حقوق زن مسلمان در خانواده
 امیر جعفری در حال بوسیدن دست همسرش ریما رامینفر بهنشانه قدردانی از تلاشهای وی. |
حقوق زن مسلمان در خانواده؛ مجموعه قوانین و مقررات حمایتگر زن در خانواده از منظر اسلام.
دین اسلام، حقوق زن مسلمان را در خانواده بر محور کرامت، عدالت و تعادل، بنیان نهاده است؛ فلسفهای که در آن زن نهتنها موجودی دارای شخصیت مستقل، بلکه رکنی اساسی در تحکیم خانواده و جامعه بهشمار میآید. این حقوق که در قرآن و سنت بهتفصیل آمده، از یکسو شامل حقوق مالی چون مهریه، نفقه، ارث و مالکیت شخصی بر اموال و درآمد خویش است و از سوی دیگر، به حقوق غیرمالی همچون حق تحصیل، انتخاب همسر، امنیت و آرامش، عبادت آزادانه، حسن معاشرت، کرامت انسانی، تربیت فرزند، حضانت و حتی حق طلاق در شرایط خاص میپردازد. این حقوقی در دوران پیشاز اسلام برای زنان بهرسمیت شناخته نمیشد و آنان را در بسیاری از فرهنگها، موجودی فاقد شخصیت و حتی مایهٔ ننگ میدانستند. اسلام با تأکید بر عدالت، راهی میانه گشود تا زن در سایهٔ این حقوق، در خانواده و جامعه حضوری فعال و مؤثر داشته باشد و با حفظ کرامت خویش، به تعالی فردی و اجتماعی دست یابد.
مفهومشناسی
حقوق زن مسلمان در خانواده، شامل مجموعه حقوقی است که بهمنظور حفظ کرامت زن و جایگاه او در خانواده وضع شدهاند.[۱] این حقوق در قرآن[۲] و احادیث،[۳] بهتفصیل بیان شده و شامل حقوق مالی[۴] و غیرمالی است.[۵] هدف از وضع چنین حقوقی، حمایت از زنان در خانواده بوده و به آنان امکان میدهد تا در زندگی فردی و اجتماعی نقش فعالی داشته باشند.[۶]
فلسفهٔ حقوق زن
فلسفهٔ حقوق زن بر مبنای اصول بنیادی برابری، آزادی و عدالت استوار است. این فلسفه فراتر از حقوق فردی و شخصی، به ابعاد اجتماعی نیز میپردازد و بهطور خاص به چالشها و موانع ساختاری و فرهنگی حقوق زن، توجه دارد. در این راستا، حق مالکیت، حق تحصیل، حق ازدواج، حق تربیت فرزند، حق حضانت، حق کرامت زن و حق عبادت از جمله مهمترین حقوقی هستند که باید برای زنان تضمین شود. فلسفهٔ حقوق زن همچنین به نقد نظامهای اجتماعی و فرهنگیای میپردازد که منجر به نابرابریهای جنسی و تبعیض علیه زنان میشوند و برای رسیدن به برابری واقعی نیازمند تغییرات بنیادین در نهادهای اجتماعی و فرهنگی است.[۷]
پیشینه
حقوق زن در همهٔ جوامع به مقتضیات زمان و نوع مناسبات اجتماعی در هر عصر بستگی دارد.[۸] بحث از حقوق زن از نظر تاریخی با افراط و تفریطهایی همراه بوده است. پیش از اسلام، زنان در بسیاری از جوامع، فاقد شخصیت مستقل و حقوق بودند[۹] و در فرهنگهای مختلف به اشکال متفاوتی مورد سرکوب و بیاحترامی قرار میگرفتند. زن در یونان قابل فروش و هبه،[۱۰] در روم نماد شیطان،[۱۱] در چین همانند برده[۱۲] و در دورهٔ جاهلیت منشأ ذلت و ننگ بود.[۱۳] دین اسلام با نکوهش چنین باورهایی، حقوق زنان را بهعنوان رکن اصلی و ارزشمند خانواده بر محور اصل عدالت و احترام بهرسمیت شناخت.[۱۴] امروزه زنان در خانواده و جامعه[۱۵] در پرتوی آموزهها و قوانین اسلامی از حقوق متعددی برخوردار گشتهاند.[۱۶]
حقوق مالی زن در خانواده
پژوهشهای فقهی و حقوقی در حوزهٔ زن و خانواده، حقوق خانوادگی زن را از دو منظر حقوق مالی و غیرمالی بررسی کردهاند:
مالکیت زن در اموال و درآمد شخصی
اسلام حق مالکیت زنان در محصول کار و زحمت و ثروتش، را محترم شمرده[۱۷] و بهرسمیّت شناخته است.[۱۸] از نظر فقیهان شیعه، زن بهطور کلی برای تصرف مال خود مستقل است و نیازمند اجازهٔ شوهر نیست.[۱۹] همچنین در صورت عدم رعایت این حقوق توسط همسر یا دیگران، زنان میتوانند آنها را ملزم به ادای این حقوق کنند.[۲۰]
ارث
بر اساس آیات قرآن زنان از پدر، مادر و خویشاوندان خود، ارث میبرند.[۲۱] زن در اسلام بهعنوان فرزند، همسر، خواهر و مادر، از ارث بهره دارد.[۲۲] در فقه اسلامی هرچند سهم ارث زنان از مردان کمتر است؛ اما این موضوع برخلاف آنچه در گفتمان غرب مطرح است، بهعنوان عدالت اجتماعی شناخته شده است.[۲۳] مردان نمیتوانند در سهم ارث زنان دخالت کنند.[۲۴] این در حالی است که در جوامع باستانی مثل روم، یونان، هند، مصر و چین، زنان بهطور کلی از ارث محروم بودند.[۲۵] در ایران باستان نیز دختران پس از ازدواج از ارث پدری محروم میشدند.[۲۶]
مهریه
در منابع اسلامی، مهریه مالی دانسته شده که شوهر به زن میپردازد و از آن بهعنوان هدیه و نشانهٔ احترام به زن یاد شده است.[۲۷][۲۸] در برخی تبیینهای فقهی و فرهنگی، تعیین مهریه با توجه به وظایف و مشقتهای مرتبط با زندگی خانوادگی، از جمله بارداری، زایمان، شیردهی و مراقبت از فرزندان، تبیین شده است.[۲۹] در فقه اسلامی نیز بر پرداخت مهریه تأکید شده[۳۰] و زن مالک آن بهشمار میرود.[۳۱] پس از مرگ زن نیز، در صورت باقیماندن مهریه بهعنوان طلب، ورثه میتوانند آن را مطالبه کنند.[۳۲]
نفقه
نفقه در اصطلاح فقه و حقوق اسلامی، هزینهٔ خوراک، پوشاک، مسکن و اثاث منزل زن متناسب با توانایی شوهر است.[۳۳] نفقه از حقوق مالی زن است که در قرآن[۳۴] و روایات به آن تأکید شده است.[۳۵] تأمین نفقه بر عهدهٔ مرد[۳۶] و متناسب با دارایی مرد بوده[۳۷] و شامل نیازهای اساسی زن میشود.[۳۸] دائمی بودن ازدواج و تمکین زن از شوهر، دو شرط وجوب نفقه از منظر فقه اسلامی است.[۳۹]
حقوق غیرمالی زن در خانواده
حقوق غیرمالی زنان در زندگی خانوادگی شامل آزادیها و امتیازاتی است که به حمایت از شخصیت و کرامت زنان میپردازد و احساس ارزشمندی و امنیت را برای آنها به ارمغان میآورد و به تقویت بنیان خانواده و ایجاد روابط پایدار خانوادگی کمک میکند.[۴۰]
حق تحصیل علم
در آموزههای اسلام به حق زنان برای تحصیل علم سفارش و تأکید شده است. قرآن کسب علم را بر همگان لازم میداند[۴۱] و هیچ تفاوت و محدودیتی برای تحصیل زنان قائل نشده است.[۴۲] از این منظر، تحصیل علم، تقویتکنندهٔ هویت زن است.[۴۳]
حق انتخاب همسر
آزادی در انتخاب همسر و تعیین شروط عقد نکاح یکی از حقوق اساسی زنان در اسلام است.[۴۴] این حق شامل وضع شروطی مانند تعیین محل سکونت و شرط مطلقهساختن زن در صورت ازدواج مجدد مرد میشود،[۴۵] که به زنان اجازه میدهد تا در انتخاب شریک زندگی و شرایط زندگی مشترک تصمیمگیری کنند.[۴۶] در اسلام، ازدواج اجباری پذیرفته نیست.[۴۷]
حق داشتن امنیت و آرامش
ایجاد امنیت و آرامش روحی برای زنان در خانواده از حقوق اولیه آنها است[۴۸] که تأثیر قابل توجهی بر تحکیم بنیان خانواده دارد.[۴۹] زنان امروزه با چالش فقدان احساس امنیت در خانواده مواجهاند که نیازمند توجه جدی به حقوق آنان است.[۵۰]
حق عبادت و عبودیت خداوند
زنان در اسلام حق دارند آزادانه عبادت کنند و برای انجام واجبات نیاز به اذن شوهر ندارند.[۵۱] عبادت روحیه فردی زن را تقویت و به استحکام روابط خانوادگی نیز کمک میکند. الگوهایی چون حضرت فاطمه و مریم در تاریخ اسلام بهعنوان نمونههای مؤثر در عبادت شناخته میشوند.[۵۲]
حق حسن معاشرت
آیات و روایات بر اهمیت احترام به زنان و رفتار مناسب با آنان تأکید دارند.[۵۳] اسلام بهعنوان حامی حقوق زنان،[۵۴] مردان را موظف به حسن معاشرت با همسران میکند[۵۵] تا تداوم زندگی مشترک، آسانتر شود.[۵۶] قرآن، حسن معاشرت را یک اصل در تعامل زوجین معرفی کرده است.[۵۷] مرد با درک شرایط روحی و عاطفی زن میتواند به ایجاد احساس آرامش و فضای عاطفی[۵۸] در محیط خانواده کمک کند.[۵۹] در روایات اسلامی بر اهمیت حضور مرد در کنار خانواده[۶۰] و مدارا با همسر[۶۱] و مهربانی با او حتی بهصورت لقمهگذاشتن در دهان زن سفارش شده است.[۶۲]
حق حفظ کرامت
از منظر اسلام، زنان و مردان ارزش و مقام انسانی برابر دارند.[۶۳] اسلام بدون اینکه برتری خاصی برای یک جنسیت قائل شود به حفظ کرامت انسانی[۶۴] و عدالت در زندگی خانوادگی تأکید میکند.[۶۵]
حق تربیت فرزند
حق تربیت از حقوق بنیادین زنان است که در شکلگیری رفتار و نگرش فرزندان نقش حیاتی دارد[۶۶] و تضمینکننده پایندگی آنان است.[۶۷] آموزشهای مادر به فرزند کمک میکند تا فرزندان به شهروندانی مسئول و متعهد تبدیل شوند.[۶۸]
حق حضانت
از دیدگاه فقیهان، حضانت دختر تا هفتسالگی و حضانت پسر تا دوسالگی با مادر است.[۶۹] بر اساس این دیدگاه، در سالهای نخست زندگی کودک، حق حضانت به مادر واگذار میشود و نقش مادر در نگهداری و تربیت کودک بهدلیل رابطهٔ عاطفی قویتر، مورد توجه قرار میگیرد.[۷۰][۷۱]
حق طلاق
حق طلاق بهطور طبیعی متعلق به مرد است،[۷۲] اما در شرایطی مثل فقدان شوهر، ایلاء، عدم پرداخت نفقه و عسر و حرج، این حق به زن نیز تعلق میگیرد. همچنین، حق طلاق میتواند بهصورت قراردادی و در قالب شروط ضمن عقد به زن داده شود و بهطور کلی از او سلب نشده است.[۷۳]
پانویس
- ↑ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل 21.
- ↑ سورة نساء، آیة 34.
- ↑ نوری طبرسی، مستدرک الوسایل، 1411ق، ج14، ص249.
- ↑ سورة نساء، آیات7 -20.
- ↑ سورة نساء، آیة 19-34
- ↑ قنواتی، «سیر تاریخی حقوق زن در قوانین موضوعه ایران»، 1379ش.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1376ش، ص18، 159، 223، 448.
- ↑ مصفّا، مشارکت سیاسی زنان در ایران، 1375ش، ج1، ص102.
- ↑ بارتله، زن در حقوق ساسانی، 1337ش، ص40.
- ↑ خامنهای، حقوق زن، 1368ش، ص22.
- ↑ ربانی خلخانی، زن از دیدگاه اسلام، بیتا، ص23.
- ↑ دورانت، تاریخ تمدن، بیتا، ج1، ص855.
- ↑ سورة نحل، آیة 58.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1376ش، ص114.
- ↑ مکارم شیرازی، یکصدوهشتاد پرسش و پاسخ، 1386ش، ص262.
- ↑ قدیمی، زن مشارکت، توسعه، 1380ش، ص33.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1385ش، ج19، ص 213.
- ↑ قائمی، حیات زن دراندیشة اسلامی، 1373ش، ص239.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناظره، 1359ش، ج14، ص200.
- ↑ نوری همدانی، جایگاه بانوان در اسلام، 1391ش، ص405.
- ↑ سوره نساء، آیه 7.
- ↑ سوره نساء، آیه 11.
- ↑ سورة نساء، آیة 11.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص168.
- ↑ مکارم شیرازی، برگزیده تفسیر نمونه، 1374ش، ج3، ص303.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1376ش، ص223-222.
- ↑ حبیبی، مهریه و اهمیت حقوقی آن در استحکام ازدواج، 1386، ج118، ص8.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج4، ص169.
- ↑ مصباح یزدی، پرسش و پاسخها، 1391ش، ج5، ص302.
- ↑ کمالی، قرآن و مقام زن، 1371ش، ص26.
- ↑ حلّی، تحریرالاحکام عن مذاهب الامامیه، 1421ق، ج3، ص552.
- ↑ قانون مدنی، مادة 940.
- ↑ جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوقی، 1394ش، ص718.
- ↑ سورة بقرة، آیة 240.
- ↑ ابنشعبة حرانی، تحف العقول عن آلالرسول، 1404ق، ج1، ص33.
- ↑ مدرسی، الفقه الاسلامی الرسالة العملیة، 1431ق، ج2، ص110.
- ↑ صدوق، من لایحضرالفقیه، 1404ق، ج3، ص441.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، بی تا، ج21، ص511.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، 1390ش، ج2، ص313.
- ↑ حکمت نیا و کاظمینی، درآمدی بر مسئلهشناسی حقوقی با تأکید بر حقوق خانواده در اسلام. فقه و حقوق خانواده، 1389ش، ص19-20.
- ↑ سورة مجادله، آیة 11.
- ↑ طغرانگار، حقوق سیاسی- اجتماعی زنان قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، 1383ش، ص192.
- ↑ باقری، «خانواده و راهبردهای کاربردی رهنمودی برای دستگاههای فرهنگی»، 1388ش، ص271.
- ↑ طباطبایی، بررسیهای اسلامی، 1388ش، ج2، ص287.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، 1390ش، ج2، ص273.
- ↑ امینی، آشنایی با وظایف و حقوق زن، 1384ش، ص193.
- ↑ ابناثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابة، 1415ق، ج5، ص413.
- ↑ حکمتنیا، حقوق زن و خانواده، 1392ش، ص59.
- ↑ امینی، آشنایی با وظایف و حقوق زن، 1384ش، ص191.
- ↑ خامنهای، جایگاه مسائل زنان در فرهنگ اسلام و تجدد، 1393ش، ص40.
- ↑ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، 1387، ج6، ص14.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص84.
- ↑ مکارم شیرازی، برگزیده تفسیر نمونه، 1386ش، ص384.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج2، ص39.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص252-253.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، 1384ش، ج5، ص97.
- ↑ سورة روم، آیة 21.
- ↑ قزوینی، سنن ابنماجة، بیتا، ج1، ص593،
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، بیتا، ص216.
- ↑ ریشهری، میزان الحکمه، 1375، ج5، ص101.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، بیتا، ص218.
- ↑ فیضکاشانی، المحجة البیضاء، 1417ق، ج3، ص70.
- ↑ رضایی اصفهانی، پرسشها و پاسخهای قرآنی، ۱۳۸۵ش، ج۷، ص21
- ↑ خمینی، صحیفة امام، 1389ش، ص378.
- ↑ مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، 1374ش، ج1، ص305.
- ↑ انصاریان، نظام خانواده در اسلام، 1376ش، ص434.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1383ش، ص134.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق در خانواده، 1391، ص584.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، 1368ش، ج2، ص312.
- ↑ طباطبایی، المیزان، 1374، ج2، ص361.
- ↑ مکارم شیرازی، برگزیده تفسیر نمونه، 1386، ج1، ص233.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الفهام، 1413ق، ج9، ص11.
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده، 1384ش، ص470-472.
منابع
- قرآن کریم.
- ابناثیر، عزالدین، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- ابنشعبة حرانی، ابومحمد حسن، تحف العقول عن آلالرسول، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- امینی، ابراهیم، آشنایی با وظایف و حقوق زن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۴ش.
- انصاریان، حسین، نظام خانواده در اسلام، قم، امابیها، ۱۳۷۶ش.
- بارتله، کریستیا، زن در حقوق ساسانی، ترجمة ناصرالدین زمانی، تهران، عطایی، ۱۳۳۷ش.
- باقری، شهلا، «خانواده و راهبردهای کاربردی رهنمودی برای دستگاههای فرهنگی»، بانوان شیعه، شمارة ۲۱، پاییز ۱۳۸۸ش.
- بحرانی، محمدیوسف، حدائق الناظره، بیجا، بینا، ۱۳۵۹ش.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۹۴ش.
- جمعی از نویسندگان، اخلاق در خانواده، قم، معارف، ۱۳۹۱ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
- حبیبی، محمّداسحاق، مهریه و اهمیت حقوقی آن در استحکام ازدواج، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاء التراث، بیتا.
- حکمتنیا، محمود و کاظمینی، محمدحسین، «درآمدی بر مسئلهشناسی حقوقی با تأکید بر حقوق خانواده در اسلام، فقه و حقوق خانواده»، شماره ۵۳، ۱۳۸۹ش.
- حکمتنیا، محمود، حقوق زن و خانواده، تهران، پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۹۲ش.
- حلّی، حسن بن یوسف، تحریرالاحکام عن مذاهب الامامیه، مؤسسه امام صادق، ۱۴۲۱ق.
- خامنهای، سیدعلی، نقش و رسالت زن، جایگاه مسائل زنان در فرهنگ اسلام و تجدد، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- خامنهای، سیدمحمد، حقوق زن، تهران، تک، ۱۳۶۸ش.
- خمینی، روحالله، تحریر الوسیلة، قم، دارالکتب العلمیة، ۱۳۹۰ش.
- خمینی، روحالله، صحیفة امام، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمة مهرداد مهرین، بیجا، اقبال، بیتا.
- ربانی خلخالی، علی، زن از دیدگاه اسلام، قم، قرآن، بیتا.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، پرسشها و پاسخهای قرآنی، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۵ش.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صدوق، محمد، من لایحضره الفقیه، قم، انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ ق.
- طباطبایی، محمدحسین، بررسیهای اسلامی، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸۸ ش.
- طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه، سیدباقر موسوی همدانی، قم، ۱۳۷۴ش.
- طبرسی، رضیالدین، مکارم الخلاق، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
- طغرانگار، حسین، حقوق سیاسی- اجتماعی زنان قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ش.
- علی، قائمی، حیات زن دراندیشة اسلامی، تهران، امیری، ۱۳۷۳ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاهمرتضی، المحجة البیضاء، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- قانون اساسی، جمهوری اسلامی ایران.
- قانون مدنی، جمهوری اسلامی ایران.
- قدیمی، اکرم، زن مشارکت، توسعه، تهران، جهان اجتماعی، ۱۳۸۰ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قرطبی، شمسالدین، الجامع لاحکام القرآن، القاهرة، دارالکتب المصریة، ۱۳۸۴ش.
- قزوینی، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- قنواتی، «سیر تاریخی حقوق زن در قوانین موضوعه ایران»، کتاب نقد، شماره ۱۷، ۱۳۷۹ش.
- کمالی، سیدعلی، قرآن و مقام زن، تهران، اسوه، ۱۳۷۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیجا، دار احیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
- محقق داماد، سیدمصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده (نکاح و انحلال آن)، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۴ش.
- محمدی ریشهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۵ش.
- مدرسی، محمدتقی، الفقه الاسلامی الرسالة العملیة، بیروت، مرکز العصر، ۱۴۳۱ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، پرسش و پاسخها، قم، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
- مصفّا، نسرین، مشارکت سیاسی زنان در ایران، تهران، وزات امور خارجه، ۱۳۷۵ش.
- مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، تهران، صدرا، چاپ دهم، ۱۳۷۴ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۲ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، یکصدوهشتاد پرسش و پاسخ، قم، دفتر نشر برگزیده، ۱۳۸۶ش.
- نوری همدانی، حسین، جایگاه بانوان در اسلام، بیجا، مهدی موعود، ۱۳۹۱ش.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسایل، قم، مؤسسهٔ آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.