گلشن راز

گلشن راز، معروف‌ترین اثر منظوم شیخ ‌محمود شبستری و مشتمل بر اندیشه‌های عرفانی او.

گلشن‌ راز، نوشتۀ «شیخ محمود شبستری» است که مضامین عارفانه را در قالب مثنوی دربردارد. این کتاب میراث بلندآوازۀ ادبیات عرفانی و کهن فارسی است. گلشن راز به‌دلیل سادگی و محتوای غنی، مورد اقبال عموم قرار گرفته و شرح‌های زیادی بر آن نوشته شده است. گلشن راز در رشد و گسترش ادبیات عرفانی فارسی و اشاعۀ معنویت در جامعه نقش مهمی داشته است.

معرفی

شیخ ‌محمود شبستری در گلشن راز، اندیشه‌های معرفت‌شناختی خود را در قالب حدود هزار بیت و در جواب به سؤالات امیر حسینی هروی، به نظم آورده است. این کتاب کم‌حجم از آثار ماندگار و ارزشمند ادبیات عرفانی در زبان فارسی محسوب می‌شود. در بیان مفاهیم عرفانی از حکایات و تمثیلات زیبا استفاده شده و قالب نظم کتاب، مثنوی است.

خالق گلشن راز

سعدالدّین محمود بن امین‌الدّین شبستری معروف به شیخ‌محمود شبستری (۶۸۷-۷۲۰ق) از عارفان و شاعران قرن هشت هجری،‌ اهل شبستر در نزدیکی تبریز است. که بیشتر به‌خاطر گلشن راز، شهرت یافته است. شیخ‌محمود شبستری، عالم به ظرایف حکمت و عرفان نظری بود و به فتوحات مکّیه و فصوص‌الحکم ابن‌عربی تسلط داشت. وی به شهرها و سرزمین‌های بسیار سفر کرد و چون مدتی در کرمان ساکن شد، در همان‌جا ازدواج کرد و فرزندان او در آن‌جا ماندند و خاندان خواجگان را ایجاد کردند. آرامگاه او در قصبۀ شبستر در کنار استاد خود شیخ بهاءالدین یعقوب، زیارتگاه است.

دلیل سرودن گلشن راز

امير حسينی هروی (متوفي 718ق) از فضلا و عرفای خراسان بود که در نامه‌ای مختصر و منظوم، هجده سؤال در باب معرفت خداوندی و سيروسلوك طرح کرده و در 17 شوّال سال 717ق، به عرفا و صوفيان تبريز ارسال کرد. قاصد، این نامه را در خانقاه و در مجلسی که عرفای تبریز خاصه استاد شبستری، بهاء‌الدین تبریزی یا به نقلی امین‌الدین، حاضر بودند، قرائت کرد. همگان از شيخ‌ محمود شبستری خواستند پرسش‌های هجده‌گانه را پاسخ دهد. او نیز متناسب با پرسش‌های منظوم، پاسخ‌هایی منظوم بيان كرد. سپس در تکمیل جواب‌ها، مثنوی گلشن راز را سرود.

محتوای گلشن راز

شیخ‌محمود شبستری در گلشن راز به 18 موضوع زیر پرداخته است:

1. تفكر؛
2. تفكر صحیح؛
3. چیستی انسان
4. سفر در خود؛
5. سالک واقعی
6. انسان كامل؛
7. هدف عارف
8. راز وحدت؛
9. شناخت خداوند و انديشۀ آدمی؛
10. أنا الحق؛
11. وصول و حصول حق؛
12. وصال واجب (خدا) و ممكن (انسان)؛
13. رابطه هستی و سخن؛
14. بزرگی جزء از كل؛
15. حادث و قديم؛
16. چشم و لب و رخ و زلف در عرفان؛
17. شراب و شاهد و شمع و خرابات در عرفان؛
18. بُت و زنّار و ترسايی و كفر در عرفان.

اثرپذیری

اثرپذیری شيخ‌ محمود از عرفان عاشقانۀ عطار و مولوی و عرفان ابن‌عربی، در گلشن راز مشهود است. گلشن راز حاوی مفاهیم عرفانی با بیان اشارات و اقوال صوفيان با نهايت دقت و ايجاز در زمینه‌های متنوع مانند معرفت، تفكر، وحدت و كثرت عوالم، نفس، اطوار وجود، قرب و بعد، سير و سلوك و سير در انفس است.

شیوۀ تدوین گلشن راز

شبستری در طرح‌بندی گلشن راز از قالب پرسش، پاسخ، تمثیل و قاعده بهره گرفته است. در آغاز، وی پرسش را طرح کرده و سپس به آن جواب می‌دهد. در جهت تبیین بیشتر مطلب، تمثیلاتی ذکر کرده و اگر توضیح بیشتر لازم شده باشد، قاعدۀ بحث را هم بیان می‌کند. شیخ برای بعضی سؤالات به جواب مختصر بسنده کرده اما برای بعضی دیگر پاسخ‌هایی در قالب تمثیل و قاعده آورده است.

مراحل سلوک در گلشن راز

شبستری در گلشن راز تاکید دارد که سالک راه حق از طریق پرورش نفس و ریاضت می‌تواند نفس خود را از حد نفس اماره به نفس مطمئنه ارتقا دهد. با این هدف، سالک باید حقیقت دین را که ایمان است، دریابد و بداند اصل او از کجا بوده تا حرکت خود را به سمت آن آغاز کند. در این دنیا آدم غرق در آلودگی هوای نفس است و گام‌نهادن در مسیر سلوک با پالودن اضافات نفسانی از خانۀ دل ممکن می‌شود. از این جهت، سالک سه مرحله را طی می‌کند:

1. تخلّی: خالی‌کردن دل از غیر خدا؛
2. تحلّی: آراستن دل به سجیّات الهی؛
3. تجلّی: جلوه‌گر ساختن معبود در دل.

مضامین گلشن راز

درون‌مایۀ گلشن راز، چکیدۀ برهانی تمام آثار منظوم و منثوری دانسته می‌شود که تا زمان شبستری در عرفان و به‌خصوص وحدت وجود، به نگارش درآمده‌اند. نشانه‌های تفکرات مولوی، ابن‌عربی، سنایی و عطار دربارۀ اصول جهان‌بینی وحدت‌گرا و کل‌نگر در مکتب شبستری دیده می‌شود. او به طرق مختلفی که ادیان و مکاتب گوناگون بشری در پیش گرفته‌اند طرح مسئله کرده و پس از واکاوی معایب و مزایای هر یک، مسیر مکاشفه را برتر از سایر طرق یافته است. به اعتقاد شبستری، هرچند معرفت الهی از آغاز آفرینش با آدمی همراه است، اما به‌سبب محدودیت عقل، ظرفیت کافی برای ادراک نامحدود وجود ندارد و بشر نمی‌تواند به ذات وجود خداوند پی برد. گلشن راز برای ارائۀ مضامین عرفانی، گاهی از اصول مهم نجوم و فیزیك نیز بهره گرفته است. در این زمینه، شیخ محمود شبستری به اصول و موضوعاتی اشاره کرده است که صدها سال پس از وی، به‌شکل فرضیه از سوی دانشمندانی مثل گالیله (۱۶۴۲-۱۵۶۴م)، نیوتن (۱۷۲۷-۱۶۴۲م)، اینشتین (۱۹۵۵-۱۸۷۹م) و پروفسور حسابی، طرح شده است؛ برای مثال در بیت ۱۴۹ دربارۀ اتم می‌سراید:

دل هر حبـه‌ای صد خرمن آمد

جهانی در دل یك ارزن آمد

و یا در بیت ۲۷۰ به نظریۀ بی‌نهایت‌ها اشاره دارد که هفت‌صد سال بعد، پروفسور حسابی طرح کرد:

تو مغز عالمی زان در میانی

بدان خود را كه تو جان جهانی

محمدتقی جعفری هنگامی که این شعر را نزد پروفسور حسابی خواند، او چنان بر سر شوق آمد که دستور داد آن بیت را بر سردر آزمایشگاه نصب کنند.

دیدگاه‌ها

بسياری از عرفا و فلاسفه از سروده‌ها و مضامين گلشن راز در اندیشه و آثار خود، بهره گرفته‌اند. ملاصدرا در «اسفار اربعه» و تبیین حکمت متعالیه به ابياتی از گلشن راز تمسّک جسته و آنها را تأييد و تمجید می‌كند. همچنین ملامحسن فيض كاشانی به ابياتی از گلشن راز استشهاد می‌کند و در كتاب «كلمات مكنونه» بخشی از آن ابیات را شرح کرده و نام این قسمت را «رساله مِشواق» نهاده است. بر گلشن راز حدود پنجاه شرح و تفسیر نوشته شده است.

تصویرپردازی

1. کتاب «گلشن راز» به خط زیبای نستعلیق توسط محمود رهبران، نگارش شده و توسط نشر یزدا و کرشمه‌نگار، به‌شکل رنگی و نفیس به بازار نشر هنر و ادب عرضه شده است. محمود رهبران در این اثر هنری کوشیده است تا حکمت‌های جهان‌شمول گلشن راز را به آرایه‌های نستعلیق مزین کند تا چشم بینندگان از حظّ بصری ناشی از توازن، تقارن، تراکم و ترکیب شکل‌های نستعلیق به‌خصوص در قطعه‌نویسی‌های مرکب لذت برد.
2. گلشن راز در نسخۀ صوتی با نام «کتاب صوتی باغ دل» به نویسندگی و گویندگی حسین الهی قمشه‌ای منتشر شده است.

ترجمه به زبان‌های دیگر

کتاب گلشن راز به زبان‌های مختلف از جمله فرانسوی، ترکی، انگلیسی، آلمانی و اردو ترجمه شده ‌است. عبدالسلام مدرسی (خانی) مثنوی گلشن راز را در سال ۱۳۹۱ش با نام اصلی کتاب و با همان وزن به‌شکل شعر به زبان کردی و گویش سورانی ترجمه کرد.

منابع

• اسفندیار، محمودرضا و باغبان پرشکوه، زهرا، چراغ‌ دل (مروری بر زندگی و آثار شیخ ‌محمود شبستری)، تهران، همشهری، 1389ش.
• اسفندیار، محمودرضا و باغبان پرشکوه، زهرا، «معرفی گلشن راز شیخ‌ محمود شبستری؛ محتوا و خطوط کلی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 23 بهمن 1390ش.
• الهی قمشه‌ای، حسین، «کتاب صوتی باغ دل/ شرح گلشن راز شیخ محمود شبستری»، وب‌سایت فیدیبو، تاریخ بازدید: 20 مرداد 1402ش.
• «پیوند صورت و معنی، بازخوانی سروده‌های شیخ محمود شبستری در خط‌‌نگاره‌های محمود رهبران»، وب‌سایت اطلاعات، تاریخ درج مطلب: 12 آبان 1400ش.
• «دربارۀ گلشن راز»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• دینانی، غلام‌حسین، «دربارۀ گلشن راز »، وب‌سایت فیلسوف‌یار، تاریخ درج مطلب: 20 اردیبهشت 1399ش.
• «گلشن راز بر قله‌های ادبیات عرفانی ایران»، بانک مقالات ایران، تاریخ بازدید: 1 شهریور 1402ش.
• «شیخ‌ محمود شبستری کیست/ معرفی بهترین آثار او از جمله گلشن راز»، وب‌سایت روزنامۀ رسالت‌، تاریخ درج مطلب: 16 اردیبهشت 1402ش.
• صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، 1401ش.
• «عرفان و مفاهیم عرفانی در گلشن راز»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 23 بهمن 1390ش.
• قاسم‌زاده، رضا، «شرح و توضیح ابیاتی از گلشن راز شیخ‌ محمود شبستری»، وبلاگ شعر و ادبیات، تاریخ درج مطلب: 28 اذر 1399ش.
• قدم‌السلطانی، سعیده و دیگران، بررسی تحليل مضامين عرفانی گلشن راز شبستری، فصلنامه علمی جامعه‌شناسی سياسی ایران، 1399ش.
• لاهیجی، محمد، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، تهران، سعدی، ۱۳۷۱ش.
• لطیفی، عبدالحسین، «معرفی و نقد شروح برجستۀ گلشن راز شبستری»، وب‌سایت فصل‌نامۀ عرفان اسلامی، 1396ش.
• «معرفی کتاب»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: 3 مرداد 1402ش.
• نائبی، محمدصادق، «گلشن راز ترکی به روایت شیخ الوان ولی»، سایت علمی دکتر حسین محمدزاده صدیق، تاریخ بازدید: 8 شهریور 1402ش.