ارگ بم
ارگ بم؛ بزرگترین شهر خشتی جهان در استان کرمان.
ارگ بم در استان کرمان، در ضلع جنوب شرقی کویر لوت و در نزدیکی شهر بم واقع شده است. این بنا بزرگترین سازهٔ خشتی جهان، پیش از زلزلهٔ سال ۱۳۸۲ش و یکی از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این بنا با قدمتی دو هزار ساله دارای معماری پیشرفتهٔ دفاعی، بخشهای حکومتی و مردمی، و سیستمهای آبرسانی و بادگیر بوده است. زلزلهٔ ۱۳۸۲ش حدود ۸۰درصد آن را تخریب کرد، اما با کمک یونسکو و کشورهایی مانند ژاپن و فرانسه، عملیات مرمت، توسط متخصصان ایرانی انجام شد و امروزه بخش زیادی از آن احیا شده است.
تاریخچه
برخی، ساخت ارگ بم را به دوران حکومت هخامنشیان و برخی به دوران حکومت اشکانیان نسبت میدهند. قدمت برخی از بناهای آن به دوران تیموریان تا قاجار بازمیگردد. منابعی مانند حدود العالم و تاریخ وزیری، قدمت این بنا را به دو هزار سال پیش بازگرداندهاند و خانهٔ رئیس سربازخانه، وضعیت نقشه مرکزی و نیز تعدادی خشت در خانهٔ حاکم، گواه بر این ادعا است.
لایههای ساختمانی متعدد این بنا نشاندهندة ساختوسازهای پیدرپی این مکان در دورانهای مختلف است. کارشناسان با توجه به نوع معماری این سازهها، قدمت آنها را تخمین میزنند؛ بهطور مثال ایوان مسجد این بنا به سازههای قرون چهارم تا هفتم یعنی دوران سامانیان تا سلجوقیان شباهت دارد و طاق ورودی ارگ بم به سازههای دوران ساسانیان شباهت دارد. معماری ارگ بم، مشابه شهر پارتانیسا (پایتخت پارتیان) در عشقآباد است. همچنین اسنادی دربارهٔ حملهٔ اردشیر بابکان (اولین پادشاه ساسانی) به بم وجود دارد؛[۱] یکی از این اسناد، شاهنامه است که در آن به حملهٔ اردشیر بابکان به دژ کجاران برای شکست پادشاه هفتان بوخت (هفتواد) اشاره شده است. دژ هفتواد نخستین پایههای قلعة بم بوده که روی کوهی که ارگ بم در آن واقع شده، قرار داشت.[۲] مسجد جامع، مسجد پیامبر و یک حسینیه با ایوانی دو طبقه و سه منبر خشتی در دوران پس از اسلام به این بنا افزوده شد.
از قرن هفتم تا یازدهم میلادی، اوج شکوفایی ارگ بم بوده است؛ زیرا این منطقه در چهارراه جاده ابریشم و جادههای منتهی به آسیای میانه، خلیج فارس و مصر بود و یک مرکز تجاری پررونق بوده است.[۳] بعدها حملهٔ عشایر ترک و مغولها به این ارگ و زوال جادهٔ ابریشم باعث از میان رفتن رونق این بنا شد.[۴] حدود ۱۵۰ سال پیش ساکنان ارگ بم آن را ترک کرده و در نخلستانها و باغهای اطراف آن سکنا گزیدند.[۵]
معماری
کارشناسان معتقدند که طراحان ارگ بم شکل نهایی این شهر را قبلاز ساخت، پیشبینی کرده بودند. این شهر کوچک به شکل دژ مستحکمی ساخته شده تا امنیت شهر را برقرار کرده و مانع نفوذ دشمن شود. شهر دارای دو بخش رعیتنشین و حکومتی بوده و هر کدام سازههای خاصی داشتند. این ارگ حدود ۱۸ هزار متر مربع مساحت و دیوارهایی با ارتفاع ۷ متر و به شکل تو در تو داشته است. این ارگ مطابق شیوهٔ مادها و پارتیان روی تپهای بلند ساخته شده است تا هم دسترسی دشمن سخت شود و هم تسلط بیشتری بر مناطق اطراف داشته باشد. وجود محلههای مسکونی و چگونگی اتصال این محلهها به یکدیگر و نحوهٔ قرار گرفتن این بناها روی شیب تپه (مانند عمارت بینظیر چهارفصل در بالاترین نقطه ارگ) دانش پیشرفته شهرسازی و معماری آن دوران را نشان میدهد.
برای ساخت این قلعه از گل رس، لاشه سنگ، کاه و خشت خام استفاده شده که این امر باعث حفظ اسکلت اصلی در طول قرنها شده است. در دوران قاجاریه بهدلیل استحکام و عظمت این قلعه، آن را «قلعهٔ خدای آفریده» میگفتند. سازندگان این ارگ از ترکیب مهندسی باد و مهندسی آب در معماری بناها استفاده کردند. با توجه به گرمای زیاد و رطوبت کم این منطقه، محلهای با بیشترین میزان باد برای ارگ در نظر گرفته شد؛ بهطوری که باد از بخش غربی ارگ وارد و پساز عبور از دالانها راهی حاکمنشین میشد.
در این ارگ از سیستم تأمین آب و بادگیر استفاده شده است. بادگیرها مانند کولر طبیعی محوطه را خنک میکردند. در عمارتهای بزرگتر بادگیرهای چهارسازهای و در عمارتهای کوچکتر از بادگیرهای تکی استفاده میشد تا باد از جهات مختلف وارد خانهها شود. در مسیر باد نیز حوضچههای کوچکی قرار داشت تا هوا را خنک کرده و گرد و خاک را از بین ببرند. همچنین در سیستم آبرسانی این ارگ، دو رشته قنات وجود داشت که آب آنها از طریق ساختمان پخشگاه منشعب میشد و بخشی از آن با لولههای سفالی به ساختمان شترگاه در خندق غربی و پساز آن به میان ارگ میرسید تا مردم بتوانند از آب آن استفاده کنند.[۶]
بخشهای مختلف ارگ
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ میکرد.[۷] دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برجهای کوچک و بزرگی قرار داشت.[۸] در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.[۹] در دو سوی دروازهها اتاقکهایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پساز دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، حسینیه، زورخانه و کارگاه عصاری قرار داشت. پساز دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم میشد. پساز دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفعترین قسمت قلعه، قسمت حاکمنشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقهای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته میشد. پساز خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشة آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.[۱۰]
خانههای ارگ سه دستهٔ اعیانی، نیمهاعیانی و رعیتنشین داشت. خانههایی با دو تا سه اتاق به افراد فقیر تعلق داشت. اقشار متوسط خانههایی با سه تا چهار اتاق و گاهی ایوان داشتند. خانههای اعیانی دارای اندرونی و بیرونی، چاه آب، اصطبل و حمام خصوصی بود.[۱۱]
ویرانی و بازسازی ارگ بم
در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۶ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد. این آسیب، جایگاه آن را در فهرست میراث جهانی یونسکو به خطر انداخت. پساز زلزله، سازمان جهانی یونسکو و برخی کشورهای دیگر مانند ژاپن، فرانسه و ایتالیا کمکهای مالی و فنی خود را برای بازسازی این بنا اختصاص دادند. عملیات آواربرداری از ارگ از سال ۱۳۸۳ش آغاز و تا هفت سال ادامه داشت. اقدامات مرمتی از سال ۱۳۸۵ شمسی آغاز شد. حدود ۹۹درصد مرمت این بنا توسط متخصصان ایرانی انجام شد. آنها کوشیدند بازسازی بهگونهای باشد که به ماهیت تاریخی آن آسیبی نرسد و استحکام آن در صورت زلزلههای بعدی حفظ شود.[۱۲]
دسترسی
ارگ بم در خیابان بهمنشهر بم واقع شده است. این بنا در شمال رودخانهٔ پشترود و در بالای صخرهای ساخته شده است. شهر بم در قسمت جنوبی این بنا واقع شده و از شرق به یخچال قدیمی و باغهای محلهٔ باغ دروازه و بقایای مسجد حضرت رسول، از غرب به محلةهٔ مزار خواجهمراد و از جنوب به محلةهٔ حافظ آباد و پارک ارگ دسترسی دارد.[۱۳]
پانویس
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاء الملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت.
- ↑ «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
- ↑ حکیم، گنج دانش، ۱۳۶۶ش، ص۸۲۴؛ اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۷۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۲۰–۲۱؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱؛ Pottinger, Travels in Beloochistan and Sinde, 1816, P201.
- ↑ مقدسی، احسنالتقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۴۶۵.
- ↑ باستانی پاریزی، «ارگ بم»، ۱۳۳۵ش، ص۲۹–۳۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱–۲۲؛ گاوبه، «ارگ بم»، ۱۳۶۵ش، ص۳۰۵–۳۰۹؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۵و۳۳۰و۲۳۳–۲۳۴و۲۳۷–۲۳۸؛ نوربخش، ارگ بم، ۱۳۵۵ش، ص۹۸.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
- ↑ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.
منابع
- «ارگ بم»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
- «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
- «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۰ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، بهتحقیق محمد اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «ارگ بم»، راهنمای آثار تاریخی کرمان، تهران، ۱۳۳۵ش.
- پازوکی طرودی، ناصر، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، تهران، ۱۳۷۶ش.
- حکیم، محمدتقی، گنج دانش، بهتحقیق محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران، زرین، ۱۳۶۶ش.
- شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاء الملوک، بهتحقیق منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴ش.
- فردوسی، شاهنامه، بهتحقیق م.ن. عثمانف و ع. نوشین، مسکو، بنیاد شرقشناسی فرهنگستان علوم روسیه، ۱۹۶۸م.
- کارنامهٔ اردشیر بابکان، بهتحقیق و ترجمهٔ بهرام فرهوشی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ش.
- گاوبه، ه .، «ارگ بم»، بهترجمهٔ کرامتالله افسر، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، بهتحقیق محمد یوسف کیانی، تهران، ۱۳۶۵ش.
- مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، بهتحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
- مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، بهتحقیق گ. لسترنج، لیدن، بینا، ۱۳۳۱ق.
- مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، بهتحقیق دخویه، لیدن، بینا، ۱۹۰۶م.
- ناظرزاده کرمانی، احمد، «ارگ بم»، یادنامهٔ پنجمین کنگرهٔ بینالمللی باستانشناسی و هنر ایران، تهران، ۱۳۵۱ش.
- نوربخش، حمید و دیگران، ارگ بم، تهران، بینا، ۱۳۵۵ش.
- وزیری کرمانی، احمدعلی، تاریخ کرمان، بهتحقیق محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علمی، ۱۳۶۴ش.
- وزیری کرمانی، احمدعلی، جغرافیای کرمان، بهتحقیق محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ابن سینا، ۱۳۵۴ش.
- Pottinger, H. , Travels in Beloochistan and Sinde, London, 1816.