دالان

دالان؛ فضایی سرپوشیده در معماری سنتی برای حفظ حریم خصوصی از طریق مسیری طولانی.

دالان

دالان بازار وکیل شیراز

پادکست مقاله | 🡇 noicon

دالان، یکی از عناصر مهم در معماری سنتی ایرانی است. این فضا نقش مهمی در ایجاد حریم خصوصی و سلسله‌مراتب فضایی خانه‌ها دارد. دالان به‌عنوان یک عنصر کاربردی و نماد فرهنگ و ارزش‌های ایرانی، بخش مهمی از هویت معماری ایرانی است. در خانه‌های سنتی، دالان به‌عنوان فضایی چندمنظوره، با ویژگی‌هایی همچون زیبایی بصری، حفظ حریم خصوصی، تنظیم جریان هوا و ایجاد حس آرامش و مهمان‌نوازی شناخته می‌شود. همچنین در هدایت مسیر و ارتباط بین فضاهای مختلف نقش مهمی دارد. افزون بر این، دالان یکی از جلوه‌های عینی رعایت حیا و عفاف در ساختار فضایی خانه‌های ایرانی است.

تعریف دالان

دالان به‌معنای دهلیز، فضای سرپوشیده‌ای میان درِ ورودی و فضای داخلی خانه است. همچنین به راهروهای پیچ‌درپیچ در بازار که مثل رسته بوده یا راهروهای پیچ‌درپیچ خانه یا راهروهای سرپوشیدهٔ بزرگ که در دو طرف سه‌دری‌ها قرار می‌گرفت، دالان می‌گفتند که در گذشته از واژهٔ دهلیز برای آن استفاده می‌کردند.

تاریخچه

دالان یکی از عناصر مهم در معماری ایرانی است که ابتدا با طاق خمیده و بعدها با سقف صاف ساخته می‌شد و در ورودی خانه‌ها، سراها، کاروانسراها و زیارتگاه‌ها قرار داشت. اندازه آن متنوع بود و گاه محل نگهبانی یا کسب‌وکار نیز به‌شمار می‌رفت. از نمونه‌های کهن دالان می‌توان به دژ حسنلو، آتشکده آذرگشسب و تخت جمشید اشاره کرد. تا اوایل دوره اشکانی، دالان نقش اصلی در پیوند فضاهای مختلف معماری را بر عهده داشت.

اهمیّت پیش‌ورودی در طراحی بناهای سنتی

فضای ورودی، وظیفه ایجاد ارتباط میان درون و بیرون بنا را بر عهده دارد. نظام ورودی که از عناصر سردر، هشتی و دالان تشکیل می‌شود، نخستین بخش بنا است که ویژگی‌های کلی فضا، آداب ورود و تمایز میان حریم خصوصی و عمومی را نمایان می‌سازد. در جوامع سنتی، با شکل‌گیری نگاه عمیق‌تر به مفهوم سکونت، تدابیر ویژه‌ای برای طراحی فضای ورودی در نظر گرفته شد.

در آموزه‌های اسلامی نیز با بهره‌گیری از پیکربندی فضایی و تفکیک فضا به دو بخش اندرونی و بیرونی، به این بخش هویت خاصی بخشیده شد. به‌منظور جلوگیری از دید مستقیم به فضاهای داخلی، در معماری سنتی از سلسله‌مراتبی در طراحی فضا استفاده می‌شد.

فلسفه طراحی دالان در معماری ایرانی

دالان گذرگاهی که در آن، انسان به‌تدریج از صداها، رنگ‌ها و حرکت‌های بیرونی فاصله می‌گیرد و به آرامش درونی نزدیک می‌شود. این فضا رابطی است میان بشریت (میدان برون) و روحانیت (شبستان درون)، که انسان را از بند حواس می‌رهاند، به بازشناسی ظواهر و درک خویشتن می‌رساند و زمینه‌ساز اتصال به حقیقت و بازگشت به فطرت می‌شود.

نقش دالان در حفاظت از حریم خصوصی و تأمین امنیت

ساماندهی و ترکیب فضاها براساس کالبد و کارکرد آنها، موجب پدیدآمدن سلسله‌مراتبی شد که بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری محرمیت داشت. اصل سلسله‌مراتب در جنبه‌های گوناگون معماری نمود می‌یابد و یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های کالبدی آن، مفهوم محرمیت است. این اصل با بهره‌گیری از ساختارهای منظم و هدفمند، زمینه‌ساز شکل‌گیری ارزش‌های پایدار در طراحی فضا می‌شود. ورودی خانه به‌واسطهٔ قرارگیری در محل پیوند عرصهٔ خصوصی و عمومی، نقش اساسی در ایجاد محرمیت را بر عهده داشت.

معماران نیز با ایجاد بیشترین فاصله در بخش اندرونی نسبت به ورودی، محرمیّت فضایی را در خانه‌ها افزایش می‌دادند. نظام ورودی در ایجاد قلمرو مستحکم، خلوت مناسب و حفاظت فیزیکی از اهل خانه نقش اساسی داشت. یکی از مهم‌ترین بخش‌های تأثیرگذار در محرمیت فضای ورودی، کنترل نفوذپذیری بصری است که بنا بر اصل نهی از اشراف و دسترسی بصری (دید مستقیم نامحرم)، با یک چرخش در ورودی انحراف دید ایجاد می‌کردند. بر همین اساس، مسئلهٔ محرمیت را در ورودی برخی مساجد و خانه‌های تاریخی با تغییر مسیر حل می‌کردند.

این تغییر جهت، نقشی مؤثر در کاهش شدت صدا ایفا می‌کرد و به منظور تأمین آرامش و امنیت ساکنان، مسیر ورود به خانه را به‌گونه‌ای طولانی و پیچ‌درپیچ طراحی می‌کردند تا هم دید مستقیم به فضای داخلی از میان برود و هم میزبان فرصت کافی برای آماده شدن و استقبال از مهمان داشته باشد.

نقش کلیدی دالان‌ها در معماری

دالان‌ها در معماری سنتی با حفظ حریم خصوصی، نظم‌دهی به فضاها، جلوگیری از دسترسی مستقیم به بخش‌های داخلی، هدایت ذهنی افراد و تغییر مسیر عبور، نقش مهمی در ساختار بنا ایفا می‌کردند. این پیش فضاها، در مجاورت فضاهای اصلی دارای نقش‌های عملکردی همچون تنظیم‌کنندهٔ حرارت محیطی و کنترل‌کنندهٔ فضاهای اصلی بودند. دالان در معماری ایرانی، با استفاده از نور هدایت‌گر، انتقال از بیرون به درون را تسهیل می‌کند.

دالان؛ عنصری هویت‌ساز

دالان‌ها به‌عنوان یکی از عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی، عبارتند از:

• ابعاد دینی دالان، ناشی از باور به محرمیت و جلوگیری از دید مستقیم به فضای خصوصی است که در پیچش ورودی به حیاط اندرونی نمایان می‌شود.
• بر اساس هنجارهای ملی، معمار برای کاهش طول بصری دالان، در دو نقطه، فضایی را برای تابش نور باز می‌کند تا فرد از فضای تاریک به سوی روشنایی هدایت شود.

طبقه‌بندی انواع دالان‌ها

دالان‌ها را بر اساس کارکرد و موقعیت به مَردگَرد، غلام‌گردش و راهروی پیرامون بنا تقسیم‌بندی می‌کردند.

نقش دالان در سازماندهی فضای مساجد و بازارها

بازار تاریخی کلانتری تهران

در سلسله‌مراتب ورود به مساجد، دالان با تغییر جهت، محور صحن را با محور قبله هماهنگ می‌کند. دالان به‌عنوان فضایی ارتباطی، اصل سلسله‌مراتب ورود به مساجد را تقویت کرده و حریم خصوصی را ایجاد می‌کند. یکی از دلایل اصلی وجود دالان در معماری حکیمانهٔ مساجد، حفظ حریم و سهل‌الوصول نبودن فضا است. فلسفهٔ فضای تاریک دالان در مساجد، جدایی تدریجی نمازگزاران از فضای شهر و آمادگی برای ورود به شبستان است.

دالان در بازارهای بزرگ مثل بازار تهران نیز نقش فضای ارتباطی را ایفا می‌کند که در مجموعهٔ بازار سنتی، ترکیبی از دالان‌های موازی و متقاطع بود. در سقف آنها یک حفرهٔ مرکزی برای تأمین نور و تهویهٔ هوا تعبیه می‌شد و درِ ورودی اغلب دالان‌ها را نزدیک غروب می‌بستند.

عنصر زیبایی‌شناسانه در طراحی دالان‌ها

دالان مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان

دالان‌ها بسته به نوع کاربری خود، با تزیینات چشم‌نوازی طراحی می‌شدند و در ساخت آن‌ها معمولاً از دکوراسیون‌های ساده یا مجلل استفاده می‌شد. در برخی بناها، دالان‌ها قوس‌دار و با تزئینات مینیاتوری طراحی می‌شدند. در بعضی از دالان مساجد، زیبایی‌ها در ابتدای ورود به‌طور کامل دیده نمی‌شد و پس از مدتی که چشم به نور کم عادت می‌کرد، شاهکارهای هنر و معماری نمایان می‌شد. همچنین در طراحی دالان تخت جمشید و در آثار باقی‌مانده از کاخ شاهی کوه خواجه نیز از رنگ و نقاشی‌های دیواری استفاده شده است.

تأثیر نورپردازی در زیبایی دالان‌ها

معمار با استفاده از سلسله‌مراتب نورپردازی، شخص را از فضای نسبتاً تاریک هشتی به سمت فضای پرنور حیاط هدایت می‌کرد. این طراحی با تحریک اشتیاق و کنجکاوی، فرد را در ادامه مسیر راهنمایی می‌کرد. در نهایت، او ناگهان به فضایی روشن و زیبا وارد می‌شد و با دیدن چشم‌انداز حیاط، احساس آرامش می‌کرد.

عوامل تعیین‌کننده ابعاد دالان‌ها

ساختار دالان‌ها تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله کارکرد هر بنا، الگوهای اجتماعی و فرهنگی ورود به هر فضا و شرایط اقلیمی قرار داشت. شکل آنها در حالت کلی مستقیم، غیرمستقیم یا مارپیچ بود. دالان در بناهای درون‌گرا و متراکم، مارپیچ بود تا مسیر و نحوهٔ دسترسی به فضای داخلی را تحت‌کنترل و مورد نظارت قرار دهد و با ورود تدریجی امکان دید به داخل نباشد.

عرض دالان‌ها به‌خاطر در نظر گرفتن فضای خانه‌ها متفاوت بود و متناسب با تعداد استفاده‌کنندگان از آنها تعیین می‌شد که در مساجد و مدارس بزرگ به‌طور متوسط بین دو تا سه‌ونیم متر و در خانه‌های کوچک به‌طور متوسط حدود یک متر بود. طول آنها نیز بسیار متغیر و به‌طور متوسط بین دو تا ده متر و در برخی موارد بیشتر هم می‌شد.

فلسفهٔ طولانی‌بودن دالان

طولانی‌بودن دالان در طراحی، بر اساس اهداف و ترکیب فضاها، به کارکردهای خاص توجه داشت که عبارتند از:

• حفظ حریم: به‌واسطهٔ افزایش طول دالان، دسترسی بصری به درون فضا کم می‌شد و برای تأمین حداکثری محرمیت و امنیت مسیر حرکت را تا حد ممکن طولانی می‌کردند.
• رهایی از مشکلات بیرونی: دالان سرپوشیدهٔ نسبتاً طولانی به‌مانند برزخی میان خانه و بیرون، به افراد فرصت می‌داد تا هر نوع مشغله فکری و مشکلات خارج از منزل را از ذهن خود بزدایند.

تناسب ساختار دالان‌ها با نیاز انواع بناها

خانه‌های سنتی به‌طور کلی دید مستقیم را محدود می‌کردند. تختگاه‌ها برای نشستن طراحی شده بودند. بازارها مانند رسته‌ها از قسمتی آغاز می‌شدند و با چرخشی دوباره به راسته اصلی بازمی‌گشتند. میان‌درها غالباً فضایی مستطیل‌شکل و کشیده داشتند. پل‌ها نیز فضایی روباز و راهرو مانند بودند.

نمادشناسی دالان‌ها در معماری

• وحدت در کثرت: در برخی مساجد که دارای دالان هستند، حرکت از دالان ورودی به شبستان اصلی نماد رفتن از کثرت به وحدت است، در حالی که حرکت از تاریکی دالان به سمت نور شبستان، نمادی از حرکت از وحدت به کثرت است.
• نظم و تعادل: نظم فضای خانه‌های سنتی در سطح افقی بر اساس سلسله‌مراتب دسترسی از بیرون و چیدمان نور و تاریکی نسبت به حیاط مرکزی تنظیم می‌شد.
• تضاد بین آشکار و پنهان: دالان‌ها با محدود کردن دید، بازدیدکننده را به‌تدریج به کشف فضاهای مختلف هدایت می‌کنند و تضاد بین آشکار و پنهان را در معماری خانه‌های سنتی ایجاد می‌کنند.
• مسیر گذار و انتقال؛ دالان‌ها با ایجاد سلسله‌مراتب، انتقال از فضایی به فضای دیگر را تدریجی می‌کنند، زیرا گذشتن از فضایی به فضای دیگر به‌صورت یکباره از مطلوبیت کیفی فضا می‌کاهد.

پیامد حذف ورودی دالان در طراحی خانه‌های معاصر

سلسله‌مراتب ورودی در خانه‌های معاصر به یک در تبدیل شده که مشخص‌کنندهٔ مرز بین فضای عمومی و خصوصی خانواده‌ها است. حذف سلسله‌مراتب ورود، با نقض حریم خانواده‌ها باعث آشفتگی در فضای خصوصی و اختلاط در عملکرد سایر فضاها شده است.

با ورود به خانه، تمام فضاهای درون خانه در معرض اشراف قرار می‌گیرند. در ساختمان‌سازی‌های معاصر و در اغلب موارد، فضاهای بینابینی از میان رفته و مسیرها با یکدیگر تداخل پیدا کرده و هدایت افراد توسط اشیاء و عادات صورت می‌گیرد.

منابع

• «ابنیهٔ سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷م.
  • احمدزاده، فرحناز، «۶ شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش.
  • برادران، سیروس، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۱ نوامبر ۲۰۱۰م.
  • بلالی‌اسکویی، آزیتا و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسهٔ فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، معماری سبز، شمارهٔ ۲، سال ۸، تابستان ۱۴۰۱ش.
  • بمانیان، محمدرضا و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونهٔ موردی خانهٔ رسولیان یزد»، مطالعات هنر اسلامی، شمارهٔ ۱۳، دورهٔ ۷، ۱۳۸۹ش.
  • پورجعفر، محمدرضا و همکاران، معماری و شهرسازی دورهٔ اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ۱۳۹۴ش.
  • پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تهران، سروش دانش، ۱۳۸۴ش.
  • پیوسته‌گر، یعقوب و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانهٔ استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعهٔ موردی: خانه‌های شهر یزد»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۲۷، دورهٔ ۷، ۱۳۹۶ش.
  • «تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانهٔ کمپانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۳۹۵ش.
  • جوراب‌چیان، هدی و عرفان، روناک، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونهٔ موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش.
  • چلونگریان، رامین و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائهٔ راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش.
• حسین‌یزدی، مریم، «محرمیت و خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۲ش.
• حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونهٔ موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، دوفصلنامهٔ معماری اقلیم گرم و خشک، شمارهٔ ۸، دورهٔ ۶، ۱۳۹۷ش.
  • «دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • دواتگر زیبا، اسحق، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونهٔ موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، نهمین کنفرانس توسعهٔ پایدار و عمران شهری، ۱۳۹۸ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • سرپله، اشکان، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانهٔ ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • شیروانی، مریم و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونهٔ موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورهٔ قاجاریه»، اولین همایش ملی معماری مسکونی، ۱۳۹۳ش.
  • طاهری شهرآئینی، مسعود و خاقانی، سعید، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعهٔ موردی معماری صفوی در اصفهان»، دانشگاه صنعتی شاهرود، ۱۳۹۶ش.
  • طوفان، سحر، «بررسی رابطهٔ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۱۴، سال ۴، زمستان ۱۳۹۰ش.
  • عزیزیان، محمدصادق و کنعانیان، فرزین، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • علی‌آقایی نراقی، مرتضی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، برنامه‌ریزی توسهٔ کالبدی، شمارهٔ ۳، دورهٔ ۴، ۱۳۹۶ش.
  • فروزان‌فر و اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • کاظم‌زادهٔ رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۹ش.
  • محمدپورسرای، معصومه، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارهٔ اسلامی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • مرادی‌نسب، حسین و منان‌رئیسی، محمد، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایهٔ علل اربعهٔ سینوی نمونهٔ موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، فصلنامهٔ علمی تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شمارهٔ ۳، دورهٔ ۷، پاییز ۱۴۰۰ش.
  • «مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونهٔ موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۳ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • «واژه‌نامهٔ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «واژه‌نامهٔ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • ولی‌زادهٔ اوغانی، محمدباقر، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، مدیریت شهری، شمارهٔ ۵۳، دورهٔ ۱۷، ۱۳۹۷ش.
  • یداللهی، سپیده و ادیبان، محمد، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، پژوهش‌های مرمت و مطالعات معماری ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۲، سال دوم، بهار ۱۳۹۸ش.