تجرد قطعی

تجرد قطعی؛ تأخیر سنی و ناامیدی کامل از ازدواج.

تجرد قطعی زمانی است که افراد از سن مناسب ازدواج عبور کرده و به سنی رسیده‌اند که دیگر احتمال ازدواج آنها وجود ندارد. عوامل مختلف فردی، اجتماعی و خانوادگی در این امر دخالت دارند. این پدیده دارای آثار نامطلوبی برای فرد و جامعه است. عللی همچون؛ مدرنیته، شهرنشینی، اشتغال و استقلال مالی در شکل‌گیری این پدیده موثرند.

مفهوم‌شناسی

تجرد، به‌معنای اختیار نکردن همسر، در مقابل زوجیت قرار می‌گیرد. مفهوم تجرد قطعی، امروزه دربارهٔ کسانی به‌کار می‌رود که سن مناسب ازدواج را پشت سر گذاشته‌اند و احتمال ازدواج در مورد آنها، وجود ندارد. همان‌گونه که ازدواج، پیوند بین دو جنس مخالف را بر پایه روابط پایای جنسی و در چارچوب یک قرارداد مشروع اجتماعی، فراهم می‌کند تجرد قطعی، ناظر به وضعیتی است که در آن، امید به ازدواج و احتمال زوجیت میان برخی افراد بسیار کم می‌شود.

از منظر جمعیت‌شناسی، تجرد قطعی، پدیده‌ای است که در آن فرد شرایط مناسب سنی برای ازدواج را از دست می‌دهد. البته شاید امکان ازدواج داشته باشد، اما دیگر امکان باروری وجود ندارد. سن تجرد قطعی برای دختران بین ۴۰ تا ۵۰ سالگی یا سنی است که قدرت باروری از دست می‌رود. این پدیده، در همه انواع خانواده‌های سنتی، مدرن، مرفه، کم‌درآمد، شهری و روستایی مشاهده می‌شود. بر مبنای مطالعات جمعیت‌شناختی؛ در الگوی سنی ازدواج در ایران و بسیاری از کشورهای جهان، ۳۰ سالگی بُرش سِنی مهمی است که با عبور از آن کاهش چشمگیری در احتمال ازدواج رخ می‌دهد. برخی محققین، تجرد را در چهار دسته؛ تجرد داوطلبانهٔ موقتی، تجرد داوطلبانهٔ پایدار، تجرد غیر داوطلبانهٔ موقتی و تجرد غیر داوطلبانهٔ پایدار، طبقه‌بندی می‌کنند؛ بر این اساس، مجردین در طول زندگی در این طبقات جابه‌جا می‌شوند.

آمارها

در دهه‌های اخیر، جوامع انسانی تغییرات اساسی در سن ازدواج داشته‌اند. تغییرات سن ازدواج ابتدا در جوامع توسعه یافته رخ داد و پدیدهٔ مجردهای شهری برای اولین بار در آمریکا مطرح شد. سن ازدواج در آمریکا در دهه ۱۹۶۰م به‌شدت افزایش یافت. از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۲م، در آمریکا درصد تجرد مردان از ۱۰ به ۲۳ درصد و در زنان از ۸ به ۱۷ درصد افزایش یافت. تجرد قطعی برای مردان و زنان ژاپنی به ترتیب ۱۷ و ۱۲ درصد بوده است.

در ایران، ورود مدرنیته و تغییرات ناشی از آن مانند آموزش، تحصیلات، اشتغال، امکان زندگی مستقل اجتماعی، تغییرات فرهنگی و اجتماعی باعث افزایش سن ازدواج و تمایل به تجرد شده است. مطابق سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ش، تجرد قطعی گروه سالمندی، بیش از ۸۰ هزار نفر بوده است. بر اساس نتایج به‌دست آمده، ۱۰ درصد زنان ۳۵ تا ۳۹ ساله کشور مجردند. در گروه سنی ۴۰ تا ۴۴ ساله ۶٫۸ درصد، در گروه سنی ۴۵ تا ۴۹ ساله ۴٫۴ درصد و ۵۰ تا ۵۴ ساله‌ها نیز ۳٫۱ درصد مجرد هستند. بیش از دوسوم تجردهای قطعی مربوط به زنان است که سه گروه عمده هستند:

1. زنانی که طلاق گرفته یا همسرشان فوت کرده، اما دارای فرزند هستند.
2. زنانی که به‌طور کلی ازدواج نکرده و در اواخر میانسالی و شروع سالمندی هستند.
3. زنانی که بیش از یک‌بار ازدواج کرده، اما موفق نبوده‌اند و زمینه ازدواج دوباره برای آنها وجود ندارد.

بر مبنای تحقیقاتی در ایران، سرعت رشد تجرد قطعی در زنان بیشتر از مردان است؛ لذا تعداد زنان مجرد در ایران بیش از مردانی است که با عبور از شرایط سنی مناسب برای ازدواج، مجرد مانده‌اند. بر اساس بررسی‌های مرکز آمار ایران، تجرد قطعی که در سال ۱۳۷۵ش، برای مردان حدود ۱٫۳۴٪ و برای زنان ۱٫۱۹٪ بوده، در سال ۱۳۹۵ش، به ۲٫۲۶٪ برای مردان و ۳٫۷۳٪ برای زنان رسیده است؛ این آمار نشان می‌دهد، روند افزایشی تجرد قطعی در زنان، بسیار بیشتر از مردان بوده، به‌طوری که طی سال‌های ۱۳۷۵ش تا ۱۳۹۵ش، این شاخص برای مردان، حدود دو برابر شده، اما برای زنان بیش از سه برابر بوده است.

عوامل

تجرد قطعی، ناشی از مشکلاتی است که در نتیجه تغییرات کلان در سطح جامعه پدید می‌آید و عوامل مختلفی بر آن اثرگذار است:

در سطح فردی،اولویت‌بخشی به تحصیلات، اشتغال و استقلال اقتصادی باعث شده است که ازدواج نزد گروهی از زنان اهمیت سنتی خود را از دست بدهد. این نگرش با سخت‌گیری در مفهوم کفویت و پافشاری بر تناسب دقیق شئون اجتماعی همراه شده و دایره انتخاب همسر را برای بسیاری محدود کرده است. در کنار این موارد، نگرانی از پیامدهای احتمالی ازدواج، از جمله احتمال طلاق، خیانت همسر یا محدودیت‌های تحمیلی بر آزادی‌های فردی و اجتماعی، هراس از تشکیل خانواده را در میان بخشی از زنان دامن زده است. بر اساس تحقیقات انجام شده، تمایل به داشتن تحصیلات عالی، افزایش سطح توقعات در خانم‌ها مانند داشتن همسری با تحصیلات بالا و شغل مناسب، کمرنگ‌شدن باورهای دینی، سخت‌گیری‌های خانواده‌ها در شکل‌گیری زندگی فرزندان، افزایش چشم‌وهم‌چشمی‌ها برای برگزاری مراسم عروسی، مهریه‌های سنگین، از دلایل مهم تجرد قطعی به‌شمار می‌آیند.

در سطح خانوادگی، تغییر رویکرد والدین به سمت تشویق دختران برای پیشرفت‌های تحصیلی و استقلال اقتصادی، به‌طور غیرمستقیم احتمال تجرد را افزایش داده است. افزون بر این، وابستگی‌های عاطفی یا نیاز خانواده به حمایت‌های اقتصادی و مراقبتی دختر، گاهی به عاملی برای تعویق ازدواج تبدیل می‌شود. در چنین فضایی، حساسیت‌های پیشین خانواده‌ها نسبت به مجرد ماندن فرزندان کاهش یافته و این پدیده به امری عادی و پذیرفته‌شده در بسیاری از خانواده‌ها تبدیل شده است.

در سطح کلان اجتماعی، دگرگونی ملاک‌های موفقیت و شایستگی که اکنون بیش از هر چیز معطوف به مدارج تحصیلی، اشتغال و شهرنشینی است، ساختار ارزشی جامعه را تغییر داده است. این تغییرات با پذیرش فزاینده تجرد، به‌ویژه در کلان‌شهرها همراه بوده، به‌گونه‌ای که امکانات اجتماعی موجود، سبک زندگی مجردی را تسهیل کرده است. هم‌زمان، گسترش فردگرایی، آرمان‌گرایی در انتخاب همسر و افزایش سطح انتظارات در کنار تغییرات در ساختار جمعیتی، فرآیند تشکیل خانواده را با دشواری‌های نوپدیدی مواجه ساخته است. عدم تناسب بین تعداد پسران و دختران آماده ازدواج، بیکاری پسران و هزینه‌های بالای مسکن، تغییر نگرش نسل جدید به ازدواج و فراهم بودن زمینه ارتباط جنسی خارج از چارچوب زناشویی از دیگر عوامل اجتماعی به‌حساب می‌آیند.

رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی اگرچه موجب تسهیل زندگی است، اما تغییر در الگوی ازدواج، بالا رفتن سن ازدواج و تغییر در سبک زندگی را به‌همراه داشته است. افزایش آگاهی برآمده از رسانه و شبکه‌های اجتماعی، موجب سخت‌گیری در ازدواج شده است. شبکه‌های اجتماعی، کمبودهای عاطفی و امنیتی را در فضای غیر واقعی جبران کرده و فرد را از حضور در زندگی مشترک بی‌نیاز می‌کند. مجموعه این پیامدها، در افزایش میل افراد به تجرد یا تأخیر ازدواج، مؤثر بوده است.

رویکرد جامعه‌شناختی

محققین، کاهش سن ازدواج و تجرد قطعی را عمدتاً بر مبنای نظریه نوسازی تحلیل می‌کنند؛ نوسازی از طریق ایجاد فرصت‌های تحصیلی، اشتغال و شهرنشینی، الگوی سنتی ازدواج را تغییر داده، زندگی مجردی را به‌عنوان گزینه‌ای در کنار ازدواج مطرح ساخته است. از منظر برخی دیدگاه‌ها، در جامعهٔ صنعتی، شغل اهمیت جدی یافته و تبدیل به منبع اصلی هویت فردی می‌شود. هویت در جامعه جدید بر خلاف جامعهٔ ماقبل صنعتی که بر اساس عضویت فرد در خانواده معنا می‌یافت، بر اساس کار معنا می‌یابد؛ در جوامع سنتی، منزلت زنان متناسب با هویت زنانه شامل خانه‌داری، همسری و مادری تعریف شده و مردان نیز منزلت خود را در ارتباط با خانواده خود معنا می‌کردند؛ اما در جوامع مدرن، این امر دچار تغییر شده است؛ جوانان می‌توانند بدون ازدواج و با استفاده از امکانات تحصیل و اشتغال، استقلال هویتی خود را به‌دست آورند. طبق نظریه انتخاب عقلانی؛ در شرایطی که تجرد دارای منفعت بیشتر باشد، افراد تن به ازدواج نمی‌دهند. در مقابل این دیدگاه، نظریه عقلانیت اخلاقی قرار دارد که تصمیمات افراد را متأثر از ارزش‌های فرهنگی دانسته و تجرد قطعی را عمدتاً با ارجاع به نگرش‌ها و مرجحات نظام اخلاقی جامعه تحلیل می‌کند. نظریه فرصت‌های نابرابر، تجرد قطعی را از پیامدهای مشکلات ازدواج و دسترسی آسان‌تر به روابط نامشروع می‌داند. نظریه بی‌سازمانی مرتن؛ ناهماهنگی میان اهداف ازدواج و راه‌های وصول به آن را از عوامل اصلی تجرد قطعی به‌شمار می‌آورد.

پیامدها

برخی کارشناسان بر پیامد احساس تنهایی تأکید داشته و معتقدند که تجرد قطعی موجب می‌شود انسان در دوران کهنسالی دچار مشکلات ناشی از تنهایی شود. افرادی که به سن تجرد قطعی می‌رسند، از بخت اندکی برای ازدواج برخوردار هستند و در صورتی که سرنوشت آنها با ازدواج گره نخورد، احساس تنهایی و نداشتن حامی در دوران سالمندی، آنها را به‌سوی افسردگی سوق می‌دهد. همچنین بالا رفتن سنّ مجردها و رسیدن آنها به مرز تجرد قطعی موجب می‌شود که در بسیاری از موارد، آنها به تدریج از خانه رانده شوند؛ زیرا معمولاً در چنین شرایطی آستانهٔ تحمل آنها کاهش می‌یابد و با خانواده خود، سر ناسازگاری می‌گذارند و دچار اختلاف می‌شوند. این ناسازگاری، به جدایی عاطفی یا فیزیکی می‌انجامد و از حمایت خانواده و فامیل بی‌بهره می‌شوند.

تأخیر در ازدواج، زمینه‌ساز فعالیت‌های جنسی خارج از چارچوب ازدواج و رفتار پرخطر به‌شمار آمده و با توجه به اهمیت ازدواج از نظر فرهنگ اسلامی، تجرد قطعی در کوتاه‌مدت موجب هراس از آینده، تعارض بین هویت سنتی و مدرن و طرد اجتماعی می‌شود و در دراز مدت باعث کاهش میزان باروری شده و تعادل جمعیتی را دچار مشکل می‌کند.

کاهش جمعیت و فرزندآوری یکی دیگر از پیامدهای تجرد قطعی عنوان شده است. به لحاظ جمعیتی، رواج تجرد اثر منفی بر پویایی جمعیت داشته و زمینه باروری پایین و حرکت به سوی بحران جمعیتی را فراهم می‌سازد. بسیاری از جمعیت‌شناسان بر این باورند که تداوم باروری پایین در کشورهای غربی به دلیل گذار دوم جمعیتی است که یکی از جلوه‌های اصلی گذار دوم افزایش سن ازدواج، گسترش روابط خارج از حوزه ازدواج و افزایش تجرد قطعی است.

همچنین ترک ازدواج و ترویج تجرد، زمینه‌ساز گسترش روابط نامشروع و افزایش مفاسد اخلاقی است که به تبع آن، بنیان نظام خانواده دچار سستی و گسست می‌شود؛ چرا که تأمین نیازها خارج از چارچوب خانواده، انگیزه تشکیل آن را کاهش داده و ثبات خانواده‌های موجود را نیز تهدید می‌کند. علاوه بر این، تداوم تجرد با کاهش نرخ زاد و ولد، افت منابع انسانی و تضعیف سرمایه‌های اجتماعی، امنیت عمومی را به مخاطره انداخته و پیامدهای اقتصادی و نظامی ناخوشایندی برای جامعه به همراه دارد.

در منظومه آموزه‌های اسلامی، تجرد با آسیب‌های فردی و اخلاقی متعددی پیوند خورده است. از این منظر، ازدواج نهادی برای تکامل دین‌داری و بستری برای پاسخ‌گویی مشروع و طبیعی به غریزه جنسی محسوب می‌شود؛ بنابراین، انحراف این نیاز از مسیر طبیعی، فرد را در معرض بحران‌های روحی، اضطراب و ارتکاب گناه قرار می‌دهد. منابع دینی، همسر را مایه آرامش و بستر برخورداری از نعمت‌های الهی معرفی کرده و در مقابل، تجرد را عامل محرومیت از این آسایش دانسته‌اند. در همین راستا، متون دینی با تأکید بر اهمیت ازدواج به عنوان سنت بندگان صالح، پیامدهای سخت‌گیرانه‌ای را برای تجرد اختیاری برشمرده و در مواردی، آن را موجب نقص در دین و حتی هشدارهایی پیرامون وضعیت معنوی فرد در هنگام مرگ تلقی کرده‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• «آخرین آمار تجرد قطعی در ایران، سهم عجیب زنان از مجرد بودن، ۳ راه‌حل برای ازدواج در دوران سالمندی»، وب‌سایت همشهری، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
• «پیامدهای بی‌توجهی به تجرد قطعی دهه شصتی‌ها»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «موج جهانی که به ایران هم سرایت کرد؛ مجرد ماندن»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۷ش.
• ابوترابی، علی، «پیامدهای تجرد قطعی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ انتشار: ۱۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
• ابهری، مجید، «پیامدهای تجرد قطعی را بشناسید»، خبرگزاری برنا، تاریخ انتشار: ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
• اینانلو، مینا، «تجرد قطعی و گسل ۳۰ سالگی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۳۱۳، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۱ش.
• اینانلو، مینا، «تجرد قطعی و گسل ۳۰سالگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۱ش.
• چابکی، ام‌البنین، «روایت دختران ۴۵ سال به بالای شهر تهران از علل تجرد قطعی»، فصلنامه مطالعات اجتماعی ایران، شماره ۳۵، ۱۳۹۵ش.
• چیذری، زهرا، «کمین تجرد قطعی»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۹ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۹ق.
• حریرچی، امیرمحمود، «پیامدهای بی‌توجهی به تجرد قطعی دهه شصتی‌ها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۱۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
• حسینی، سیدحسن و ایزدی، زینب، «پدیدارشناسی تجربه زیسته زنان مجرد، جمعیت مورد مطالعه: زنان مجرد بالای ۳۵ سال شهر تهران»، مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، سال ۱۴، شماره ۱، بهار ۱۳۹۵ش.
• رحیمی، علی و دیگران، «تحلیل گذار تجرد زنان و مردان در ایران طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۹۰»، مطالعات اجتماعی ایران، دورهٔ نهم، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۴ش.
• شرف‌الدین، حسین، «مسائل جمعیتی تجرد زنان و دختران در ایران، علل و آثار»، معرفت، سال ۳۰، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
• شهانواز، سارا و اعظم آزاده، منصوره، «شناسایی و تحلیل پیش‌ران‌های مؤثر بر تجرد در ایران»، دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران، سال ۱۰، شماره ۲۷، ۱۳۹۸ش.
• ضیاءاصغری، نگین و دیگران، «مطالعه جامعه‌شناختی تجردقطعی دختران شهرتهران»، جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
• طالب‌پور، اکبر و بیرانوند، معصومه، «بررسی تجربه زیسته تجرد قطعی از منظر دختران مجرد»، فصلنامه زن و جامعه، شماره ۵۱، پاییز ۱۴۰۱ش.
• طالب‌پور، اکبر و بیرانوند، معصومه، «مطالعه کیفی پیامدهای تجرد قطعی دختران»، مطالعات زن و خانواده، شماره ۲۴، ۱۴۰۱ش.
• قوی‌قلب، مهسا، «تجرد قطعی در نقطه بحران!»، روزنامه ایران، شماره ۷۶۴۳، ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
• قوی‌قلب، مهسا، «نقش فضای مجازی در افزایش تجرد قطعی در ایران»، وب‌سایت سرپوش اجتماعی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۷ش.
• کاظمی‌پور، شهلا، «وضعیت «تجرد» زنان دهه ۵۰ و ۶۰»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• کلینی، ابو جعفر، محمد بن یعقوب، الکافی، ۸ جلد، دار الکتب الإسلامیهٔ، تهران، ۱۴۰۷ق.
• گوهری طالع، عبدالله و تردست، علی، «آثار سوء تربیتی تجرد در قرآن و حدیث»، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.
• مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسهٔ الطبع و النشر، ۱۴۱۰ق.
• موسوی چلک، سیدحسن، «تجرد قطعی و آثار مخرب آن»، انجمن مددکاران اجتماعی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۳۹۵ش.