و دین و نقل و عقل آشتی ایجاد کرده بود. کتاب «رسالة رافع الخلاف» که شرحی بر مختلف الشیعه علامۀ حلی است و کتاب «کاشف الغواث» شرحی بر کتاب کشاف و رسالۀ توضیحی بر کتاب اقلیدس را به نام او ثبت کردهاند. در فهرستهای خطی از دیوان شیخ زاهد نیز نام برده شده است. این عارف عملگرا در شعر آیینی نیز آثاری دارد و به گفتۀ حزین لاهیجی وی قصیدههای غراء در مدح اهلبیت بهویژه امام حسین سروده است.
درگذشت زاهد گیلانی
زاهد گیلانی در آخر عمر پس از سالها تبلیغ معارف دین و هدایت مردم، نابینا شد و در سن ۸۵ سالگی[۱۹] در سال ۷۰۰ق در سیاورود گیلان درگذشت[۲۰] و در کنار دریا به خاک سپرده شد.[۲۱] شیخ صفیالدین اردبیلی که از مریدان خاص وی بود، بنا بر درخواست استاد او را در سیاورود دفن کرد و بر مزارش بنایی باشکوه ساخت. به گفته مورخان، پس از ۱۹۲ سال، سلطان حیدر صفوی او را به محل فعلی در روستای شیخانبر لاهیجان منتقل کرد.[۲۲]
یادبودهای زاهد گیلانی
آرامگاه زاهد گیلانی
آرامگاه شیخ زاهد گیلانی با معماری زیبای خود که در روستای شیخانور یا شیخانه در چهارکیلومتری شرق لاهیجان در دامنۀ کوه و در منطقۀ دیدنی واقع شده است، از بناهای مهم تاریخی، فرهنگی و گردشگری محسوب میشود. این بنا در ۱۳۴۷ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. [۲۳]
محلۀ زاهد گیلانی
محلهای در منطقۀ ۱۳ تهران جهت زنده نگهداشتن یاد و نام این عارف بزرگ ایرانی، به محلۀ زاهد گیلانی نامگذاری شده است. [۲۴]
پژوهش درباره زاهد گیلانی
دربارۀ زاهد گیلانی تعدادی کتاب، پایاننامه و مقاله نوشته شده که بهطور کلی در آنها نگرش، رابطه و تأثیر او بر شیخ صفیالدین اردبیلی و ظهور صفویه، مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.[۲۵]
نمونهای از شعر زاهد گیلانی
چراغ مه و خورشید[۲۶]
| با چراغ مه و خورشید، چه کار است مرا | نفس سوختۀ شمع شب تار است مرا | |
| حیرتم بست چو تصویر ره گفتوشنود | خاطرم شاد که در بزم تو بهار است مرا | |
| من به امید وفای تو بدام افتادهام | ورنه با سلسلۀ زلف چه کار است مرا | |
| یقین دارم که یاقوت لبش آب صدف دارد | به لعل نازک او دیدهام تا جای دندان را | |
| بر افکن پرده از رخسار و کوته ساز دعوی را | به هفتاد و سه ملت جلوه ده شمع تجلی را |
پانویس
- ↑ اسفندیار، محمودرضا، «زاهد گیلانی»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ «کوهی از آرامش بر بلندای شیخانبر»، خبرگزاری فارس.
- ↑ گیلک، شیخ زاهد گیلانی، ۱۳۴۱ش، ص33.
- ↑ یوسفجمالی و پناهی، «روابط متقابل شیخ زاهد گیلانی و شیخ صفی الدین اردبیلی بر یکدیگر»، 1387ش، ص141.
- ↑ ابنبزاز اردبیلی، صفوةالصفا، 1373ش، ص۱۸۰-181.
- ↑ موسوی، اردبیل در عصر صفویه، 1379ش، ص۳۵.
- ↑ نیره و رمضانی، «ریختشناسی اجتماعی طریقت زاهدیه و جامعة پیروان»، 1398ش، ص90.
- ↑ ابنبزاز اردبیلی، صفوةالصفا، 1373ش، ص۱۸۷-189.
- ↑ زرینکوب، دنبالۀ جستجو در تصوف ایران، تهران، ۱۳۶۲ش، ص ۶۳.
- ↑ اسفندیار، «زاهد گیلانی»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ دلیر و رمضانی، «ریختشناسی اجتماعی طریقت زاهدیه و جامعة پیروان»، 1398ش، ص86.
- ↑ یوسفجمالی و پناهی، «روابط متقابل شیخ زاهد گیلانی و شیخ صفیالدین اردبیلی بر یکدیگر»، 1387ش، ص140.
- ↑ احمدیان، «زاهد گیلانی»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ یوسفجمالی و پناهی، «روابط متقابل شیخ زاهد گیلانی و شیخ صفی الدین اردبیلی بر یکدیگر»، 1387ش، ص140-145.
- ↑ یوسفجمالی و پناهی، «روابط متقابل شیخ زاهد گیلانی و شیخ صفی الدین اردبیلی بر یکدیگر»، 1387ش، ص145.
- ↑ فروزان میرفندرسکی، گزارش یک انقلاب شیعی آناتولی ۸۷۸ قمری، 1399ش، ص۳۵.
- ↑ فخری و حدادی، «خلوتیه»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ پیرزاده زاهدی، سلسلةالنسب صفویه، 1346ش، ص۳.
- ↑ نوزاد، «زاهد گیلانی»، 1348ش، ص350.
- ↑ ابنبزاز اردبیلی، صفوةالصفا، ۱۳۷۳ش، ص۲۴۹.
- ↑ احمدیان، «زاهد گیلانی»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «کوهی از آرامش بر بلندای شیخانبر»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «لاهیجان؛ آرامگاه شیخ زاهد گیلانی»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «محلۀ زاهد گیلانی بخشی از روستای قاسم آباد بود»، همشهری آنلاین.
- ↑ دلیر و رمضانی، «ریختشناسی اجتماعی طریقت زاهدیه و جامعة پیروان»، 1398ش، ص85.
- ↑ فریدون، «زاهد گیلانی»، 1348ش، ص350.
منابع
- ابنبزاز اردبیلی، توکل، صفوةالصفا، تبریز، طباطبایی مجد، ۱۳۷۳ش.
- احمدیان، ابراهیم، «زاهد گیلانی»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
- اسفندیار، محمودرضا، «زاهد گیلانی»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۵ش.
- فروزان میرفندرسکی، امیر، گزارش یک انقلاب شیعی: آناتولی ۸۷۸ قمری، مشهد، امیرفروزان میرفندرسکی، ۱۳۹۹ش.
- پیرزاده زاهدی، حسین، سلسلةالنسب صفویه، برلین، ایرانشهر، ۱۳۴۶ش.
- دلیر، نیره و رمضانی، محمدعلی، «ریختشناسی اجتماعی طریقت زاهدیه و جامعة پیروان»، دوفصلنامة علمی، سال نهم، شمارة ۱، بهار و تابستان، ۱۳۹۸ش.
- عبدالحسین زرینکوب، دنباله جستجو در تصوف ایران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
- فخری، حجت و حدادی، محسن، «خلوتیه»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
- «کوهی از آرامش بر بلندای شیخانبر»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اذر ۱۴۰۱ش.
- گیلک، محمدعلی، شیخ زاهد گیلانی، تهران، بینا، ۱۳۴۱ش.
- «لاهیجان؛ آرامگاه شیخ زاهد گیلانی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۹۶ش.
- «محلۀ زاهد گیلانی بخشی از روستای قاسم آباد بود»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۹ش.
- موسوی، رئوف، اردبیل در عصر صفویه، اردبیل، انتشارات شیخ صفیالدین اردبیلی، ۱۳۷۹ش.
- نوزاد، فریدون، «زاهد گیلانی»، مجلۀ ارمغان، دورۀ ۳۸، شمارۀ ۵ و ۶، مرداد و شهریور ۱۳۴۸ش.
- یوسفجمالی، محمدکریم و پناهی، عباس، «روابط متقابل شیخ زاهد گیلانی و شیخ صفیالدین اردبیلی بر یکدیگر»، مجلۀ تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، شمارۀ ۹، تابستان ۱۳۸۷ش.