زمرد
زمرد؛ نوعی سنگ قیمتی که معمولاً به رنگ سبز است
زُمُرد، سنگی قیمتی است که معمولاً به رنگ سبز دیده میشود و در جواهرسازی بهکار میرود.[۱] این سنگ از سیلیکات آلومینیوم و بریلیوم تشکیل شده است. زمرد واژهای عربی[۲] است که در زبان فارسی دوال یا دوبال گفته میشود.[۳] عالیترین نوع زمرد را ظلمانی، ریحانی و سلفی دانستهاند.[۴] زمرد نماد عشق و زندگی جاوید است.[۵]
مشخصات زمرد
زمرد از گروه کانیهای بریل بوده و از حلقههای شش ضلعی تشکیل شده است.[۶] رنگ صورتی تا قرمز زمرد به دلیل وجود منگنز، رنگ سبز آن به دلیل وجود کروم و رنگ آبی آن به دلیل وجود عنصر آهن در آن است.[۷] زمرد زود شکسته شده و با سوهان ساییده میشود. اگر در آتش قرار بگیرد رنگ آن کدر میشود. این سنگ جلاپذیر نیست و طبیعت سرد و خشک دارد. سختی آن از دیگر سنگها کمتر است.[۸] برای بهتر شدن کیفیت رنگ آن، زمرد را با روغن یا موم، اشباع میکنند تا بازتاب نور از آن، کم شود. درخشندگی زمرد در تماس با مواد شوینده، از دست میرود و برای بازگشت کیفیت نخستین، باید در روغن غوطهور شود.[۹]
سنگهای زینتی به دو دسته قیمتی (الماس، یاقوت سرخ، یاقوت کبود و زمرد) و نیمهقیمتی تقسیم میشوند.[۱۰] زمرد، یکی از سنگهای قیمتی و بهطور عمده به رنگ سبز زیبا است[۱۱] که از سیلیکات بریلیوم و آلومینیوم بهشکل حلقههای شش ضلعی تشکیل میشود.[۱۲] گوهر قیمتی زمرد یک کانی با سختی ۷٫۵ تا ۸ است که از نظر استحکام سختتر از کریستال کوارتز است. زمرد حاصل اکسید سیلیکات آلومینیوم و برلیوم است، رنگ سبز و شفاف گوهر زمرد بهخاطر مقادیر ناچیز کروم و وانادیوم موجود در آن است.[۱۳] زمرد به رنگهای متعددی مانند: سبز، آبی، قرمز، صورتی، طلایی و بیرنگ یافت میشود. رنگ سبز گونة مشهور زمرد است که طیف رنگی سبز تیره مایل به سیاه تا سبز بسیار روشن را دربر میگیرد.[۱۴] هر چه مقادیر وانادیوم و کروم در سنگ زمرد بیشتر باشد، رنگ آن از سبز روشن به سبز تیره و سیاه گرایش پیدا میکند. همچنین وجود مقادیری از منگنز؛ سبب طیف رنگی صورتی و قرمز و وجود آهن در این سنگ سبب هویدا شدن رنگ آبی و زرد در گوهر زمرد میشود.[۱۵][۱۶][۱۷] از میان طیف رنگی مختلف زمرد، بهترین رنگ آن اشباع شده از سبز سیر خالص با تُن رنگی تیره است. بیشتر بلورهای آن حاوی ترکهای داخلی و حبابهای گاز است. وجود این ناخالصیها سبب تیره و مات شدن سنگ زمرد میشود و ارزش اقتصادی آن را پایین میآورد.[۱۸]
زمرد و زبرجد
برخی، زمرد و زبرجد را همسان و از یک جنس دانستهاند. از این منظر، زبرجد نوعی زمرد اعلا بوده که دیگر موجود نیست.[۱۹] ابوریحان بیرونی، خواص زمرد و زبرجد را یکسان دانسته است.[۲۰] در مقابل، برخی دیگر آنها را متمایز از یکدیگر دانسته و برای هر یک خواص متفاوتی بیان کردهاند.[۲۱]
تاریخچه
سنگهای قیمتی در گذشته دور، دارای کاربرد درمانی بوده است؛ اما با صیقل یافتن سنگهای قیمتی جنبة زیبایی و تزئینی آن نیز مورد توجه قرار گرفت.[۲۲] شواهدی بر فروش زمرد در بازارهای بابل، در چهار هزار سال قبل از میلاد وجود دارد.[۲۳] توجه به سنگ زینتی زمرد در یونان بسیار بیشتر از سایر ملل بوده است. زمرد در میان قوم بنیاسرائیل نیز بسیار مورد احترام بوده و این سنگ در زیربنای بیتالمقدس بهکار رفته است.[۲۴]
معادن زمرد
زمرد، تحت فشار و حرارت بالا در دل سنگهای شیست، گرانیت، پگمانتها و رسوبات آبرفتی تشکیل میشود و فرایند تشکیل و تبلور آن، بسیار طولانی و کند است.[۲۵] اولین گونة استخراج شدة زمرد در دامنة کوههای جبلزوبارا و جبلسیکائیت در قسمتهای شمالی دریای سرخ یافت شد. امروزه بهترین نوع زمرد را از معادن گاشالا بوربار، شیوور، موزو وکاسکووز در کلمبیا استخراج میکنند.[۲۶] برزیل نیز یکیدیگر از مناطقی است که زمرد با طیف رنگی متوسط و روشن از معادن آن استخراج میشود. همچنین اتریش، استرالیا، آمریکا، مصر، آفریقای جنوبی و پاکستان نیز دیگر مناطق پرورش و تشکیل گوهر زمرد بهشمار میروند.[۲۷] سرزمین ایران نیز یکی از خاستگاههای سنگ زمرد است. معدن باغ برج در منطقه اسفندقه واقع در قسمت جنوبی استان کرمان، یکی از معادن گوهر زمرد بهشمار میرود که پس از جمعآوری این کانی گرانبها بهمنظور تراشکاری و صیقل دادن به خارج از کشور ارسال میشود.[۲۸] از دیگر خاستگاههای زیستی زمرد در ایران در دل سنگهای پگمانت همدان و کانیهای میکاشیست کوهسنگی مشهد است.[۲۹]
امروزه معادن زمرد در روسیه، کلمبیا، برزیل، هندوستان، پاکستان و شرق آفریقا وجود دارد.[۳۰]
خواص
زمرد از دیرباز بهعنوان یک سنگ زینتی و گوهر باارزش شناخته شده است. در گذشته خواص دارویی زمرد بسیار مورد توجه بوده[۳۱] و از آن بهعنوان درمان طبیعی برخی بیماریها مانند سرطان، صرع و اسهالخونی استفاده میکردند. همچنین در برخی فرهنگها زمرد را به عنوان دارویی برای درمان بیماریهای چشمی میشناختند.[۳۲] خواجه نصیرالدین طوسی، همراه داشتن زمرد را موجب دلگرمی و دوری از خواب بد و بهبود اسهال و درمان خونریزی و زیاد نگاه کردن به زمرد را موجب افزایش بینایی و ایمن شدن از بیماری صرع دانسته است.[۳۳] ایجاد نشاط و سرزندگی، تقویت کبد و معده، رفع اضطراب، غم و خفقان، بهبود ذاتالریه، رفع ریزش مو، دفع سنگ کلیه و مثانه و بهبود جذام از خواص همراه داشتن زمرد است. همچنین ساییدن و خوردن مقداری زمرد برای برطرف کردن آسیب زهر جانوران مفید است.[۳۴] نگاه طولانی به زمرد مانع از یبوست و بیاشتهایی میشود.[۳۵] برخی سرمهٔ هفت جواهر که شامل زمرد، یاقوت، زبرجد، الماس، لعل، مروارید و فیروزه است را برای تقویت بینایی چشم مؤثر میدانند.[۳۶] در گذشته، نقاشان برای رفع خستگی چشمان خود به زمرد نگاه میکردند.[۳۷] زمرد برای انواع درد، سوختگی، ورم مفاصل، ورم معده و تحریکپذیری روده نیز مفید است.[۳۸]
برخی دیگر معتقدند زمرد سبب التیام عشق عاطفی میشود و انرژیهای منفی را دفع کرده، دید معنوی را تقویت میکند و آرامش را برای صاحب خود به ارمغان میآورد.[۳۹] در روایاتی از پیشوایان مذهب شیعه، به استفاده از زمرد اشاره شده و بههمراه داشتن این گوهر گرانبها را باعث برطرف شدن فقر، ثروتمندی،[۴۰] آسان شدن و گرهگشایی از مشکلات دانستهاند.[۴۱]
زمرد در فرهنگ عامه
این گوهر قیمتی به عنوان یک سنگ زیبا و معنوی مظهر احترام در میان ادیان و مذاهب مختلف بوده است. در باور مردم، همراه داشتن زمرد، بهویژه زمردهایی که تعویذ روی آنها حک شده باشد، خوشیمن است و شگون دارد.[۴۲] مسافران برای داشتن سفر ایمن با خود زمرد حمل میکردند.[۴۳] برخی آسمان را «پرده هفترنگ» نامیده و بر این باور هستند که آسمان ششم از زمرد است.[۴۴] در گذشته، گاهی از زمرد برای شناسایی زهر استفاده میشد؛ زیرا بر این باور بودند که زمرد در برابر زهر کدر میشود.[۴۵] همچنین ثروتمندان برای خوشیمن شدن بردههای سیاه خود، نام زمرد بر آنها مینهادند.[۴۶]
در قصهٔ «ماهپیشونی»، دیو یک لباس حریر، تاج یاقوت و خفتی زمردنشان به بانوی شهر هدیه میدهد.[۴۷] در قصهٔ عاشقانه «مغول دختر»، اتاقهایی با درختان زمرد، الماس، فیروزه و مروارید توصیف شده است.[۴۸]
خوابگزاران نیز دربارهٔ خواب دیدن زمرد، تعبیرهای نیک و بد بسیار گفتهاند.[۴۹]
زمرد در ادبیات فارسی
فردوسی در بسیاری از اشعار شاهنامه از زمرد یاد کرده است. برای نمونه:[۵۰]
| به مشک و به عنبر سرش بافته | به یاقوت و زمرد تنش بافته |
ناصر خسرو در بیتی گفته است:[۵۱]
| کنون تیر گلبن عقیق و زمرد | از این کینه بر پر و سوفار دارد |
گاهی باورهای عامیانه و نیز پیامهای اخلاقی نیز با کلیدواژه زمرد در ادبیات فارسی، بازنمایی شده است:[۵۲]
شنیدهام به حکایت که دیدهٔ افعی***برون شود چه زمرد در او برند فراز
من این ندیدم و دیدم که خواجه دست بداشت***برابر دل من بترکید دیده آز
کاربرد
استفاده از سنگها در میان مردمان در طول تاریخ ابتدا جنبة درمانی و بعد جنبة تزیینی و زیبایی داشته است.[۵۳] در مصر باستان از زمرد به عنوان گوهرسنگی مقدس استفاده شده است. ارزش اقتصادی زمرد با توجه به رنگ، شفافیت و نوع تراش حک شده بر روی آن سنجش میشود و این گوهر کمیاب در جواهرسازی مورد استفاده قرار میگیرد.[۵۴]
احکام فقهی
زمرد به عنوان یکی از سنگهای قیمتی به دلیل ماهیت سنگ بودن در احکام فقهی نیز دارای شرایط استفاده متفاوتی است. در هنگام طهارت، پاک کردن بول و غایط با دستی که انگشتر زمرد دارد مکروه بوده و مستحب است شخص هنگام استنجا انگشتر را از دست بیرون آورد.[۵۵] همچنین سجده و تیمم بر سنگ معدنی زمرد صحیح نیست،[۵۶] اما در دست داشتن انگشتر زمرد مستحب است.[۵۷]
پانویس
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زمرد.
- ↑ زاوش، کانیشناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۱۳۵.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه زمرد.
- ↑ بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۳؛ زاوش، کانیشناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۱۳۷.
- ↑ هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲.
- ↑ راستگو، «زمینشناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، ۱۳۹۳ش، ص۲.
- ↑ راستگو، «زمینشناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، ۱۳۹۳ش، ص۶.
- ↑ زاوش، کانیشناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۱۳۶؛ نصیرالدین طوسی، تنسوخنامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۹و۶۰و۶۱؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۷.
- ↑ ادیب، فرهنگ جامع جواهرشناسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۷۷.
- ↑ . ادیب، جهان و جواهرات، 1369ش، ص153.
- ↑ . معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زمرد، وبسایت واژهیاب.
- ↑ . دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه زمرد، وبسایت واژهیاب.
- ↑ . «شناخت سنگ زمرد»، وبسایت طلا و جواهر سازی زر، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
- ↑ . «زمرد و خواص و ویژگیهای آن»، وبسایت شرفآنلاین، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
- ↑ . راستگو، زمینشناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، 1393ش، ص8.
- ↑ . ذکاء، گوهرها، 1346ش، ص84.
- ↑ . «از سنگ زمرد چه میدانید؟»، وبسایت سنگشناس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
- ↑ . «جواهرات 10 میلیون ساله ساخته شده از کاج و سرو»، نشریه طلا و جواهرات، 1384ش، ص71.
- ↑ نصیرالدین طوسی، تنسوخنامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۶؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۶؛ حکیم مؤمن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۴.
- ↑ بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲.
- ↑ حکیم مؤمن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۵۳و۴۴۰.
- ↑ . منوچهریدانایی، فرهنگ گوهرها و گوهرشناسی، 1384ش، ص20.
- ↑ . «از سنگ زمرد چه میدانید؟»، وبسایت سنگشناس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
- ↑ . ادیب، جهان و جواهرات، 1369ش، ص161.
- ↑ . راستگو، زمینشناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، 1393ش، ص5.
- ↑ . ذکاء، گوهرها، 1346ش، ص77.
- ↑ . منوچهریدانایی، فرهنگ گوهرها و گوهرشناسی، 1384ش، ص86.
- ↑ . «معادن زمرد در ایران»، وبسایت جواهرجو، تاریخ بازدید: 9 تیر 1401ش.
- ↑ . «ایران ۳۹ سنگ گرانبها دارد»، وبسایت اقتصاد آنلاین، تاریخ بازدید: 9 تیر 1401ش.
- ↑ منوچهر دانایی، فرهنگ گوهرشناسی، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۳؛ صالحی، فرهنگ گوهرشناسی، ۱۳۸۴ش، ص۴۸.
- ↑ . «زمرد و خواص و ویژگیهای آن»، وبسایت شرفآنلاین، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
- ↑ . رضائیانعطار، خواص سحری و درمانی سنگها، 1381ش، ص59.
- ↑ نصیرالدین طوسی، تنسوخنامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۹–۶۰.
- ↑ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۷.
- ↑ هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲–۲۶۳، حاشیه۱.
- ↑ بلوکباشی، نوروز جشن نوزایی آفرینش، ۱۳۸۱ش، ص۷۹.
- ↑ هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲–۲۶۳، حاشیه۱.
- ↑ مختاری، «گوهردرمانی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۲.
- ↑ . چکرن، تغییر سرنوشت و درمان با سنگها، 1380ش، ص120.
- ↑ . طبرسی، مکارم الاخلاق، 1370ش، ص ۸۹.
- ↑ . مجلسی، حلیة المتقین، 1388ش، ص۱۸.
- ↑ ادیب، فرهنگ جامع جواهرشناسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۹۵.
- ↑ بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲–۲۶۳.
- ↑ ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲–۲۶۳، حاشیه۱.
- ↑ شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۱۱۳.
- ↑ درویشیان، فرهنگ افسانههای مردم ایران، ۱۳۸۲ش، ج۱۳، ص۱۲۴.
- ↑ درویشیان، فرهنگ افسانههای مردم ایران، ۱۳۸۲ش، ج۱۴، ص۶۱.
- ↑ خوابگزاری، ۱۳۴۶ش، ص۲۱۶.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، بخش ۷، بیت ۷۰، سایت گنجور.
- ↑ ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره ۷۴، بیت ۹، سایت گنجور.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه زمرد.
- ↑ . رضائیان عطار، خواص سحری و درمانی سنگها، 1381ش، ص56.
- ↑ . منوچهری دانایی، فرهنگ گوهرها و گوهرشناسی، 1384ش، ص78.
- ↑ . حرت عاملی، وسائل الشیعة، 1414ق، ج۱، ص۳۵۹.
- ↑ . نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیتا، ج8، ص412.
- ↑ . کاشف الغطاء، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، 1420ق، ج3، ص44.
منابع
- «از سنگ زمرد چه میدانید؟»، وبسایت سنگشناس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ نوامبر ۲۰۱۸م.
- «ایران ۳۹ سنگ گرانبها دارد»، وبسایت اقتصاد آنلاین، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
- «جوهرات۶۰ میلیون ساله ساخته شده از کاج و سرو»، نشریه طلا و جواهرات، جلد ۹ و ۱۰، ۱۳۸۴ش.
- «زمرد و خواص و ویژگیهای آن»، وبسایت شرفآنلاین، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- «شناخت سنگ زمرد»، وبسایت طلا و جواهرسازی زر، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- «معادن زمرد در ایران»، وبسایت جواهرجو، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
- ادیب، داریوش، جهان و جواهرات، تهران، یادواره کتاب، ۱۳۶۹ش.
- ادیب، داریوش، فرهنگ جامع جواهرشناسی، تهران، پازینه، ۱۳۸۹ش.
- بلوکباشی، علی، نوروز جشن نوزایی آفرینش، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
- بیرونی، ابوریحان، الجماهر فی معرفه الجواهر، بهتحقیق یوسف هادی، بیروت، [بیناّ]، ۱۴۰۴ق.
- بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقی، بهتحقیق علیاکبر فیاض، مشهد، دانشگاه فردوسی، چ۳، ۱۳۷۵ش.
- چکرن، مادیاسارامی، تغییر سرنوشت و درمان با سنگهای قیمتی، ترجمه دکتر پروین بیات، تهران، نشر پروین بیات، ۱۳۸۰ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ۱۴۱۴ق.
- حکیم مؤمن، محمد، تحفه المومنین، بهتحقیق احمد روضاتی، تهران، [بینا]، ۱۴۰۲ق.
- خوابگزاری، بهتحقیق ایرج افشار، تهران، [بینا]، ۱۳۴۶ش.
- خواجه نصیرالدین طوسی، تنسوخنامه ایلخانی، بهتحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
- درویشیان، علیاشرف و خندان، رضا، فرهنگ افسانههای مردم ایران، تهران، کتاب و فرهنگ، ۱۳۸۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
- ذکاء، یحیی، گوهرها، تهران، مؤسسه کتابهای جیبی، ۱۳۴۶ش.
- راستگو، خدیجه، «زمینشناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، بیست و دومین همایش بلورشناسی، کانیشناسی ایران، دانشگاه شیراز، ۱۳۹۳ش.
- رضائیان عطار، مسعود، خواص سحری و درمانی سنگها، تهران، اوستا، ۱۳۸۱ش.
- زاوش، محمد، کانیشناسی در ایران قدیم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- سبزواری، عبدالاعلی و یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم، مهذب الأحکام، قم، عبدالاعلی سبزواری، ۱۴۱۳ق.
- شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
- صالحی، بهرام، فرهنگ گوهرشناسی، تهران، یادواره کتاب، ۱۳۸۴ش.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریفالرضی، ۱۳۷۰ش.
- عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویه، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- کاشف الغطاء، جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، ۱۴۲۰ق.
- ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، بهترجمه مهدی روشنضمیر، تبریز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۵۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، حلیة المتقین، یاس بهشت، ۱۳۸۸ش.
- مختاری، حمیده و دیگران، «گوهردرمانی»، همایش ملی گوهرشناسی و بلورشناسی ایران، دوره ۳، ۱۳۹۵ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- منوچهر دانایی، محسن، فرهنگ گوهرشناسی، بهتحقیق محمدعلی احمدی بیداخویدی، تهران، عابدزاده، ۱۳۷۶ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چ۷، ۱۴۰۴ق.
- هادی، یوسف، حاشیه بر الجماهر فی معرفه الجواهر، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.