نصرت الهی

نصرت الهی، مددرسانی خداوند به افراد، گروه‌ها و جوامع در صورت تحقق شرایطی چون تلاش و استقامت.

نصرت الهی یکی از سنت‌های الهی و بدین معنا است که افراد، گروه‌ها و جوامعی که تلاش کنند و استقامت بورزند از امداد الهی برخوردار خواهند شد. نصرت الهی شامل حال همۀ انسان‌ها می‌شود، خواه مسلمان باشند خواه کافر. البته امداد الهی برای کفار، دنیایی بوده و هلاکت آنها را به دنبال دارد. اما امداد الهی برای مؤمنان هم دنیایی و هم اخروی است و موجب هدایت آنها است. نصرت الهی گاهی با اسباب و علل طبیعی صورت می‌گیرد و گاهی امدادهای غیبی و نیروهای ماورائی برای یاری افراد حضور می‌یابند. نمونه‌های فراوانی از نصرت الهی در طول تاریخ و دوره معاصر وجود دارد که قابل انکار نیست.

تعریف نصرت الهی

قوانین جامعه‌شناختی را با اقتباس از قرآن می‌توان سنت‌های الهی در تدبیر جوامع نامید. نصرت الهی یکی از سنت‌های الهی اجتماعی است. سنت‌های الهی به معنایی عام‌تر، همان ضوابط حاکم بر افعال الهی یا روش‌هایی است که خداوند برای اداره امور عالم و آدم تدبیر می‌کند. ریشه «نصر» بر انجام خیر دلالت دارد. نصرت یعنی پیروز کردن چیزی بر چیزی. نصرت الهی، عام‌ترین، کامل‌ترین و کلی‌ترین سنتی است که در جامعه ظهور می‌یابد. زیرا خداوند هم کسانی را که طالب دنیا و کمالات مادی و دنیوی باشند و در راه باطل و شر گام گذارند یاری می‌کند و هم کسانی را که جویا و خواستار آخرت و کمالات معنوی و اخروی باشند و در طریق حق و خیر قدم نهند.

خداوند وسایل پیشرفت و نیل به هدف را برای پیروان حق و باطل فراهم می‌سازد. البته امدادهاى الهى به مؤمنان، به‌مراتب، بیش‌ از یارى‌هایى است که به غیر‌مؤمنان مى‌رسد و از اسباب و علل عادى هم درمى‌گذرد و مددهاى غیبى و فوق‌طبیعى را نیز شامل مى‌شود. امداد الهی به معنای یاری‌رسانی تمام نیروهای طبیعی و ماورائی است. نصرت الهی می‌تواند در زمینه‌های متنوعی چون نظامی، علمی و تبلیغی صورت گیرد. چه بسیار گروه‌های اندکی که با یاری خدا بر گروه‌های بسیاری غلبه کردند.

ویژگی نصرت الهی

ویژگی اصلی سنت نصرت الهی، قطعیت آن است. در آیه «انا لننصر رسلنا»، کلمه «ان» دلالت بر یقینی بودن و حرف لام در «لننصر» تأکید بر قطعیت دارد؛ یعنی نصرت ما حتمی و قطعی است. همچنین آیاتی که وعده الهی را غیرقابل تخلف می‌دانند، دلیلی دیگر بر حتمی بودن نصرت الهی است؛ بنابراین در امداد الهی تردیدی وجود ندارد.

البته نصرت الهی به معنای یاری تک‌تک افراد نیست. بلکه گاهی پیروزی تدریجی است. یک نسل تلاش می‌کنند و ضرباتی به دشمن وارد می‌کنند و به شهادت یا اسارت می‌رسند. این شهادت و اسارت الهام‌بخش نسل بعدی می‌شود و با تلاش آنها پیروزی نهایی حاصل می‌شود.

بنابراین نصرت الهی و دست‌یابی به پیروزی به این معنی نیست که صدمه، آسیب و شهادت در جبهه حق نخواهد بود. از این‌رو شهادت رهبران مقاومت در سال‌های اخیر منافاتی با یاری خداوند و پیروزی ندارد، چراکه هر مجاهدی پرچم را به دیگری می‌سپارد تا در نهایت پیروزی نصیب جبهه حق شود.

شرایط تحقق نصرت الهی

شرایط عام تحقق نصرت الهی

تحقق نصرت الهی شرایط عامی دارد که هرگاه تحقق یابد نصرت الهی شامل حال افراد مومن یا کافر می‌شود:

1. تعلق گرفتن اراده الهی: از دیدگاه قرآن کریم شرط اول جذب نصرت الهی این است که اراده الهی به موفقیت گروهی تعلق بگیرد، زیرا هیچ امری در جهان برخلاف خواست خداوند اتفاق نمی‌افتد.
2. انجام وظایف مربوطه: خداوند زندگی مطلوب و موفقیت را برای هیچ‌کس تضمین نکرده است؛ زیرا نصرت الهی و دست‌یابی به آینده مطلوب تنها با اراده و تلاش خود انسان ساخته می‌شود. حضرت علی، یکی از دلایل پیروزی سپاه معاویه در جنگ صفین را انجام وظیفۀ آنها در اصلاح شهر و دیار خود و حفظ اتحاد می‌دانست، درحالی‌که اهالی کوفه از نظر وی با ترک وظیفه دچار تفرقه شده و به فساد مشغول شدند. دفاع و مقابله با دشمن نه‌تنها امری مشروع است بلکه قرآن به آن ترغیب هم کرده است. اگر در وضعیت جنگی مردم، نیروهای نظامی و دولتمردان به وظایف خود عمل کنند، بنا بر وعده قرآنی تحقق نصرت الهی حتمی خواهد بود و اگر دفاع آنها مومنانه باشد بیشتر مورد توجه و نصرت الهی قرار خواهند گرفت.
3. پیروی از رهبری: امام علی، یکی از دلایل پیروزی سپاه معاویه در جنگ صفین را اطاعت آنها از فرمان پیشوای خود در امر باطل و نافرمانی سپاه خود از پیشوای خود در امر حق می‌شمارد. اطاعت از حجت خدا، نائب خاص یا نائب عام او شرط دیگر جلب یاری خداوند برای مومنین است. چه بسا او خود از نصرت الهی برخوردار است؛ سیدعلی خامنه‌ای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران در آستانه عملیات وعده صادق و موشکباران اسرائیل در ۲۶ فروردین ۱۴۰۳ش، این شعر را که چند سال پیش با الهام از آیات مربوط به مقابله حضرت موسی با جادوگران فرعون سروده بود، خواند: «توراست معجزه در کف ز ساحران مهراس/ عصا بیفکن و از بیم اژدها مگریز».
4. تأمین زمینه‌های مادی: یاری خداوند شامل حال گروه‌هایی می‌شود که برای فراهم آوردن بهترین و پیشرفته‌ترین ابزارها، وسائل و تجهیزات مورد نیاز تلاش کنند و زمینه مادی موفقیت را ایجاد کرده باشند، زیرا انجام امور از طریق اسباب طبیعی آن یکی از سنت‌های دائمی الهی است؛ بنابراین باید زمینه مادی یاری خداوند فراهم شود. برای کسب آمادگی هیچ حدی وجود ندارد و باید تا نهایت امکان همه لوازم را فراهم کرد. معیار آمادگی نظامی ایجاد ترس دائمی در دل دشمن است. و این آمادگی اعم از تامین نیروهای مادی و معنوی است. هرچند تأمین شرایط و ابزار و امکانات مورد نیاز برای جلب یاری خداوند ضروری است، اما مومنان در بهترین شرایط هم نباید به این امور امید داشته باشند بلکه تنها باید به خدا اتکا داشته باشند. در این صورت خداوند کمبودها را هم برای آنها جبران می‌کند.
5. صبر و استقامت: شرط صبر و استقامت نوعی امر به صبر است، یعنی شرط دست‌یابی به موفقیت، صبر و استقامت است. و در این راه باید صبر و استقامت به خرج دهند. صبر و استقامت و پرهیزکاری ازجمله شروط دیگری است که در صورت تحقق، یاری خداوند برای مومنین را به پنج‌هزار فرشته افزایش می‌دهد. ماء غدق کنایه از حل تمام مشکلات زندگی است. به این معنی که اگر در این راه پافشاری و استقامت کرده و از مسیر مستقیم منحرف نشوند، گرفتاری‌ها و ضعف‌ها برطرف خواهند شد. همه گروه‌هایی که در طول تاریخ در راه حق به یاری خداوند پیروز شدند، سختی‌ها را تحمل کردند و هرچه در توان داشتند به کار گرفتند و آنچه را خداوند به آنها داده بود، صرف اسلام کردند.

شرایط خاص

تحقق نصرت الهی برای مومنان، شرایط خاصی هم دارد که در صورت وجود آنها امدادهای ویژه مومنین از راه خواهد رسید.

1. ایمان به خداوند و یاری او: ایمان به خداوند ازجمله شروط مهم دست‌یابی به نصرت الهی است؛ زیرا ایمان به خدا عامل تحقق شروط دیگر تحقق نصرت الهی مثل دعا، استقامت و اطاعت‌پذیری است. کسی که خدای متعال و وعده‌های او را باور ندارد، نصرت الهی شامل حال او نخواهد شد. از دیدگاه قرآن عامل اصلی پیروزی، نصرت الهی است و آنچه موجب امداد الهی می‌شود، ایمان و توکل به خدا و تضرع به خدای متعال است. باور به وعده الهی به ادعا نیست بلکه در لحظات حساس زندگی و میدان مبارزه خود را نشان می‌دهد و در این شرایط مؤمن واقعی از افراد سست ایمان و منافق بازشناخته می‌شود.
2. نیت یاری کردن خدا: برای دریافت نصرت الهی، فرد یا گروه باید قصد یاری کردن خداوند را داشته باشد. هدف باید سربلندی کلمه حق باشد، نه دست‌یابی به سلطه، غنیمت و نشان دادن قدرت و شجاعت. نصرت الهی برای اهل حق، هنگامی رخ می‌دهد که افراد دین خدا را یاری کنند. روشن است که خداوند بی‌نیاز از یاری دیگران است و مقصود از یاری کردن خداوند، یاری کردن آیین، پیامبر، شریعت و تعلیمات او و دفاع از ارزش‌های الهی، انبیاء و اولیای الهی است. یاری کسانی که در راه خدا می‌جنگند و تلاش برای تحقق دین خدا در زندگی فردی و اجتماعی از طرقی مثل آموزش و تبلیغ است. هرگونه فعالیت اجتماعی برای ایجاد تغییر مثبت در جامعه نیز یاری خداوند محسوب می‌شود.
3. طلب یاری از خداوند: برای دریافت امدادهای الهی باید به درگاه خدواند با تضرع به استغاثه پرداخت.

موانع نصرت الهی

1. تنبلی، بی‌عملی، توهم‌پردازی، ترجیح منافع شخصی یا گروهی بر مصلحت امت اسلامی، دنبال کردن هوای نفس و حضور نداشتن در میدان عمل مانع تحقق نصرت الهی است.
2. پرهیز از غرور و غفلت: غرور و غفلت از قدرت الهی مانع جذب نصرت الهی است. به امدادهای الهی در همه حال نیاز است، چه در حال ضعف و چه در حال قدرت و نباید به امکانات و توانایی‌های خود مغرور شد.

میزان نصرت الهی

خداوند هم دنیاطلبان که در راه باطل گام برمی‌دارند را یاری می‌کند و هم افرادی که خواهان آخرت و کمالات معنوی هستند را کمک‌رسان است. اما میزان یاری خداوند برای این دو گروه متفاوت است.

امدادهای الهی برای جویندگان دنیا محدود است؛ زیرا میل‌های اهل دنیا متزاحم و متعارض است و برآوردن همه آنها نه ممکن است و نه موافق مصلحت و حکمت. اما خواسته‌های اهل آخرت تزاحم و تعارضی ندارد و مشروط به این که از هیچ کوششی برای کسب معرفت، نیت خالص و عمل بهتر فروگذار نکنند، با یاری خداوند به هر چه می‌خواهند می‌رسند.

در مورد نسبت کمکی که افراد به دین خدا می‌کنند و امدادی که از سوی خداوند شامل حال آنها می‌شود، بسیار متفاوت است. فرد یا گروهی یک قدم برای خدا برمی‌دارد و در مقابل خداوند صد یا هزار قدم آنها را جلو می‌برد، اما به‌طور کلی خداوند به اندازه نیاز و شایستگی مردم به آنها کمک می‌کند. وعده خداوند مبنی بر ارسال فرشته‌های بیشتر و بی‌شمار بر این معیار دلالت دارد.

مصادیق نصرت الهی

نصرت الهی شامل امور مادی و معنوی می‌شود. امداد الهی شامل پیروزی در میدان نبرد، یا موفقیت در پروژه‌های علمی و اقتصادی می‌شود. همچنین امداد الهی موجب الفت و استواری در دل‌ها، الهام به مؤمنان، استجابت دعا، اعطای معجزه و استدلال، ثمربخشی فعالیت‌ها، نفوذ کلام، اعطای حکومت، می‌شود.

ایجاد ترس و وحشت در دل دشمن، هلاکت دشمن، خنثی کردن حیله‌ها، نجات از خطرها، پیروزی در جنگ، اعطای آرامش، قدرت بخشی به اراده مؤمنین و تغییر مسیر حوادث به نفع مؤمنین، از جمله مصادیق دیگر نصرت الهی است.

شیوه‌های نصرت الهی

نصرت الهی با فراهم آوردن وسایل پیشرفت و نیل به هدف برای افرادی که شرایط امداد الهی را دارند، تحقق می‌یابد. منظور از نصرت الهی فعل مستقیم و بی‌واسطه خداوند نیست، بلکه ممکن است اسباب و علل زیادی اعم از طبیعی و ماورائی در کار باشد و در عین حال فعل به خداوند منسوب شود. این وسایل همه اسباب و علل عادی و طبیعی، نیروهای موجود در طبیعت و نیروهای ماوراء طبیعی را در بر می‌گیرد. امدادهای غیبی، ارسال فرشتگان یا ارسال باد و طوفان شن، از جمله مصادیق شیوه‌های امداد الهی است. به عنوان نمونه خداوند برای شکست اهل باطل شیوه‌های متفاوتی را برمی‌انگیزد. القای رعب و ترس در قلوب اهل باطل، اعطای آرامش به اهل حق، دخالت عوامل طبیعی مثل باد و باران، عوامل فوق طبیعی مثل لشکریان نادیدنی و فرشتگان، از آن جمله است.

جمله ذرات زمین و آسمان/لشکر حقند گاه امتحان.

نمونه‌هایی تاریخی از نصرت الهی

نصرت الهی در تاریخ انبیاء

آیات قرآن نمونه‌های فراوانی از امدادهای الهی را در مورد انبیاء و پیروان آنها مطرح کرده است. نجات حضرت نوح، حضرت ابراهیم، حضرت لوط، حضرت یوسف، حضرت شعیب، حضرت صالح، حضرت هود، حضرت موسی، حضرت عیسی، حضرت محمد، و اهل ایمان نمونه‌هایی از امدادهای الهی است که در طول تاریخ محقق شده است.

نصرت الهی در ایران

ایستادگی ملت ایران در دهه‌های پس از انقلاب به‌ویژه سال‌های اخیر، شاخص یاری دین خدا و نشانه این است که نصرت الهی شامل حال ایران شده است. مشروع بودن دفاع ایران و تلاش و استقامت مردم بر اساس وعده الهی، نویدبخش یاری خداوند و آینده‌ای روشن برای ایران اسلامی ذکر شده است. البته دریافت نصرت الهی مشروط به این است که ۱. مردم با همان عزم و اراده مثال زدنی در میدان بمانند و عرصه را بر خرابکاری مزدوران دشمن تنگ کنند؛ ۲. نیروهای نظامی و امنیتی با همان هوشمندی، ایثار و ابتکار عمل، پاسخی کوبنده به دشمن بدهند، ۳. دولتمردان و مسئولان با جدیت برای بهبود وضعیت زندگی مردم تلاش کنند و البته ۴. همه این نقش‌ها با اتکا و توجه به خداوند صورت گیرد.

۱. پیروزی انقلاب اسلامی

پیروزی ملت ایران با قدرت ایمان، مجاهدت، فداکاری، بر حکومت طاغوت که از پشتیبانی جهانی برخوردار بود و اقامه نظام جمهوری اسلامی ایران یکی از مصادیق نصرت الهی در ایران است. امام خمینی، اتحاد مردم ایران در مبارزه با طاغوت از شهرهای بزرگ تا روستاهای دور افتاده، و یک‌صدایی همه اقشار از روشنفکر و تحصیل کرده تا کارگر و زن و مرد و پیر و جوان را نشانه توجه، عنایت و نصرت الهی می‌داند.

۲. حوادث پس از انقلاب

حوادث زیادی از جمله گرفتار شدن نظامیان آمریکایی در صحرای طبس و از بین رفتن تجهیزات نظامی آنها در طوفان شن، یا حضور پاسداران به منظور تفحص در خانه‌ای در تهران و مداخله عجیب یک سگ که موجب کشف تسلیحات نظامی در زیر زمین آن خانه شد، نشانه نصرت الهی است.

۳. حوادث مربوط به جنگ تحمیلی

فتوحات رزمندگان اسلام به ویژه «فتح المبین» که در دفاع مقدس در برابر عراق با پشتیبانی کشورهای پیشرفته غربی و کشورهای عربی، و ترس رزمندگان عراقی با آن همه تجهیزات نظامی که منجر به فوج فوج اسیر شدن آنها شده بود. پیروزی در جنگی که صدام به ملت ایران تحمیل کرد و اغلب صاحب نظران و تحلیل گران قاطعانه پیروزی صدام را پیش‌بینی می‌کردند.

4. حوادث مربوط به جنگ 12 روزه

خداوند بر اساس آیه «وَ لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُه»، خداوند نصرت خود را برای ملت ایران ذیل نظام اسلامی چتر قرآن تضمین کرده است و این ملت یقینا پیروز خواهد شد. عزم، اراده و آمادگی مقابله با قدرتی مثل آمریکا و سگ زنجیری آن رژیم صهیونیتی، کار بزرگ و ارزشمندی است. خداوند نقشه دشمن را باطل کرد و مردم را به پشتیبانی مالی و جانی از دولت و نظام وارد میدان کرد. همه افراد اعم از مسئولین و روزنامه‌نگاران و روحانیون موظف به حفظ این اتحاد عظیم ملی هستند.

نصرت الهی در جنگ ۳۳ روزه لبنان

شهید سیدحسن نصرالله پس از جنگ ۳۳ روزه می‌گوید: «ما نصرت الهی را به وضوح در این جنگ دیدیم». بنابر روایت او در این جنگ هنگامی حزب‌الله لبنان بدون آب، غذا و تجهیزات نظامی، از شدت حملات و بمب‌باران بی‌وقفه اسرائیل، در شکاف کوهی پناه گرفته بودند؛ با یک دستگاه شنود سخنان فرماندهان اسرائیلی را رصد می‌کردند. از همین طریق مطلع می‌شوند که سربازان اسرائیل به یک‌باره عقب‌نشینی کرده و به همین دلیل از سوی فرماندهان خود توبیخ می‌شوند. فرماندهان اسرائیلی می‌گفتند چرا کار حزب‌الله را که اکنون هیچ سلاحی ندارد تمام نمی‌کنید؟ سربازان اسرائیلی علت فرار خود را این‌گونه توضیح می‌دهند که افرادی سفیدپوش که تاکنون شبیه آنها را ندیده بودند، با شمشیر به ما آنها یورش برده و حتی فرصت فکر کردن را از آنها گرفته و آنها را وادار به عقب‌نشینی کرده‌اند. به‌دنبال این واقعه یک هواپیمای اسرائیلی هم در آسمان منفجر می‌شود و اسرائیلی‌ها به‌طور کلی از ادامه نبرد منصرف می‌شوند.

منابع

• قرآن کریم.
• نهج‌البلاغه.
• ابن‌فارس، ابوالحسین احمد، معجم مقاییس اللغه، مکتبه الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• پاک نیای تبریزی، عبدالکریم، «نمونه‌هایی از امدادهای غیبی در انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه،‌ تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
• جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۹ش.
• خامنه‌ای، «بیانات در ارتباط تصویری با مردم آذربایجان شرقی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: ۲۹ بهمن ۱۳۹۹ش.
• خامنه‌ای سیدعلی، بیانات در هفدهمین سالگرد ارتحال حضرت امام، ۱۴ خرداد ۱۳۸۵ش.
• خامنه‌ای سیدعلی، بیانات رهبری در دیدار با کارگزاران نظام در ۲ آبان ۱۳۸۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، شورای عالی انقبلا فرهنگی به کوشش دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، انتشارات مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۶ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات، انتشارات انقلاب اسلامی، بی تا.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در مراسم فارغ‌التحصیلی دانش‌آموختگان ارتش»، تاریخ سخنرانی: ۱۹ آبان ۱۳۸۹ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، روشنای علمی، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۶ش.
• خامنه‌ای سیدعلی، نهج البلاغه، شرح بخش‌هایی از نهج البلاغه، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
• خامنه‌ای سیدعلی، تفسیر سوره صف، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۴۰۲ق،
• طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چ۵، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
• عزتی بخشایش، محمد، سنت نصرت الهی در یاری جبهه حق از منظر قرآن، نشریه ره توشه، ش۵۳، پاییز ۱۴۰۴ش.
• عیسی‌زاده، عیسی، «سنت‌های الهی در نصرت حق از منظر قرآن کریم»، نشریه ره توشه، ش۱۵۲، تابستان ۱۴۰۴ش.
• فخر رازی، محمدبن عمر، مفاتیح الغیب، ج۱۵، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ۳، ۱۴۲۰ق.
• لزگی علینقی و همکاران، «تحلیل پیوند میان دتبیر عقلی و وعده نصرت الهی در آیات ناظر به نبرد بدر با مطالعه موردی سوره‌های آل عمران و انفال»، نشریه علوم قرآن و حدیث، ش۱۱۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۴ش.
• محمدفام، سجاد و دیگران، «برری تفسیری آیات نصرت الهی در اندیشه قرآنی آیت‌الله خامنه‌ای با تأکید بر آیه‌های ولینصرن الله من ینصره و این تنصروا الله ینصرکم»، نشریه قرآن فرهنگ و تمدن، شماره ۱۹، بهار ۱۴۰۴ش.
• المراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، سخنرانی در دیدار با آیت‌الله حیدری نماینده خبرگان و امام جمعه اهواز به همراه طلاب مدرسه علمیه الغدیر اهواز و مدیریت و طلاب مدرسه علمیه امام کاظم اصفهان علیه‌السلام، ۱۳ دی ۱۳۹۷ش.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، «عوامل پیروزی و شکست در جنگ»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ سخنرانی: ۲۹ مهر ۱۳۶۷ش.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۹۰ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چ۱۰، ۱۳۷۰ش. و ۱۳۷۴
• موسوی خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه نور، تهران، مرکز نشر آثار امام خمینی، ۱۳۶۱ش.
• وبسایت روزنامه کیهان.
• هاشمی نشلجی، سیدعلی، «سنت نصرت الهی و تأثیر آن بر پایداری و مقاومت»، نشریه ره توشه، ش۱۵۰، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.