زن در مسیحیت

زن در مسیحیت؛ منزلت انسانی و نقش‌های جنسیتی زنان در نگرش مسیحی.

در آیین مسیحیت، تصویری مبهم از حکمت آفرینش و منزلت انسانی زن ارائه می‌شود؛ اما به‌طور کلی زن موجودی ظریف، مونس مرد، ضعیف‌النفس و منشأ گناه به‌شمار می‌آید. رهبانیت و اجتناب از روابط جنسی تقدیس شده و تشریع ازدواج صرفاً برای افرادی دانسته می‌شود که آلودگی به زنا آنها را تهدید می‌کند. پیوند ازدواج امری ناگسستنی و نهاد خانواده کانون محبت تلقی می‌شود. معیار اصلی برای حضور اجتماعی زنان حفظ وقار و طهارت باطنی بوده و برهمین مبنا، هرچند آرایش و اشتغال زنان باید ممنوع باشد؛ اما به‌دلیل این‌که مسیحیان مصلوب شدن مسیح را پایان شریعت می‌دانند، توجهی جدی به احکام عملی ندارند.

آفرینش زن

در ابتدای پیدایش مسیحیت، به علت باور به این‌که زنان عامل ورود گناه به این عالم بوده‌اند، تبعیض بسیاری بر ضد آنان وجود داشت و دارای جایگاه نازلی در جامعه بودند، اما حضرت عیسی در همان زمان با زنان سخن می‌گفت و دربارهٔ موضوعاتی با زنان گفتگو می‌کرد که در آن دوران کسی زنان را دربارهٔ چنان مطالبی مخاطب قرار نمی‌داد. در آیین مسیحیت، هرچند زن از حیث آفرینش موجودی ظریف‌تر از مرد و در برخی آیات منشأ برکت الهی دانسته می‌شود؛ اما مفسرین مسیحیت، تفسیرهای متفاوتی از حکمت آفرینش وی ارائه می‌کنند. در یک تفسیر، خلقت انسان اعم از زن و مرد، بر اساس تصویر خداوند معنا شده و پولس معتقد است، در منظر خدا چیزی به‌عنوان زن و مرد وجود ندارد. در تفسیر دیگر، خلقت زن صرفاً برای خدمت به مرد معنا می‌شود. در انجیل، زن از نظر خلقت در مرحلهٔ پایین‌تر از مرد معرفی شده است. خداوند آدم را از خاک سرشت، در بینی او روح را دمید و حوا را از دنده او آفرید تا آدم تنها نباشد.

بر مبنای مذهب کاتولیک، روح مردانه با روح زنانه متفاوت بوده و صرفاً روح مریم از سنخ روح مردان به‌شمار می‌آید. روح بقیه زنان حالت بین انسان و حیوان را دارد. تصویرهایی که از زنان در متون مقدس مسیحی ارائه شده نشان می‌دهد که زن را موجودی سرکش، برانگیزاننده شهوت، حریص و راه ورود شیطان می‌داند که همواره مانند کودکان به مردان وابسته است.

دربارهٔ خلقت دختر، مسیحیت همچون یهود اندیشیده و در انجیل تصریح می‌شود که ناپاکی‌ها به هنگام تولد دختر دو برابر تولد پسر است. زن جلال مرد است همان‌طور که مرد جلال خداوند است. در آیین مسیحیت جنس مذکر بر جنس مؤنث برتری دارد؛ به دلیل این‌که پیروان مسیحیت معتقدند که چون خدا در جسم مذکر تجسم یافته پس جنس مذکر ترجیح دارد.

گناه اولیه

بر مبنای آیین مسیحیت، حوا بر خلاف آدم فریب شیطان را خورد، در گناه گرفتار شد؛ درد زایمان برای زن کیفر این گناه است. آفرینش تمام انسان‌های دیگر نیز برای این است تا موجود انسانی را از گناه نخستین پاک کند و مسیح برای پاک کردن همین گناه به صلیب کشیده می‌شود.

منزلت انسانی زن

از منظر مفسرین عهد جدید، با مژدهٔ تولد مسیح از مریم و تعالیم او نسبت به زنان، منزلت جدیدی به زنان اعطا می‌شود. با مادر شدن مریم باکره، باکره بودن، تقدس یافته و کمال مطلوب زنانگی در مریم تحقق می‌یابد؛ زیرا عیسی ثمرهٔ بکارت ایمان است. زن به‌واسطهٔ مریم می‌تواند سمبل روح ایمان‌داری شود. زنان مانند مردان در اثر ایمان به عیسی، فرزندان خدا و جزئی از وجود مسیح می‌شوند. هر دو در استفاده از نعمت‌های الهی شریک‌اند و در ملکوت او، زنان بزرگ‌ترین سهم را داشته و مایهٔ برکت الهی است. برخی محققان معتقدند، هرچند مسیح میان زنان و مردان تفاوتی قایل نبود؛ اما شاگردانش نظر مساعدی به زنان نداشتند، فرقه‌های مختلف مسیحیت، تصویرهای نسبتاً متفاوتی از منزلت زن ارائه می‌کنند. پولس بر اتحاد زنان و مردان تأکید می‌کند.

به اعتقاد تافت، هرچند مسیح، نگرش‌ها و رفتارهای مردسالارانه در آیین یهود را نفی کرد؛ اما پس از او کلیساها با اعمال تبعیض علیه زنان، مردسالاری را در آیین مسیحیت نیز تداوم دادند. بر مبنای برخی روایت‌ها، در آیین مسیحیت نه‌تنها سخن از برابر بودن زن و مرد نبود، بلکه در انسان بودن زن نیز شک وجود داشت. تولد دختر خسارت و منشأ آبروریزی محسوب می‌شد. پسر از منزلت بیشتر برخوردار بوده و در عهد عتیق، تصریح به فروختن دختر می‌شد. گزارهٔ محوری از منظر مسیحیت در حوزهٔ جنسیت این است که مسیح سر مردها و مردها سر زنان هستند. برخی محققان، وفور نقاشی مریم با فرزندش در میان مسیحیان را حاکی از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.

اطاعت زن از شوهر

در آیین مسیحیت، رسالت اصلی خانواده پرورش نسل انسانی است و برای تحقق این امر باید در محیط خانواده تعاون حاکم باشد. از نظر ویل دورانت، در مسیحیت اطاعت بی‌قید و شرط زنان از مردان در هر امری همانند اطاعت مردان از مسیح دانسته می‌شود. نذرهای زن بدون اجازه شوهرش نافذ نیست.

محبت شوهر به زن

بر مبنای انجیل، مردان باید همسران خود را دوست داشته باشند، همانگونه که مسیح علاقه‌مند به کلیسای خود بود. او برای حفظ کلیسا فداکاری کرد و موقعیت شوهری نیز مستلزم فداکاری برای زن است. پولس معتقد است، زنان مطیع به‌دلیل سلطهٔ عاطفی که بر شوهران خود دارند، می‌توانند همسران خود را تشویق به دین‌داری کرده و افراد بی‌ایمان را با رفتار محبت‌آمیز خود دعوت به ایمان آوردن به عیسی مسیح کنند؛ زیرا رفتار توأم با محبت و احترام مؤثرتر از موعظه و دعوت لسانی است؛ لذا در آیین مسیحیت به زنان سفارش شده است که خود را با روحیهٔ آرام و آرامش باطنی زینت دهند.

نقش‌های اجتماعی زنان

پولس هرچند امکان نبوت برای زن را نفی نمی‌کند؛ اما بر این امر نیز تأکید دارد که در اجتماع عبادی، زن باید با سر پوشیده حاضر شود. زن نباید در کلیسا صحبت کرده و تعلیم دهد. در تورات تصریح شده است که زنان اگر سؤالی دارند در خانه از شوهران خود بپرسند، زنان باید در سکوت و با اطاعت کامل به فراگیری مسائل روحانی بپردازند. علت این امر آن است که خدا نخست آدم را آفرید و بعد حوا را. کمال زنان در این است که نقش‌های جنسیتی خود را خوب ایفا کرده باشند؛ به‌گونه‌ای که در سن پیری به نیکوکاری معروف شده و فرزندان خود را خوب تربیت کرده باشند. مسیح معتقد بود؛ زنان و مردان در راه خدمت به دین وظایف یکسانی به‌عهده دارند. سیرهٔ مسیح چنین بود که به زنان مؤمن اجازه می‌داد با او همراه شوند، با باکره‌های وفادار صحبت کرده و زنان را عهده‌دار مأموریت می‌کرد. پولس هرچند سلطهٔ زن و حتی تعلیم دادن زن به مرد را منع می‌کرد؛ اما بر تأثیر مثبت زنان بر مردان در محیط خانواده تأکید دارد. برخی با استناد به نامهٔ اول پولس به تیموتسیوس معتقدند که در مسیحیت هیچ شغلی بیرون از منزل برای زنان مناسب نیست.

آیین مسیحیت با دلایل معنوی، زندگی زنان را در حالت باکرگی مورد تشویق قرار داد. حسی که زنان در محبت ورزیدن به دیگران داشتند از راه خدمات اجتماعی که آنان به برادران و خواهران دینی خویش می‌دادند و نیازها رنج‌های آنان را برطرف می‌نمودند ارضا می‌شد و نقشی که این حس زنان در تربیت کردن فرزندان و همسرداری‌شان داشت به اندازه ادوار قبل قابل توجه نبود. زنان باکره و مجرد دعوت می‌شدند تا فعالیت‌های اجتماعی همانند با نقش مادری مثل رسیدگی به بچه‌های یتیم را انجام دهند و خانواده معنوی مسیحی را که در اجتماع ایجاد شده بود یاری و تقویت نمایند که این موضوع در کاستن از جایگاه خانواده مسیحی و گرایش بیشتر به رهبانیت تأثیرگذار بوده است.

نقش زن در خانواده مسیحی

در عهد جدید اطاعت زن از شوهر لازم و مرد رئیس خانواده است. روابط خانوادگی در مسیحیت از نظام سلسله مراتبی تبعیت می‌کند. اراده زن در طول اراده مرد است همانند اراده انسان که در طول اراده پروردگار عالم است مسیحیت، اصل اول را رهبانیت می‌داند و ازدواج را به‌جهت دفع افسد قبول می‌کند؛ با این وجود در متون مقدس بیان شده که بر زن مسیحی لازم است که ازدواج کند و فرزند به دنیا بیاورد و کدبانو گردد. او باید در ظاهر و پوشش خود با حیا و متفاوت از مردان باشد. در مسیحیت، کار کردن در خانه و اداره امور منزل از وظیفه‌های اخلاقی زن محسوب می‌شود و یک زن خوب در خانه می‌نشیند و به فراهم کردن غذای افراد خانواده و رسیدگی به امور خانه اهتمام دارد.

نقش اقتصادی و سیاسی زنان

دیدگاه رایج در مسیحیت حاکی از این است که جداسازی خانواده از اجتماع مانع حضور زن و مرد در حوزه‌های عمومی نمی‌شود. در زمان‌هایی از تاریخ، کلیسا بر اساس ویژگی‌های جنسیتی زنان کارهای داخل خانه و نگه‌داری از فرزندان را به زن و کارهای خارج از خانه را نیز به مردان واگذار کرده بود. اما این موضوع معنای محصور کردن زن در خانه را نمی‌داد.

با تأثیر از تغییرات اوضاع اجتماعی در جهان، رویکردهای مسیحیت نیز به سوی حمایت از نقش‌های اقتصادی و سیاسی زنان تمایل پیدا کرد؛ ولی باز هم آبای کلیسا ضمن حمایت از ترقی زنان در اجتماع آنان را به این نکته توجه می‌دادند که رها کردن تربیت و نگه داری فرزندان به بهانه ایفای نقش‌های اقتصادی و سیاسی زنان به سود زنان و خانواده و نقش مادری و همسری آنان نیست.

ازدواج

در نگرش مسیحیت، ازدواج امری طبیعی تلقی نشده بلکه نشانهٔ محبت خدا به بشریت دانسته می‌شود. عنصر محوری در این آیین، حفظ طهارت از روابط جنسی است، لذا افرادی که بتوانند خود را از این آلودگی حفظ کنند، هرگز نباید به سراغ ازدواج بروند. اینها انسان‌های برگزیده‌ای به‌شمار می‌روند که نیازمند ازدواج نبوده و اساساً ازدواج برای آنها تشریع نشده است. تشریع ازدواج برای افرادی است که نمی‌توانند چنین پاکی را برای خود فراهم آورند. از منظر مسیحیت، هرچند تجرد شایسته‌تر از ازدواج برای بندگی خدا دانسته می‌شود؛ اما ازدواج نیز تقدیس شده، بر حفظ بکارت و اجتناب از رابطهٔ خارج از کادر زناشویی تأکید می‌شود؛ زیرا به اعتقاد آنها همانگونه که آسمان زمین را تعادل می‌بخشد، بکارت نیز برای ازدواج ارزش تعدیلی به همراه دارد.

ارتباط مطلوب بین زن و شوهر بر اساس رابطهٔ مسیح با کلیسا معنا می‌شود؛ همانگونه که کلیسا مطیع مسیح است، زنها نیز باید خدا را اطاعت کرده و مطیع شوهران خود باشند. به اعتقاد پولس؛ شوهر باید همسرش را همچون جان خویش دوست داشته باشد. در نگرش مسیحیت، از شرایط ازدواج، کفویت اعتقادی بوده و ازدواج مسیحی با غیر مسیحی جایز نیست.

تعدد زوجات

در عهد جدید مطلبی که چند همسری را حرام کرده باشد وجود ندارد بلکه فقط برای خادمان کلیسا و اسقفان این موضوع ممنوع گشته است.در عهد عتیق نیز مخالفتی با چند همسری بیان نشده اما بعد از مدتی از سوی کلیسا این موضوع کاری غیراخلاقی معرفی شد. و تک همسری را قانونی کردند. کاتولیک‌ها معتقدند که تک همسری بیش‌ترین هم‌خوانی را با تصویری از وحدانیت خدا دارد. طلاق در انجیل، حرام شمرده شده است، مگر زمانی که زنی به مردش خیانت کرده باشد.

طلاق و جدایی

از منظر فرقهٔ کاتولیک، پیوند ازدواج امر ناگسستنی تلقی شده و هیچ امری از جمله خیانت، عقاید انحرافی، عدم قدرت بر تأمین نفقه یا ناسازگاری، موجب طلاق نمی‌شوند، زوجین در چنین شرایطی صرفاً می‌توانند جدا از همدیگر زندگی کرده و تا زمانی که یکی از آن دو زنده هستند، هرگز نمی‌توانند با شخص دیگری ازدواج کنند. بر مبنای آیات انجیل، طلاق ممنوع بوده، مردان و زنانی که از همسران خود جدا شده و همسر جدید انتخاب کنند، زناکار محسوب می‌شوند. مرقس اضافه می‌کند که چنین حکمی عمدتاً ناظر به مردان مسیحی بوده؛ زیرا در آن دوره، زنان اختیاری نداشتند و مسیح می‌خواسته از حقوق زنان دفاع کند.

جدایی زن و مرد فقط با مرگ اتفاق می‌افتد و بیوه زنان نیز مجاز به ازدواج دوباره نیستند. در فرقه مسیحیت کاتولیک، ازدواج مجدد از نظر حکم در رتبه زنا قرار دارد و افرادی که ازدواج مجدد می‌کنند در مراسم عشای ربانی اجازه شرکت کردن را ندارند.

آموزش زن

دین مسیحیت بر اساس آموزه‌های کتاب مقدس برخورد مثبتی با تعلیم و تربیت جامعه زنان نداشته است به‌طوری که آمبروز، قدیس مسیحی و اسقف اعظم میلان بیان می‌کرد که زنان در کلیسا باید ساکت و مطیع باشند و تنها از طریق شوهرانشان می‌توانند آموزش ببینند و هرگز نباید بر مردان سلطه و برتری بیابند. بدین ترتیب تا سال ۱۹۵۰م هیچ زنی در مدارس دینی مورد قبول واقع نمی‌گردید، تا این‌که بین سال‌های ۱۹۸۳–۱۹۶۸م اولین زنان در مدارس دینی پذیرفته شدند و به تدریج افزایش یافتند و امروزه کلیسا رویکرد مثبتی نسبت به علم آموزی زنان دارد.

پوشش زن

آنچه در کتاب مقدس مسیحیان آمده حاکی از این است که چنان‌چه زنی نمی‌خواهد سر خویش را بپوشاند باید موهای خود را بچیند یا بتراشد و اگر نمی‌تواند این کار را انجام دهد پس باید سر خود را کامل بپوشاند؛ و نباید مرد سر خود را بپوشاند به دلیل این‌که مرد هم صورت و هم جلال خداوند است. به باور آبای مسیحی، بر زن لازم است سرش را بپوشاند تا معلوم باشد که مطیع است. با نگاهی به این مطالب کتاب مقدس می‌توان فهمید که آنچه در آیین مسیحیت به عنوان فلسفه حجاب معرفی شده نشانه برای مطیع بودن زن و تابع مرد بودن است. با این وجود، خود اصل حجاب در آیین مسیحیت مورد پذیرش واقع شده است. اما امروزه فقط زنان راهبه به پوشش کامل پایبند هستند و زنان دیگر فقط هنگام عبادت و حضور در کلیسا پوشش و حجاب سر را رعایت می‌کنند. ترتولیان (پدر الهیات لاتین غربی) در متنی که تحت عنوان «دربارهٔ پوشش زن» است بر این نکته تأکید کرده که پوشش عفیفانه برای زنان لازم است و این پوشش عامل تمایز بین مسیحیان از مشرکان است.

حجاب و آرایش زنان

آنچه در آیین مسیحیت مورد تأکید است؛ حفظ وقار زنان در طرز پوشاک و آرایش خود است. منتها برخی محققین معتقدند، در مسیحیت، حجاب رایج در یهودیت تداوم یافت. بر اهمیت آن تأکید بیشتری صورت گرفت. برخی مفسران مسیحی با استناد به این اعتقاد که با فدا شدن مسیح برای بخشش گناهان بشر، عهد شریعت پایان یافته و عهد محبت آغاز شده است، معتقدند مسیحیان متناسب با چنین برداشتی از عهد جدید، به احکام عملی اهمیت چندانی نمی‌دهند و بیشتر بر طهارت باطنی تأکید می‌ورزند. از این رو، هرچند در عهد عتیق بر لزوم حفظ حجاب برای زنان تأکید شده است، با استناد به این دیدگاه، نمی‌توان وجوب حجاب در آیین مسیحیت را اثبات کرد.

مناصب دینی زنان مسیحی

مناصب کلیسایی در آیین‌های کاتولیک و ارتدوکس فقط به مردان اختصاص دارد و زنان فقط می‌توانند مسئول اجرایی و اداری باشند یا به عنوان استاد الهیات به کار گمارده شوند. امروزه زنان در بخش خادمان کلیسا نقش‌هایی دارند اما ممنوعیت آنان از این‌که به ایفای این نقش در آیین عشای ربانی بپردازند و نیز جلوگیری از گماردن زنان به عنوان مقامات کشیشی و پاپی و اسقفی هنوز وجود دارد. کلیسا به آیاتی از کتاب مقدس استناد می‌کند که کشیش باید از بین مردان انتخاب شود؛ چون حواریون همه مرد بودند و نیز کشیش باید بیش‌ترین شباهت را به مسیح از لحاظ جسمی داشته باشد. علاوه بر این موارد یکی از دلایل منع زنان از دست‌یابی به چنین مناصبی را ورود گناه به جهان به وسیله زن و نیز خلق درجه دومی او می‌دانند. در سال ۱۹۲۷م برخی پروتستانی‌ها به زنان اجازه یافتن مناصب کلیسایی را دادند. هر چند با وجود برداشتن این موانع امروزه صرفاً ۱۰ تا ۱۲ درصد از کشیش‌ها را زنان تشکیل می‌دهند.

منابع

• «حجاب در مسیحیت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۳ش.
• «نگاهی به حجاب در مسیحیت، یهودیت و زرتشت»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش.
• بروجردی، اشرف، «جایگاه زن در کتب آسمانی تورات، انجیل و قرآن (مطالعهٔ تطبیقی)»، دو فصلنامهٔ اسلام‌شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر، سال دوم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• جمعی از اساقفه مسیحی، تعالیم کلیسای کاتولیک، ترجمه احمدرضا مفتاح و دیگران، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۴ش.
• جو ویور، مری، درآمدی به مسیحیت، ترجمه حسن قنبری، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۱ش.
• دایرةالمعارف کتاب مقدس، مترجمین: آلیس علیایی؛ بهرام محمدیان، تهران، سرخدار، ۱۳۸۱ش.
• رادفور رویتر، رزماری، زن در مسیحیت، ترجمه سید حسین عظیمی دخت شورکی، هفت آسمان، ش۱۸، سال۵، تابستان، ۱۳۸۲ش.
• زکی‌زاده رنانی، علیرضا و جعفرزاده، اکبر، «پولس و انحرافات او در مسیحیت»، معرفت، سال بیست‌وهشتم، شمارهٔ ۵، مرداد ۱۳۹۸ش.
• زینتی، علی، «فلسفه ازدواج در اسلام و مسیحیت»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ ۲۷، سال ۱۳۸۴ش.
• سخایی، سیده‌مژگان، «ریشه‌یابی بحران زنان در غرب با تکیه بر آموزه‌های کتاب مقدس»، مطالعات راهبردی زنان، سال چهاردهم، شمارهٔ ۵۳، پاییز ۱۳۹۰ش.
• صلیبی، ژاسنت، «هویت زن در مسیحیت» دوفصلنامهٔ حقوق بشر، سال اول، شمارهٔ ۱، یهار و تابستان ۱۳۸۵ش.
• غلامی، علی و حاج‌اسماعیلی، سمیه، زن و خانواده در ادیان با رویکرد تطبیقی، قم، جامعةالزهرا، چاپ اول، ۱۳۹۹ش.
• کونگ، هانس، زن در مسیحیت، ترجمه طیبه مقدم و حمید بخشنده، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «آیین ازدواج در مسیحیت»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۸۸ش.
• نوید، نفیسه، «بررسی تطبیقی جایگاه زن در ادیان ابراهیمی»، مجلهٔ نامهٔ الهیات، سال شانزدهم، شمارهٔ ۶۲، بهار ۱۴۰۲ش.

• Acquinas st, Thomas, Commentary on Saint Pauls Epishe to the Ephesians, Trans by, Matthew W. Lamb, Aquinas Scripture Series, v.
• Apostolic Letter: Mulieris Dignitatem: Dignity And Vocation of the Women,John Paul II.
• Catechism of the Catholic Church.
• Chery B. Anderson, Women, Ideology And Violence.
• Elizabeth Clark and Herbert Richardson, Women and Religion, 1977.
• New Catholic Encyclopedia, For The Catholic University Of America Press.
• The Identity, The Mission, The Projects, The Pontifical John Paul II Institute.
• Women>s History as Scientists: A Guide to the Debates, Leigh Ann Whaley.
• Woman at the Altra, the Ordination of Women in the Roman Catholic Churh, Lavinia Byrne Continuum.