امید اجتماعی

امید اجتماعی؛ باور و احساس جمعی افراد جامعه نسبت به امکان دستیابی به آینده‌ای بهتر.

امید اجتماعی یکی از نیازهای اساسی، نشانه‌های پویایی و از شاخص‌های مهم توسعه جوامع به شمار می‌رود. این پدیده فراتر از یک ویژگی صرفاً فردی، به‌عنوان یک جریان فکری و نیروی محرک عمل کرده و افراد یک جامعه را برای غلبه بر چالش‌ها و ساختن آینده‌ای بهتر به یکدیگر پیوند می‌دهد. برخورداری از امید در سطح جمعی، باعث افزایش همبستگی، انسجام و تاب‌آوری جامعه در برابر بحران‌ها شده و انگیزۀ حرکت و نشاط را فراهم می‌سازد، در حالی که فقدان آن جامعه را به سمت انزوا، ایستایی و از هم گسیختگی سوق می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

ریشۀ لغوی امید، طبق برخی دیدگاه‌ها، به واژه یونانی «Keu» به معنای انحنا بازمی‌گردد. این دیدگاه، امید را با انتظار انسان برای نقطۀ عطف یا تغییر در وضعیت موجود مرتبط می‌داند. اسنایدر، امید را ظرفیت یافتن مسیرها به سوی اهداف و داشتن انگیزه برای پیمودن آن‌ها تعریف می‌کند.

امید اجتماعی، احساسی جمعی و ارزیابی مقایسه‌ای از آینده است که بر پایۀ تجارب گذشته و پنداشت‌های مشترک افراد از شرایط گذشته و حال بنا می‌شود. این نوع امید، به معنای باور جمعی به قابلیت‌ها و انتظارات مثبت در جامعه است که افراد را به سوی تغییرات مثبت و افزایش همبستگی اجتماعی سوق می‌دهد. امید اجتماعی، با بهبود شرایط و اعتماد به نهادهای اجتماعی برای حل مسائل کلان، به‌عنوان نیروی محرکۀ پیشرفت و تاب‌آوری جامعه عمل می‌کند.

تفاوت امید فردی و امید اجتماعی

• امید فردی: عمدتاً تحت تأثیر عوامل شخصی مانند ژنتیک، وضعیت خانوادگی، جنسیت، تحصیلات و سن شکل می‌گیرد. این نوع امید به باورها، انتظارات و اهداف شخصی هر فرد مرتبط است.
• امید اجتماعی: نوعی احساس جمعی است که محصول شناخت و درک متقابل افراد جامعه از شرایط پیرامون خود می‌باشد. این امید در یک ساختار فرهنگی، شناختی و تاریخی شکل می‌گیرد و به باور مشترک اکثریت افراد جامعه دربارۀ امکان دستیابی به اهداف جمعی و بهبود شرایط کلی جامعه مربوط می‌شود.

رویکردهای جامعه‌شناختی به امید

امید اجتماعی، مفهومی پیچیده و چندبعدی است که در جامعه‌شناسی، نه فقط به‌عنوان یک احساس شخصی، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی که از روابط و ساختارهای جامعه نشأت می‌گیرد، بررسی می‌شود. رویکردهای نظری مرتبط با پویایی امید اجتماعی به شکل زیر دسته‌بندی شده است.

رویکردهای جامعه‌شناختی به امید اجتماعی

رویکرد نظری	جامعه‌شناسان کلیدی	مفاهیم و عوامل کلیدی	ارتباط با امید اجتماعی
رضایت از زندگی	ویلیام گراهام سامنر	رضایت از زندگی و شادی	رضایت بیشتر ← امید به زندگی بالاتر ← امید اجتماعی بیشتر
امنیت اجتماعی	تالکوت پارسونز و آنتونی گیدنز	نظم اجتماعی، انسجام اجتماعی، ترس، بی‌اعتمادی و امنیت هستی‌شناختی (تداوم و نظم رویدادها)	کاهش امنیت ← افزایش ترس و بی‌اعتمادی ← کاهش امید اجتماعی امنیت هستی‌شناختی ← بسترساز امید به آینده
اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی	رابرت دی پاتنام، رونالد اینگلهارت، فرانسیس فوکویاما و جیمز اس کلمن	اعتماد، مشارکت، همیاری و سرمایه اجتماعی	اعتماد ← تسهیل دستیابی به اهداف به‌مثابه اساس امید ← ارتقای امید اجتماعی
احساس بی‌قدرتی و بیگانگی	ماکس وبر، جورج زیمل و ملوین سیمن	احساس عدم کنترل بر رخدادها، نظام‌های سیاسی-اقتصادی و بیگانگی اجتماعی	احساس بی‌قدرتی و بیگانگی ← ناامیدی فردی و اجتماعی ← کاهش امید اجتماعی

عوامل مؤثر بر امید اجتماعی

عوامل مؤثر بر امید اجتماعی در پنج دستۀ اصلی معرفی شده است:  

1. عوامل اجتماعی: شامل سرمایه اجتماعی و میزان نابرابری‌هاست. روابط بین‌فردی قوی، اعتماد اجتماعی و همبستگی اجتماعی موجب افزایش امید می‌شود، در حالی که نابرابری اقتصادی و اجتماعی با کاهش اعتماد عمومی و احساس ناامیدی همراه است.  
2. عوامل اقتصادی: وضعیت شغلی، سطح درآمد و ثبات اقتصادی از مؤلفه‌های مهم‌اند. اشتغال پایدار و درآمد مناسب حس امنیت و امید به آینده را تقویت می‌کند؛ برعکس بیکاری و فقر به ناامیدی منجر می‌شود.  
3. عوامل فرهنگی: ارزش‌های فرهنگی، همکاری، مشارکت اجتماعی و فرهنگ مثبت‌اندیشی نقش کلیدی دارند. جوامعی با فرهنگ همبستگی و احترام متقابل معمولاً از سطح بالاتری از امید اجتماعی برخوردارند.  
4. عوامل فردی: سن، جنسیت و تجارب شخصی می‌توانند بر میزان امید تأثیر بگذارند. جوانان به دلیل آرمان‌گرایی و انرژی بیشتر، امید بالاتری دارند و زنان نیز به دلیل نقش‌های اجتماعی و خانوادگی، اغلب نسبت به تغییرات مثبت باورمندترند.
5. عوامل شناختی: عوامل شناختی به نحوۀ درک و تفسیر افراد از وضعیت حال و آیندۀ جامعه مربوط است. امید اجتماعی زمانی شکل می‌گیرد که افراد بر اساس شناخت مشترک از شرایط اجتماعی، بتوانند اهدافی برای آینده تصور کنند و راهبردهایی برای دستیابی به آن‌ها در ذهن خود ترسیم نمایند. در صورتی که این راهبردها معقول و دست‌یافتنی ادراک شوند، انگیزه جمعی برای حرکت به سوی اهداف تقویت می‌شود.

پیامدهای کاهش امید اجتماعی

کاهش امید اجتماعی پیامدهای متعددی در سطح جامعه به همراه دارد. از مهم‌ترین نشانه‌ها و پیامدهای آن می‌توان به افزایش افسردگی در جامعه، گسترش بیکاری ساختاری و گسترده، کاهش اطمینان افراد به موفقیت راهبردهای اخلاقی و قانونی برای رسیدن به اهداف، افزایش میل به مهاجرت، بالا بودن میزان نارضایتی شغلی و همچنین شکل‌گیری بیگانگی نقشی در میان افراد جامعه اشاره کرد. این عوامل نشان‌دهنده تضعیف انگیزه و کاهش احساس امکان دستیابی به اهداف در سطح اجتماعی هستند.

پیامدهای افزایش امید اجتماعی

در مقابل، افزایش امید اجتماعی موجب تقویت شناخت و نگرش مشترک در میان افراد جامعه می‌شود و به آن‌ها کمک می‌کند تا اهداف مشخصی را در ذهن خود تعریف کنند. در چنین شرایطی افراد قادر خواهند بود برای رسیدن به اهداف خود راهبردهایی تعیین کنند که به صورت معقول آن‌ها را به مقصد هدایت کند. شکل‌گیری این راهبردها سبب افزایش انگیزه در افراد شده و آن‌ها را به سمت تلاش برای تحقق اهداف فردی و اجتماعی سوق می‌دهد.

امید اجتماعی در ایران

امید اجتماعی یکی از مهم‌ترین نیازهای انسانی، عاملی برای معناداری زندگی و متحرک موتور پیشرفت در جوامع است که از طریق فرآیند جامعه‌پذیری کسب می‌شود. این مفهوم به معنای ظرفیت کنشگران برای ایجاد مسیرهایی جهت رسیدن به اهداف مطلوب و انگیزه برای حرکت در این مسیرها است. در جامعه معاصر ایران، امید اجتماعی به یکی از ضرورت‌های سیاست‌گذاری تبدیل شده، اما شواهد حاکی از فرسایش و کاهش سطح آن در سال‌های اخیر است.

روند امید اجتماعی در ایران

بررسی‌ها و پیمایش‌های ملی و بین‌المللی نشان‌دهنده روند نزولی امید اجتماعی در ایران است:

• پیمایش‌های ملی: نتایج پیمایش ملی در سال ۱۳۹۷ نشان می‌دهد که بیش از نیمی از جوانان (۶۴/۱ درصد) معتقدند وضعیت کل کشور روزبه‌روز بدتر می‌شود. همچنین در همین سال، نگرانی درباره آینده در میان صد مسئله اول ایران، در رتبه هفتم قرار گرفت. برخی پیمایش‌های ملی سرمایه اجتماعی نیز تأیید می‌کنند که نشاط و امید اجتماعی در ایران پایین‌تر از حد متوسط است.
• گزارش‌های بین‌المللی: بر اساس گزارش جهانی عواطف (گالوپ)، ایران در میان کشورهای مطالعه‌شده، جزو چند کشور عصبی دنیا معرفی شده است. همچنین مطالعات سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که شاخص امید در ایران طی سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵ در سطحی «پایین‌تر از میانگین» قرار داشته و کاهش چشمگیر و مداومی را تجربه کرده است. رتبه‌های ایران در شاخص‌های جهانی مانند توسعه انسانی، رشد اقتصادی، سرمایه انسانی و درک فساد نشان می‌دهد که امید اجتماعی روزبه‌روز ضعیف‌تر شده و مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فقر، جامعه را دچار نوعی «بی‌حسی اجتماعی» کرده‌اند.

عوامل و موانع تأثیرگذار بر امید اجتماعی

عوامل متعددی در تضعیف یا تقویت امید اجتماعی در ایران نقش دارند که می‌توان آن‌ها را در دسته‌های زیر بررسی کرد:

موانع اقتصادی و اجتماعی

احساس ناامنی اقتصادی و روانی، فقر اقتصادی، بیگانگی اجتماعی و کاهش اعتماد سازمانی و عمومی از مهم‌ترین عوامل کاهش امید به آینده هستند. در مقابل، داشتن امنیت اقتصادی و روانی مناسب برای تحقق انتظارات، به‌ویژه برای افراد تحصیل‌کرده، می‌تواند امید را افزایش دهد.

نقش الگوهای حکمرانی

یکی از عوامل کلیدی در ارتقای امید اجتماعی، نوع حکمرانی است. الگوی «حکمرانی جامع» با تکیه بر شفافیت، پاسخگویی، رعایت عدالت، و مبارزه با فساد می‌تواند زمینه‌ساز همبستگی و امید اجتماعی باشد. بر اساس پژوهش‌ها، حکمرانی جامع از طریق چهار مؤلفه اصلی به بازآفرینی امید اجتماعی کمک می‌کند:

• مخالف به مثابه فرصت: بهره‌گیری از بازخورد نیروهای مخالف و داشتن ذهنیت تحلیل‌گر و منعطف.
• خلاقیت و واکنش‌پذیری انطباقی: انطباق‌پذیری با شرایط، نوآوری و جدیت در تعاملات داخلی.
• عملکرد سیستمی و منسجم: مشارکت فعال عناصر، کاهش فساد اداری، تامین منافع عموم و افزایش اعتماد عمومی.
• پویایی مستمر: توزیع مساوی خدمات دولتی، تحقق عدالت اجتماعی، رفع تبعیض و بهبود مستمر عملکرد.

نقش دین و باورهای اعتقادی

دین به‌عنوان یک عامل محافظتی، نقشی بسیار حیاتی و چندبعدی در احیا و بسط امید اجتماعی در ایران دارد. افراد دین‌دار به‌طور کلی از سلامت روانی و اجتماعی بیشتری برخوردارند و امید پایدارتری را تجربه می‌کنند. نقش دین در تقویت امید اجتماعی از طریق سازوکارهای زیر عمل می‌کند:

• معنابخشی به زندگی و امید به آخرت: جهان‌بینی دینی با معنادار کردن زندگی، مقدس شمردن وجود آدمی و باور به فانی بودن سختی‌های دنیا و دریافت پاداش الهی در آخرت، امیدبخش و دلگرم‌کننده است.
• ارتباط با پروردگار و نیایش: احساس حمایت از جانب خداوند، توکل، نیایش و شکرگزاری، به‌عنوان منابع مهم امیدآفرین، تحمل سختی‌ها را آسان کرده و امید به گشایش الهی را تقویت می‌کنند.
• همبستگی و مناسک جمعی: شرکت در مراسم و مناسک دینی باعث انسجام جمعی، احساس دلگرمی، و تقویت سرمایه و همبستگی اجتماعی می‌شود.
• کنش‌های خیرخواهانه: آموزه‌های دینی مبنی بر احسان، نیکوکاری، نذر و دستگیری از دیگران، روحیه امیدواری را در فرد و جامعه ارتقا می‌دهند.

پیامدهای امید اجتماعی

وجود امید اجتماعی برای بقا و پیشرفت جامعه ضروری است. فقدان آن پیامدهای مخربی نظیر یأس عمومی، انزوا، کاهش انگیزه، و افزایش بزهکاری و انحرافات را در پی دارد. در سوی مقابل، تقویت امید اجتماعی نتایج بسیار مثبتی به همراه دارد که شامل موارد زیر است:

• افزایش همبستگی، انسجام و مشارکت اجتماعی.
• کاهش آسیب‌های اجتماعی مانند خودکشی، افسردگی، طلاق و اعتیاد.
• پویایی و نظم اجتماعی، ارتقای اعتماد عمومی و گسترش رویکردهای مصالحه‌جویانه و خیرخواهانه.
• حرکت آگاهانه و هدفمند شهروندان در مسیر تحقق پیشرفت و دموکراسی، همراه با مسئولیت‌پذیری و برنامه‌ریزی.

پانویس

منابع

• «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «امید و نشاط اجتماعی»، وب‌سایت فرهنگ‌شناسی. تاریخ بازدید ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• حجت‌پناه، حسین، «پدیده‌شناسی امید اجتماعی»، وب‌سایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
• طاهری دمنه، محسن، کاظمی، معصومه، «خوانشی آینده‌پژوهانه از پروبلماتیک امید اجتماعی در ایران»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شماره ۳، مهر ۱۳۹۹ش.
• عظیمی، علیرضا و دیگران، «تبیین عوامل تأثبرگذار بر امید اجتماعی در بین شهروندان تهرانی»، دوفصلنامۀ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، شماره ۲۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.