پدر

پدر؛ مرد دارای فرزند و سرپرست خانوار

پدر، بابا، پاپا یا دادا، به انسان مذکری گفته می‌شود که دارای فرزند باشد. این واژه به‌معنای بنیانگذار نیز استفاده می‌شود، مانند پدر شعر نو و گاهی عنوانی محترمانه برای مردان سالخورده است. پدر، همچنین به‌معنای سرپرست، رئیس، حامی و برنامه‌ریز در نظام خانواده استفاده می‌شود.

پدر در ایران باستان

برای مفهوم پدر در زبان آریایی کهن، از واژه «پاتی» استفاده می‌شد. پدر، در ایران باستان، از جایگاهی ویژه برخوردار بود و دارای نیرویی آسمانی انگاشته می‌شد که توانایی ارتباط با روشنایی و خورشید را دارد. در دین زردشت، اگر پسری جایگاه والای پدر را پاس نمی‌داشت، از بخشی از ارث محروم می‌گردید.

پدر در نظام خانواده

ایرانیان معمولا، ریشه و اصالت خود را از طریق پدر و اجداد پدری تعریف می‌کنند و رفتار، اخلاق و ویژگی‌های افراد، در این چارچوب ارزیابی می‌شود و خیر و شر هر کسی را با طایفه و شهرت پدری او می‌سنجند. مادر در این ساختار، معمولا نقشی پیرو و مجری دارد. در برخی از خرده‌فرهنگ‌های ایرانی مانند عشایر و جوامع کوچ‌نشین، اهمیت نسب پدری، دوچندان می‌شود تا جایی که افراد از پدر، جد، برادر پدر و عموزاده‌های پدری، تمکین می‌کنند. در ساختار خانواده‌ی ایرانی، پدر همواره پشتیبان خانواده است.

حقوق پدر

در دوران ساسانی، هدایا و درآمد زنان و کودکان خانواده، به پدر و سرپرست خانواده، تعلق داشت. حتی گاهی اجازه فروش فرزند نیز برای پدر وجود داشت. این رسم تا دوره معاصر نیز بین برخی از خانواده‌های عشایر پایدار مانده است. اجازه ازدواج دختر نیز در اختیار پدر او است و در گذشته، دختران نقش چندانی در انتخاب همسر خود نداشتند. در برخی از خرده‌فرهنگ‌ها، تصمیم‌گیری درباره ازدواج پسر نیز بر عهده پدر بود. برای مثال، در سیرجان، رسم بود که داماد به خانه عروس نمی‌رفت و در شب عروسی، پدر داماد سراغ عروس خود رفته و او را به خانه می‌آورد. بر اساس آموزه‌های اسلام، احترام به پدر بر فرزند واجب است. قضای نماز و روزه پدر فوت‌شده نیز بر عهده پسر بزرگ‌تر خانواده است. همچنین درصورتی‌که پدر در زندگی، فقیر شود، نفقه او بر فرزند واجب است. پدر و فرزند، از یکدیگر ارث می‌برند و جزء طبقات اول ارث به‌شمار می‌روند. پدری که فرزند خود را کشته، قصاص نمی‌شود، هرچند، دیه و کفاره برای او واجب می‌شود.

پدر در فقه اسلامی

پدر در اصطلاح فقهای مسلمان، دو گونه‌ی «نَسَبی» و «رِضاعی» است:

1. پدر نسبی: کسی است که انسانی دیگر، از نطفه‌ی او شکل گرفته است.
2. پدر رضاعی: مردی که کودک از سینه همسر او شیر خورده باشد.

پدر، در هر دو نوع رضاعی و نسبی به دختر خود، مَحرَم است.

پدر در باور ایرانیان

تهدید فرزند به عاق شدن توسط والدین، یکی از الگوهای تربیتی ایرانیان در فرهنگ عامه است. عاق کردن به‌معنی راندن از خود است که معمولا عواقبی سخت را برای فرزند به‌بار خواهد آورد. مردم معتقدند که نفرین پدر، بسیار گیرا است و آسیبی را متوجه افراد خواهد کرد. در میبد، مردم بر این باورند که هرگاه پدری فرزند خود را نفرین می‌کند، تمام موهای ریش او، آمین خواهند گفت. در منابع آمده است زمانی‌که پسران سلطان حسین، علیه پدر خود طغیان کردند، سلطان، آن‌ها را نفرین کرد و این نفرین چنان کاری بود که پسران، بعد از مرگ پدر، روز خوش ندیدند.

جایگاه معنوی پدر

در فرهنگ مردم ایران، پدر از جایگاهی قدسی برخوردار بوده و موضوع بسیاری از قسم‌های رایج میان مردم است. برای مثال، اگر پدری زنده باشد، از قسم «به جان پدر» و اگر فوت شده باشد، از قسم «به خاک پدر/ به روح پدر» استفاده می‌کنند. در برخی از نقاط، حتی به موی سبیل پدر هم قسم یاد می‌کنند. در مقابل نیز، برای نفرین افراد، گاهی پدر او را دشنام داده یا نفرین می‌کردند. برای دعا و تحسین نیز، معمولا پدر، مخاطب قرار می‌گیرد، مانند «جای پدرت در بهشت باشد». این جایگاه معنوی، در لالایی‌های مادرانه نیز، حضور دارد. برای مثال، سفر رفتن، کار یا سربازی پدر، یکی از بن‌مایه‌های اصلی ترانه‌های مادرانه است.

در ایران، به‌منظور حفظ احترام پدر، نام او را صدا نمی‌کنند و با اسامی مانند پدر، بابا، اگر حاجی باشد «حاجی بابا»، اگر خان یا میرزا بود «میرزا بابا» یا «خان بابا» و در غیر این صورت، او را «آقابابا» صدا می‌کنند.

پدر در ادبیات فارسی

پدر، جایگاه ویژه‌ای در امثال و حکم ایرانیان دارد، مانند «پدر کشتگی داشتن» کنایه از دشمنی دیرینه؛ «پدر صلواتی» نوعی تحسین و تمجید به‌منظور طعنه زدن؛ «پدر سوختگی» کنایه از موذی‌گری و پنهان‌کاری؛ «پدر کشته کی می‌کند آشتی»؛ «پدر سگ» دشنامی به‌منظور تحقیر مخاطب؛ «آب در اجاق پدرش ریخته است» که اشاره به بی‌عرضگی فرزند دارد؛ «پشت پشت پدره، مادر رهگذره» که به‌معنای برگشتن نسب به‌سمت پدر و خاندان او است؛ «پدرش خوب است که خود نیز خوب است»؛ «اگر بر سر قبر پدر خود نیز برود، یک دانه ریگ دزدانه در جیب خود می‌گذارد» که اشاره به انسان‌های طماع دارد؛ «سر سفره پدر چیزی نخورده» که اشاره به آدم‌های شر دارد.

در اشعار شاعران نامدار ایرانی نیز، این واژه، مورد استفاده بوده است. فردوسی می‌گوید:

تو ایرانیان را ز مام و پدر

بهی هم ز گنج و ز تخت و گهر

حافظ شیرازی نیز در شعر خود از واژه پدر استفاده کرده و می‌گوید:

پدر تجربه ای دل تویی آخر ز چه روی

طمع مهر و وفا زین پسران می‌داری

منابع

• آزاد، حسین، باورهای مردم شمال فارس، شیراز، سیوند، ۱۳۹۰ش.
• احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
• انصاری، هرمز، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، به‌تحقیق احمد جواهری، تهران، نقش جهان، ۱۳۷۹ش.
• بارث، فردریک، ایل باصری، ترجمۀ کاظم ودیعی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۳ش.
• پهلوان، کیوان، فرهنگ عامۀ الاشت، تهران، آرون، ۱۳۸۵ش.
• ثواقب، جهانبخش، دریاچۀ پریشان و فرهنگ منطقۀ فامور، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶ش.
• حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 اسفند 1400ش.
• خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگ سرا، ۱۳۶۸ش.
• سالاری، عبدالله، فرهنگ مردم کوهپایۀ ساوه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹ش.
• سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
• شکری، یدالله، عالم‌آرای صفوی، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
• صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، نویسنده، ۱۳۵۳ش.
• عسکری‌ عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامۀ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷ش.
• فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 اسفند 1400ش.
• قنبری عدیوی، عباس، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، شهرکرد، نیوشه، ۱۳۹۰ش.
• لاهیجی، شهلا و کار، مهرانگیز، شناخت هویت زن ایرانی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۷۱ش.
• مختارپور، رجب‌علی، دو سال با بومیان جزیرۀ کیش، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۷ش.
• مشکور، محمدجواد، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، تهران، دانشسرای عالی تهران، ۱۳۴۷ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 23 اسفند 1400ش.
• مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانۀ کرمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ7، 1404ق.
• Christensen, A., L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, 1944.

++++++ منزلت پدری؛ پایگاه و اقتدار پدری در مناسبات خانوادگی.

در بیشتر فرهنگ‌های جهان، پدر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و ادیان الهی نیز برای نقش پدر ارزش والایی قائل شده‌اند؛ اما فمینیسم با نگرش برابری‌طلبانه افراطی، این جایگاه را به چالش کشیده و آن را نشانه‌ای از مردسالاری و تبعیض می‌داند. این رویکرد در غرب موجب تضعیف نقش پدر و بروز مشکلاتی مانند خانواده‌های بدون پدر شده است. در مقابل، اسلام مسئولیت پدر را نوعی ولایت و سرپرستی می‌داند که به نفع خانواده است و برای این نقش، اهمیت زیادی قائل است.

مفهوم‌شناسی

منزلت در لغت به‌معنای مرتبت و مقام، حرمت و احترام، پایگاه و بزرگی آمده است. منزلت نشان‌دهنده پایگاه فرد در گروه یا رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر است. پایگاه منزلتی فرد، حقوق یک شخص را معین می‌کند. پایگاه پدری حامل نقش‌هایی است که دیگران از مرد به‌عنوان پدر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمده‌ترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سِن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.

پدری در نگرش فمینیستی مفهوم محوری در بیان فرادستی مرد و فرودستی زن به‌شمار آمده و از خاستگاه پدرسالاری؛ فرهنگ مردسالاری و تبعیض اجتماعی علیه زنان تحلیل می‌شود.

از منظر علوم اجتماعی؛ پدری صرفاً رابطه زیستی یا اجتماعی نیست، بلکه رابطه‌ای هنجاری است؛ منشأ ارزش‌های منحصربه‌فردی است که مسئولیت‌های خاصی را پایه‌گذاری و همچنین مسائل اخلاقی مهمی را خلق می‌کند. پدری به نقش و مسئولیت مرد در خانواده اشاره داشته و پدر، مردی دارای فرزند است.

پدر در منابع اسلامی به پدر جسمانی (حقیقی)، اجتماعی (معنوی) و رضاعی (شوهر دایه)، تقسیم می‌شود.

دیدگاه‌های نظری

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام پدرسالاری معرفی می‌کنند؛ مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر کرده و تلاش دارند تا منزلت پدری را کاهش دهند. حذف اقتدار پدر در خانواده‌های غربی از یک سوی نظارت و کنترل مرد بر اعضای خانواده را دچار مشکل کرد و از سوی دیگر مساوات‌طلبی و عدم تمکین زنان، موجب افزایش طلاق و گسترش خانواده‌های زن سرپرست شد. فراوانی چنین خانواده‌هایی، منشأ آسیب‌های اجتماعی در غرب به‌شمار می‌آید. بر اساس تحقیقات، در آمریکا اکثریت محکومان به حبس‌های بلندمدت از خانه‌های بدون پدر بوده‌اند. با توجه به چنین شرایطی؛ برخی مشاوران خانواده در غرب، بیش از گذشته به این نکته واقف شده‌اند که لازم است منزلت پدری تقویت شده و موقعیت رهبری در خانواده به عهده مرد گذاشته شود.

در نگرش اسلامی؛ مهم‌ترین نقش پدری در ساختار خانواده، نقش سرپرستی است. اقتدار مرد از سنخ ولایت است که البته حق استبداد در رأی را ندارد و باید با رعایت تمایلات و نیازهای دیگران، خانواده را مدیریت کند. ولایت پدر بر فرزندان عبارت از تصرفات او در امور است که به سرنوشت آنها ارتباط پیدا می‌کند به‌عنوان نمونه اگر دختری بخواهد ازدواج کند باید از پدرش اجازه گیرد.

منزلت پدری در تمدن‌های باستانی

احترام به پدر از همگانی‌های فرهنگ بشر است؛ در ایران باستان؛ دختران تحت قیمومیت پدر بودند و ازدواج‌شان باید با رضایت آنها صورت می‌گرفت.

در رم باستان؛ نظام پدرشاهی اساسی‌ترین و اختصاصی‌ترین نهاد جامعه محسوب می‌شد و پدر اختیار مطلق داشت. رئیس خانواده، مسن‌ترین مرد خانواده یعنی پدر یا پدربزرگ بود. او خانه را کنترل کرده و روی تمام اعضای خانواده‌اش نفوذ داشت و مالک همه وسایل حتی فرزندان و نوه‌ها دانسته می‌شد.

در آتن نیز پدر صاحب فرزندان شمرده شده و مادر هیچ‌گونه حقی نسبت به آنها نداشت.

در چین؛ پدر حق داشت کودکانش را به کنیزی و غلامی فروخته و در مواردی حتی حق کشتن‌شان را نیز داشت. مرد عمدتاً به‌تنهایی غذا می‌خورد و به‌ندرت فرزندانش را به سفرهٔ خود می‌خواند.

در هند کهن؛ مرد با قدرت پدرشاهی بر خانواده خود حکومت کرده و در مواردی می‌توانست زنان و فرزندان خود را بفروشد. دختر قبل از ازدواج باید برده پدرش می‌بود.

منزلت پدری در آیین‌های اعتقادی

در آیین یهود؛ مجازات فرزندی که پدر و مادرش را لعن کند اعدام است، در گذشته پدر عبرانی می‌توانست دختران صغیر خود را بدون رضایت آنها شوهر دهد.

در آیین مسیحیت؛ بر اطاعت فرزندان از پدر سفارش شده و تأکید می‌شود که مبادا او را خشمگین و دلشکسته سازید.

بر مبنای آیین کنفوسیوس؛ اطاعت از پدر، از اصلی‌ترین آموزه‌های این آیین محسوب می‌شود.

در آیین بودایی؛ فرزندان ملزم به احترام به پدر خود بوده و احترام به او سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا؛ فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به پدرش را ادا کنند.

در آیین زرتشت؛ اطاعت از والدین، نخستین تکلیف فرزندان است، پدر حق دارد فرزندش را که از او ناراضی است از ارث محروم کند و اگر فرزندی سه بار پدرش را نافرمانی کند مستحق مرگ دانسته می‌شود.

منزلت پدری در اسلام

بر مبنای آموزه‌های اسلام؛ پدری، منزلت فوق‌العاده‌ای شمرده می‌شود.

• نیکی‌کردن به پدر در ردیف پرستش خداوند است.
• رضایت و خشم پدر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود و با جلب رضایت پدر، رضایت الهی نیز جلب شده و انسان تبدیل به موجود بهشتی می‌شود.
• فرزندان موظف هستند که با پدر خویش با تواضع صحبت کرده و هرگز نباید در مقابل او حتی اف بگویند.
• بهشت، دستاورد خدمت به پدر است و در احسان به پدر تفاوتی میان پدر مؤمن و غیرمؤمن نیست.
• پدر دارای حق ولایت است و اطاعت از او مقدم بر اطاعت از مادر بوده و فرزند موظّف است در چارچوب شرع، مطابق خواست او رفتار کند.

در آموزه‌های اسلام پاداش‌های بزرگی برای احسان به پدر بیان شده است. نیکی به پدر، از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. نیکی به پدر، رابطه متقابل فرزندی و پدری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در فرایند جامعه‌پذیری، آن را به‌عنوان هنجار الزامی پذیرفته و در آینده به پدر خود احسان کنند. بر این اساس، یکی از پاداش‌های نیکی به پدر، بهره‌مندی از فرزند صالح است که نورِ دیده آدمی به‌شمار می‌آید.

منزلت پدری در جهان اسلام

امروزه دموکراتیک‌شدن خانواده در جوامع مسلمان، ساختار عمودی خانواده‌ها را به الگویی تبدیل می‌کند که یا والدین به‌طور یکسان در فرایند تصمیم‌گیری مشارکت کنند یا زن در تصمیم‌گیری جانشین مرد شود؛ اما به‌دلیل جایگاه کانونی زن در اسلام، عملاً به گزینه دوم ختم شده و به موازات کاهش منزلت پدر، اقتدار مادر افزایش یافته است. در این الگو وظایف مرد سنگین‌تر و توان تصمیم‌گیری او کاهش یافته و مدیریت خانواده، زنانه شده است. این تحول مدیریتی در خانواده‌های ایرانی هم دیده می‌شود؛ درآمدها و ارتباطات شوهر توسط همسرش کنترل می‌شود، روابط خانوادگی به سمت طایفه مادری متمایل شده و فرزندان با خویشان مادری احساس همرنگی بیشتری دارند، با غلبه نقش مادری بر نقش همسری، خانواده‌های ایرانی به تدریج به سوی بالا بردن تعارض میان مادر و فرزند با پدر پیش رفته و خانواده‌ها دچار آسیب‌های جدی می‌شوند.

پیامدهای بی‌احترامی به پدر

در آموزه‌های اسلامی برای اذیت کردن پدر مجازات‌های سنگین دنیوی و اخروی تعیین شده است؛ فرزند پدرآزار محروم از بهشت و رحمت الهی بوده و در همین دنیا مجازات می‌شود. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با پدر خود داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از رفتار او در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر پدر را ناهنجاری تلقی نکرده و با او همین رفتار را تکرار خواهند کرد.

در منابع حدیثی؛ تنش با پدر موجب خواری دانسته می‌شود؛ زیرا بی‌احترامی به پدر، بی‌پدری را در خانواده‌ها گسترش می‌دهد؛ بر مبنای آمارها؛ فقدان مدیریت پدری، پیامدهای سنگینی برای خانواده‌ها دارد. تحقیقات لوئیس و می‌یرز (۱۹۸۹م) در بوستون دربارهٔ گروهی از کودکان بی‌خانمان، نشان داد که ۹۹٪ این کودکان متعلق به خانواده‌های بدون پدر هستند. بر اساس تحقیقات انجام شده در آمریکا ۶۰٪ متجاوزان به عنف، ۷۲٪ قاتلان نوجوان و ۷۰٪ محکومان به حبس‌های بلندمدت از خانه‌های بدون پدر بوده‌اند.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• «آثار نیکی به والدین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
• «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
• «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• «جایگاه ویژه پدر در روایات اسلامی»، وب‌سایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۶ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• حسن‌زاده‌طباطبایی، سیدمحمدرضا، «بررسی تطبیقی مقام و منزلت پدر در کتب آسمانی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۸ش.
• حسینی‌سیستانی، سیدعلی، «کیفیّت محرمیّت با فرزند خوانده از طریق عقد موقّت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیستانی. تاریخ بازدید مطلب: ۲۷ تیر۱۴۰۴ش.
• دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، اقبال، ۱۳۳۷ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• سعیدی، زهره، «چشمان فلسفهٔ کاربردی، مفهوم پدر و مادری را چگونه می‌بیند؟»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۴۰۲ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• غضنفری، کلثوم و دیگران، «مطالعهٔ تطبیقی حقوق و وظایف اعضای خانواده در دین زردشتی و اسلام»، تحقیقات حقوقی، شماره ۸۸، اسفند ۱۳۹۸ش.
• غنی‌زاده‌بافقی، مریم و ورمزیار، فائزه، «تأثیر جنبش‌های فمینیسم بر تحول مفهوم خانواده»، پژوهش‌های حقوقی، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش.
• قزلباش، زهرا، «زن در ایران باستان»، وب‌سایت روزنامه اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
• کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
• مجلسی، ‏محمدباقر، بحارالأنوار، تهران، اسلامیه‏، بی‌تا.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مظاهری، علی‌اکبر، «مجازات‌ها در حقوق یهودی (۱)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
• مظاهری، علی‌اکبر، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
• «معرفی آیین برهمن یا هندوییسم»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۴ش.
• معصومه محمدی، سیف، «زنانی که برده بودند!»، پیام زن، شماره ۲۶۷، خرداد ۱۳۹۳ش.
• میرزایی، نسترن، «نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
• «ولایت پدر بر فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۳۸۹ش.

+++++++

نقش تربیتی پدر؛ وظایف و مسئولیت‌های تعریف‌شده برای جایگاه پدری در خانواده.

نقش تربیتی پدر، در زمان تولد کودک ناچیز و سپس در دوران بلوغ قابل توجه می‌شود. پدر عنصر قدرت و اقتدار در ضمیر فرزندان است؛ به‌گونه‌ای که الگویی بی‌مثال برای رشد و بالندگی پسران و معیاری مناسب از همسری آرمانی در ذهن دختران است. شخصیت فرزند بدون حضور و نقش تربیتی پدر دچار اخلال می‌شود.

مفهوم‌شناسی

تربیت در لغت به‌معنای پروردن و ادب و اخلاق به کسی آموختن و در اصطلاح، شکوفایی استعدادها و به تکامل رساندن فرد و مراقبت و سیر دادن او به سوی کمال است. هر یک از پدر و مادر در تربیت کودک نقش خاصی دارد. گاهی حوزۀ تربیتی پدر به تأمین مخارج و مدیریت خانه محدود می‌شود؛ درحالی که طبق نظر کارشناسان، نقش پدر اهمیتی همانند نقش مادر و از برخی جهات مهم‌تر از آن دانسته شده است.

اهمیت نقش پدر در تربیت فرزندان

کارشناسان معتقدند، شخصیت، تحصیلات، شغل، نگرش و سطح درآمد پدران از جمله عواملی است که کودکان در آینده از آن تأثیر می‌گیرند. تربیت فعالانۀ پدر، موجب تکامل شخصیت کودک، ایجاد عزت‌نفس، سلامت و امنیت روانی، دوری از استرس در آینده، توانایی حل مشکلات و دوری از آسیب‎‌های اجتماعی در بزرگ‌سالی می‌شود.

نقش پدر در مقایسه با نقش مادر

مهم‌ترین مؤلفۀ پرورشی مادر، محبت و در مورد پدر اقتدار او است؛ نظام تربیتی و شخصیتی کودک در ایجاد تعادل میان محبت مادرانه و اقتدار پدرانه شکل می‌گیرد. در سال‌های اول بعد از تولد فرزند، نقش عاطفی مادر پررنگ و نقش پدر اندک است. اما با افزایش سن کودک، نقش پدر نیز فزونی یافته و در هفت سالگی نقش هر دو به یک میزان می‌شود و پس از آن نقش مقتدرانۀ پدر مورد توجه کودک قرار می‌گیرد.

نقش پدر در تربیت فرزندان

پدر از زمان انتخاب همسر، نخسین گام را در تربیت فرزندان برمی‌دارد و این کار 21 سال پس از تولد کودک ادامه می‌یابد. توجه به آموزش فرزندان، شناخت وظایف، راه‌های برقراری ارتباط و روش حل مسئله بیشتر بر عهده پدر است.

پیش از تولد فرزند

پدر در دوران بارداری مادر، می‌تواند به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در تربیت فرزند دخیل باشد. روش مستقیم آن است که پدر کودک را لمس کرده و با او صحبت کند؛ محققان بر این باورند که کودک صدای پدر را در دوران جنینی بهتر از صدای مادر درک می‌کند و بعدها منجر به افزایش صمیمیت بین آنان می‌شود. در روش غیرمستقیم نیز پدر با مراقبت از مادر و تأمین آرامش او، موجب تولد فرزندی آرام و سالم خواهد بود.

پس از تولد فرزند

پدر از همان لحظه‌های ابتدایی تولد کودک، با حرف‌زدن و در کنار مادر بودن نقش خود را ایفا می‌کند. برای برقراری نقش عاطفی و انس میان پدر و فرزند، لازم است پدر اهتمام ویژه به در آغوش‌ گرفتن فرزند، از اوایل تولد داشته باشد تا نوزاد علاوه بر مادر، پدر را نیز مأمنی امن بیابد. از بازۀ سنی 18 تا 24 ماهه، نقش پدر به تدریج پررنگ می‌شود و با برقراری ارتباط بهینه با کودک هم موجب استقلال فردی کودک می‌شود و هم با حمایت از مادر، به‌صورت غیرمستقیم در تربیت فرزند مشارکت می‌کند. نقش پدر در سنین سه تا چهار و به خصوص پس از شش سالگی فوق‌العاده اهمیت می‌یابد.

وظایف پدری

پدر وظایفی از جمله؛ مدیریت خانواده، پذیرش کودک و احترام به او، تقویت اعتمادبه‌نفس، دورکردن خطرهای جسمی و اخلاقی از فرزندان، جایگاه امن‌بودن در مواقع خطر، ایجاد روحیۀ مقاومت در برابر سختی‌ها و هموار کردن راه زندگی آنان را دارد. وظایف و نقش پدری، در قالب نقش‌های فرهنگی، مذهبی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز می‌گنجد و عبارت است از:

• فرهنگی: مشاوره فرزندان و گسترش افق دید آنان، آموزش روش‌های درست و منطقی فکر‌کردن، آموختن ادب، شناساندن رسوم، طرح مباحث علمی در خانه و ارتقای اطلاعات فرزندان و تشویق به فراگیری علم، تنظیم حُسن روابط اعضای خانواده با یکدیگر، اقوام و دوستان، تنظیم اوقات و جلوگیری از افراط و تفریط در پرداختن به بازی و درس؛
• اجتماعی: آموختن مهارت‌های اجتماعی، آموزش قوانین حاکم بر جامعه؛
• مذهبی: تعالی‌بخشی روح و نفس فرزندان، القای تعالیم دینی، آموختن احکام، نماز و قرآن، ایجاد پایه‌های عمل به فرائض دینی از خردسالی، عرضۀ عقاید و افکار مذهبی خود؛
• اقتصادی: آگاهی‌‌دادن دربارۀ ارزش کار، آشنایی با حرفه‌ها، تشویق فرزندان به فراگیری فنون و آموزش حرفۀ خود، آشنایی فرزندان با انفاق و صدقه‌دادن؛
• سیاسی: آموزش حدود آزادی، جهان‌بینی، دوستی انسان‌ها، مددکاری، آموزش فنون رزمی، تبیین جایگاه حکومت و ضرورت آن، تبیین نقش فرزندان در جامعۀ انسانی.

نقش پدر در تربیت فرزند پسر

از دید روانشناسان پسران سه تا شش ساله، پدر خود را الگویی تام می‌دانند. برای رشد و تکامل جنسیتی فرزند پسر و نهادینه شدن هویت مردانه در او، حضور پدر همراه با نقش تربیتی مؤثر او می‌تواند فرزندان پسر را با مردانگی به‌معنای مسئولیت‌پذیری، قاطعیت، مثبت‌بودن و توانایی حل مسائل در شرایط سخت، آشنا کند. پسر از پدر، چگونه همسر و پدر بودن در آینده را نیز می‌آموزد. پدری که در عین آگاهی به وظایف مردانگی، پرورش‌دهندۀ توانمندی است و محبت به فرزندان و تشویق آنان را نیز به بهترین شکل انجام می‌دهد، مؤثرترین الگو برای پسر است.

نقش پدر در تربیت فرزند دختر

نوع رابطۀ پدر با دختر، تأثیر قابل‌توجهی در انتخاب درست برای برقراری رابطۀ عاطفی و ازدواج دارد؛ زیرا پدر است که تصویر مرد ایده‌آل در ذهن دختر را تا حد زیادی می‌سازد. نتایج تحقیقات نشان داده، پدری که با خشونت و بدون محبت با دختر رفتار می‌کند، او را بیشتر به سمت روابط عاطفی پرخطر متمایل می‌کند. در آموزه‌های اسلامی، پدران به حمایت و جانبداری از دختران و به توجه و محبت بیشتر به آنان سفارش شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که تأکید شده، پدر هدیه را نخست به فرزند دختر بدهد و یا در صورت خطا، به تذکر‌دادن اکتفا کند. مسئولیتی که پدر در تربیت دختر دارد، عبارت است از:

• تمجید از رفتار، ادب و متانت دختر؛
• پرورش او با دید آینده‌نگرانه و هدایت او برای کسب شایستگی در امور خانوادگی؛
• مشاور فکری، رفع کاستی‌ها و جهت‌دهی استعدادها؛
• نادیده‌گرفتن خطا و بخشیدن او و جلوگیری از اشک ریختن او؛
• محبت ورزیدن و اشباع او در این زمینه (تا نیازی به محبت غیر نداشته باشد)؛
• رشد روانی دختر، بالا آوردن سطح عقل و ایجاد تعادل بین احساسات؛
• جلوگیری از تمایل دختر به پوشش و رفتار مردانه.

نقش پدر در تربیت فرزند از دیدگاه اسلام

از نظر اسلام، پدر سرپرست دینی و معنوی و تعیین‌گر نوع رفتارها و هنجارهای حاکم بر خانه و خانواده است. مؤلفه‌های نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام عبارت است از: محبت به فرزندان، احترام به مادر، احترام به فرزندان، بازی با فرزند، الگودهی مثبت، آموزش‌های دینی، آموزش‌های عمومی، آموختن ادب، کمک به شکل‌دهی هویت فردی و اجتماعی، آموزش روابط اجتماعی، انتخاب دوست، تربیت شغلی و وظایف مالی.

از میان این مؤلفه‌ها محبت و تکریم کودک، احترام به مادر، الگودهی مثبت و تأمین مالی (برای رفع نیازهای جسمی کودک)، مربوط به همۀ دوره‌های تربیتی دانسته شده است. اما در سایر نقش‌ها، وظایف پدر به‌صورت زمان‌بندی‌شده در سه بازۀ رشد و تربیت کودک متفاوت می‌شود. از تولد تا هفت‌سالگی، وظیفۀ پدر؛ بازی‌کردن و فراهم‌سازی شرایط آن و آموزش غیرمستقیم در قالب داستان، بازی و مسابقه دانسته شده است. در بازۀ سنی 7 تا 14 سال؛ پدر به آموختن ادب و تعلیم اعتقادی یا عمومی فرزند و هر آنچه که برای آینده لازم است بداند، اشتغال دارد. در بازۀ سنی 14 تا 21 سال که شامل مرحلۀ بلوغ و نوجوانی است؛ نقش تربیتی پدر بسیار مهم تلقی شده است و از جمله وظایف او؛ شکل‌دهی شخصیت فردی و اجتماعی، فراهم کردن زمینه‌های شغلی، مسئولیت‌سپاری و مشورت‌کردن با فرزند و در نهایت فراهم‌کردن زمینه ازدواج او گفته شده است. پس از طی این سه بازۀ سنی و تربیت مؤثر پدر، طبق حدیثی از پیامبر فرزند به حال خود رها می‌شود.

آیات و روایات در مورد نقش تربیتی پدر

در حدیثی از پیامبر وظیفه پدر، سرپرستی خانواده دانسته شده است که به‌دلیل این مسئولیت مورد پرسش قرار خواهد گرفت. امام سجاد نیز حق فرزند بر پدر را کمک به اطاعت از خدا، محبت به خدا و فراهم کردن زمینۀ ایمان و پاکی فرزند دانسته است. در قرآن نیز آمده که پدر وظیفۀ حفظ خانواده از آتش جهنم را بر عهده دارد.

آسیب‌های عدم ایفای نقش پدری

عدم حضور فیزیکی پدر در خانه یا عدم مشارکت فعال او در تربیت فرزندان، سبب آسیب‌های روانی در هر یک از نقش‌های اخلاقی و جنسیتی فرزندان می‌شود. از جمله این آسیب‌ها؛ پرخاشگری، عدم حرف‌شنوی، افسردگی و شخصیت ضد اجتماعی فرزند است.

نقش تربیتی پدر در ادبیات

نقش تربیتی پدر از زبان شاعران نیز در ادبیات فارسی مورد توجه قرار گرفته است؛

پروین اعتصامی این چنین سروده است:

ای پدر پیر ز چین آمدم

از بلد شک به یقین آمدم

حزین لاهیجی نیز در این باره چنین می‌سراید:

پدر از آن می‌ستاید دلم

که فیضش رسانید تا منزلم

منابع

• قرآن کریم
• اخوی، اصغر، «نقش پدر در تربیت فرزند»، نشریۀ آفاق مهر، شمارۀ 31، اردیبهشت 1388ش.
• اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنوی‌ها، تمثیلات و مقطّعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 30 بهمن 1401ش.
• ایمانی، محسن، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلۀ پیوند، شمارۀ 369-371، تابستان 1389ش.
• ایمانی، محسن، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلۀ پیوند، شمارۀ 368، خرداد 1389ش.
• بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره، وزارت اوقاف، 1410-1411ق.
• بخشی، حمیلا، «نقش پدر در تربیت فرزند»، روزنامۀ ایران، شمارۀ 5838، تاریخ انتشار: 21 دی 1393ش.
• حیرانی، شبنم، «نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلۀ کودک، پیاپی 85، مرداد 1391ش.
• سیرز، ویلیام، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، مترجم: شرف‌الدین شرفی، تهران، صابرین، چاپ بیستم، 1400ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مکارم ‌الاخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، 1412ق.
• علی بن حسین، رسالۀ حقوق امام سجاد، مترجم: محمد افشاری، قم، مشهور، 1394ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 29 بهمن 1401ش.
• قائمی، علی، نقش پدر در تربیت، تهران، امیری، 1375ش.
• کیان، مریم، «بررسی و تبیین ابعاد تربیت کودک در نظام خانواده از دیدگاه اسلام»، فصلنامۀ علمی-ترویجی اخلاق، سال 5، شمارۀ 18، تابستان 1394ش.
• گیلدر، جرج و دیگران، چه کسی گهواره را تکان خواهد داد؟، مترجم: سمانه مدنی و آزاده وجدانی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، 1389ش.
• لاهیجی، حزین، دیوان اشعار، مثنویات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 30 بهمن 1401ش.
• مصدقی نیک، مجتبی، «رابطۀ پدر و کودک»، مجلۀ رشد معلم، شمارۀ 84، 1371ش.
• مهرجو، پروانه، «نقش پدر در تربیت کودک»، مجلۀ کودک، پیاپی 69، بهمن 1389ش.
• ویسی، غلام‌رضا، آسیب‌شناسی خانواده و راه‌های پیشگیری از آن، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نمایندگی ولی‌فقیه مرکز تحقیقات اسلامی، بی‌تا.
• هاشمی، هدی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامۀ ایران، شمارۀ 3551، تاریخ انتشار: 28 دی 1385ش.
• همتی، مجید و فتحی آشتیانی، علی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، فصلنامۀ روانشناسی و دین، سال ششم، شمارۀ سوم، پاییز 1392ش.