چشم‌چرانی

چشم‌چرانی؛ نگاه مکرر یا خیره‌شدن به دیگران با انگیزه لذت جنسی.

چشم‌چرانی یا نظربازی، به نگاه مکرر یا خیره‌شدن به دیگران با انگیزه لذت جنسی گفته می‌شود. این رفتار از موضوعات مورد بحث در روان‌شناسی، اخلاق، فقه و مطالعات اجتماعی است و دربارۀ عوامل، پیامدها و راهکارهای پیشگیری از آن دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. در آموزه‌های اسلامی، چشم‌چرانی از مصادیق نگاه حرام دانسته شده و بر کنترل نگاه تأکید شده است.

مفهوم‌شناسی

چشم‌چرانی که از آن با واژگان خیره‌چشمی، هرزه‌نگاهی و نظربازی نیز یاد می‌شود، به گونه‌ای از نگاه‌کردن یا چشم‌دوختن گفته می‌شود که با لذت جنسی همراه است و هوای نفس را تحریک می‌کند. آنچه معمولاً از واژهٔ چشم‌چرانی به ذهن متبادر می‌شود، نگاه آلوده است. نگاه‌هایی که به‌واسطهٔ ارتباط حضوری و کلامی در جامعه و بدون تحریک شهوت و قصد لذت صورت می‌گیرد در دستهٔ چشم‌چرانی قرار نمی‌گیرد. در سازمان بهداشت جهانی، شاخص‌های این اختلال عبارتند از:

1. فرد، گرایش دائمی و مکرر برای تماشای بدن یا رابطه جنسی دیگران دارد که معمولاً با تحریک جنسی همراه است.
2. فرد، مدام دچار امیال یا تخیلات جنسی عمیق می‌شود که اعمال غیرعادی و رنجش فراوان به دنبال دارد.

رویکردها

مطالعات انجام‌شده در بریتانیا نشان می‌دهد که مردان به‌طور میانگین روزانه ۴۳ دقیقه (معطوف به ۱۰ زن) و زنان ۲۰ دقیقه (معطوف به ۶ مرد) را به نگاه خیره اختصاص می‌دهند. بر اساس یافته‌های یک نظرسنجی در جوامع غربی، سوپرمارکت‌ها، مشروب‌فروشی‌ها و کلوپ‌های شبانه، اصلی‌ترین بسترهای وقوع این رفتار به‌شمار می‌روند. اولویت‌های بصری نیز بر اساس جنسیت متفاوت است؛ به‌گونه‌ای که ۴۰ درصد زنان بر جذابیت چشمان مردان و نسبتی مشابه از مردان بر اندام کامل زنان تمرکز دارند. این رفتار پیامدهای بین‌فردی نیز دارد و گزارش شده که در بیش از ۳۰ درصد همسران، موجب بروز مشاجره می‌شود؛ همچنین از مجموع این اختلافات، حدود ۱۰ درصد به طلاق منجر شده است. طبق یافته‌های برخی تحقیقات تنها ۱۹درصد مردان و ۹درصد زنان، از خیره شدن کسی به آنها، احساس خوشایندی دارند. ۱۶درصد از دختران از این عمل ناراضی هستند و ۲۰درصد در برابر نگاه دیگران احساس خجالت می‌کنند.

رویکرد روان‌شناسی

دوپامین، انتقال‌دهندهٔ عصبی مؤثر در تنظیم خلق‌وخو و سیستم غدد درون‌ریز، با افسردگی و برخی اختلالات روانی مرتبط است. چشم‌چرانی با تحریک ترشح دوپامین، حس لذت ایجاد می‌کند. این پاداش عصبی، تکرار رفتار را تقویت می‌کند و به‌مرور به عادت تبدیل می‌شود؛ عادتی که می‌تواند پیامدهای منفی همچون افسردگی بر سلامت روان داشته باشد.

رویکرد دینی

در آموزه‌های اسلام، برای حفظ عفت جنسی و تحکیم خانواده، به دوری از نگاه حرام و به‌ویژه تکرار آن، توصیه شده است؛

در قرآن، به مردان توصیه شده است که چشم‌های خود را از نظر به حرام نگاه دارند. داستان این سفارش قرآنی مربوط به جوانی است که نگاه خود را به زنی دوخته بود که مقنعهٔ خود را پشت گوش قرار داده و گردن و مقداری از سینهٔ او نمایان بود. جوان که به زن خیره شده بود، با صورت به دیوار برخورد کرد و خون از صورتش جاری شد. وی به محضر پیامبر اکرم رفت و از بدپوشی زنان شکوه کرد. این آیه بر پیامبر خدا نازل شد که در ابتدای آن تأکید می‌شود که مردان مؤمن از چشم‌چرانی و نگاه به نامحرم پرهیز و در مسائل جنسی خویشتن‌داری پیشه کنند؛ سپس فلسفه این توصیه را پاک‌زیستی معرفی می‌کند. در آیهٔ دیگری از سورۀ نور، چشم‌پوشی به زنان نیز توصیه شده است، تا تصور نشود چشم‌چرانی مخصوص مردان است و زنان از این قاعده مستثنی هستند. همچنین در قرآن به خیانت چشمان اشاره شده که بعضی مفسران آن را به چشم‌چرانی و نگاه دزدانه به نامحرم تفسیر کرده‌اند.

ازجمله روایاتی با این مضمون که اولین نگاه برای تو، دومین نگاه علیه تو و سومین نگاه موجب هلاک تو است، نگاه پس‌از نگاه، بذر شهوت در دل می‌کارد و برای به فتنه‌کشاندن فرد کافی است و این‌که از نگاه زیادی بپرهیز که تخم هوس می‌پراکند و غفلت می‌زاید. در این رویکرد، در صورت تولید هیجانات جنسی ناشی از نگاه آلوده و عدم ارضای صحیح برانگیختگی جنسی، تنش‌های روانی ایجاد می‌شود و با تکرار این فرایند و عدم کامیابی، این تنش‌ها به عقده‌های درازمدت تبدیل می‌شود.

از منظر فقیهان، هرگونه نگاه شهوت‌آلود به نامحرم، خواه حضوری باشد یا از طریق فیلم (زنده یا غیرزنده) و عکس، حرام است. همچنین نگاه‌کردن مرد به بدن و موی زن نامحرم، حتی بدون قصد لذت، حرام است. نگاه زن به بدن مرد نامحرم نیز حرام است. نگاه‌کردن به صورت و دست‌های زن نامحرم تا مچ اگر به قصد لذّت نباشد و مایه فساد و گناه نشود، اشکال ندارد.

پیامدها

برخی پیامدهای چشم‌چرانی عبارتند از:

اخلاقی

در منابع اخلاق اسلامی، چشم‌چرانی از عوامل برهم‌خوردن آرامش درونی و زمینه‌ساز آشفتگی ذهن و دل دانسته شده است. در این منابع، نگاه آلوده منشأ تخیلات شهوانی، تحریک شهوت و زمینه‌ساز غفلت و سایر ناهنجاری‌های اخلاقی شمرده شده است. برخی روایات، چشم‌چرانی را تیری از تیرهای شیطان، از عوامل غفلت و زمینه‌سازی بی‌عفتی و روابط نامشروع، شهوت‌رانی و اندوه دانسته‌اند. در برخی منابع دینی، رها کردن نگاه از عوامل ایجاد حسرت پایدار دانسته شده است. این منابع، اشتغال ذهن به امور دست‌نیافتنی را از علل این حسرت برمی‌شمارند. همچنین، در منابع اخلاقی، چشم‌چرانی زمینه‌ساز هواپرستی و اتلاف عمر معرفی شده و بر ارتباط میان کنترل نگاه، پاکدامنی، تقویت اراده و مهار میل‌ها تأکید شده است.

جسمی و روانی

برخی منابع طب سنتی نیز بر این باورند که چشم‌چرانی با تحریک غریزه جنسی و برهم‌زدن تعادل بدن، زمینه برخی بیماری‌ها را فراهم می‌کند. همچنین، در برخی منابع، تحریک مداوم تمایلات جنسی همراه با محدودیت در ارضای آنها، از عوامل فشار روانی، احساس محرومیت و افسردگی معرفی شده است.

اجتماعی

برخی نویسندگان، چشم‌چرانی را زمینه‌ساز تضعیف بنیان خانواده و گسترش روابط نامشروع دانسته‌اند. در برخی منابع، این رفتار موجب کاهش اعتبار اجتماعی فرد، تضعیف امنیت اجتماعی و ایجاد احساس ناامنی، به‌ویژه برای زنان، معرفی شده است. برخی پژوهشگران بیان داشته‌اند که گسترش چشم‌چرانی در جامعه می‌تواند به تقویت نگاه ابزاری به انسان و کاهش توجه به ارزش‌های اخلاقی بینجامد. همچنین، در برخی منابع، از کاهش گرایش به ازدواج و افزایش طلاق به‌عنوان پیامدهای احتمالی این رفتار یاد شده است.

عوامل

در منابع اسلامی و برخی پژوهش‌های مرتبط، عوامل مؤثر در بروز چشم‌چرانی به دو دسته فردی و فرهنگی ـ اجتماعی تقسیم شده‌اند. از جمله عوامل فردی، به وسوسه‌های نفسانی، برداشت‌های نادرست درباره پاک بودن برخی نگاه‌ها، تنوع‌طلبی و نارضایتی از روابط زناشویی اشاره شده است. در عوامل فرهنگی و اجتماعی نیز مواردی مانند نمایش جلوه‌های جنسی در سینمای ایران، تلویزیون و سایر رسانه‌ها، نوع پوشش و آرایش در فضای عمومی، اختلاط زن و مرد در برخی محیط‌های آموزشی، کاری و تفریحی، کاهش حریم خصوصی در معماری معاصر، افزایش سن ازدواج و استفاده از زنان به‌عنوان مانکن در تبلیغات و رسانه‌ها از عوامل زمینه‌ساز این پدیده معرفی شده‌اند.

کنترل نگاه

نوشتار اصلی: غض بصر

کنترل نگاه و پرهیز از چشم‌چرانی در منابع دینی و اخلاقی از عوامل تقویت خودسازی، رشد معنوی و حفظ آرامش درونی دانسته شده است. در آموزه‌های اسلامی، چشم‌پوشی از نگاه حرام زمینه‌ساز تعادل روانی، عفت، پاکدامنی، کنترل بهتر غرایز و درک لذت‌های بالاتر شمرده می‌شود. در کنار این تأکیدها، متون دینی نگاه را نعمتی الهی معرفی می‌کنند و انسان را در برابر نحوۀ استفاده از آن مسئول می‌دانند. این متون علاوه بر نهی از نگاه حرام، به نگاه‌های مطلوب مانند نگاه به قرآن، کعبه، پدر و مادر و اهل دانش نیز اشاره کرده و آن‌ها را دارای آثار معنوی و اخلاقی مثبت دانسته‌اند.

برای پیشگیری از چشم‌چرانی نیز در منابع اخلاق اسلامی راهکارهایی مانند تقویت اراده و امید به اصلاح رفتار، به همراه تلاش مستمر، زشت دانستن گناه و عادی نشدن آن، اندیشیدن به پیامدهای منفی این رفتار، پایبندی به عبادت و نماز، مراقبت از ذهن و دوری از عوامل غفلت، توجه به کرامت انسانی، ازدواج به‌موقع و بهره‌گیری از راهنمایی عالمان اخلاق توصیه شده است.

زشت‌انگاری چشم‌چرانی در فرهنگ ایرانیان

آموزه‌های فرهنگی ایرانیان با بیان حکمت‌ها و ضرب‌المثل‌ها، جوانان را نسبت به خطرات چشم‌چرانی آگاهی داده است. همچنین از راه توجه دادن به غیرت افراد، با آموزه‌هایی مانند «هر که باشد نظرش در پی ناموس کَسی، پی ناموس وی افتد نظر بوالهوسی»، دیگران را از چشم‌چرانی پرهیز می‌دهند. حافظ در اشعار خود دربارهٔ چشم‌چرانی چنین سروده است:

منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن

منم که دیده نیالوده‌ام به بد دیدن

در برخی آثار ادبی، از جمله اشعار باباطاهر، نگاه اخلاقی به چشم‌چرانی، بازتاب یافته است:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد

که هر چه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

منابع

• قرآن کریم.
• اخوی، رضا، «پیامدهای منفی چشم‌چرانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۱ش.
• اکبری، محمدرضا، چشم و نگاه، تهران، بین‌الملل، ۱۳۹۵ش.
• «اهمیت حفظ چشم در زندگی خانوادگی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۶ش.
• ابن‌شعبه، حسن، تحف العقول، قم، جامعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، ۱۳۶۳ش.
• «اختلال تماشاگری جنسی یا چشم چرانی چه علائم دارد و راه درمانی آن چیست؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش.
• باباطاهر، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۳ش.
• «برخورد غیر منتظرهٔ رسول خدا با جوان چشم‌چران»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۳۹۵ش.
• پناهیان، «درسنامهٔ تنها مسیر/ مدیریت لذت»، وب‌سایت پناهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۳ش.
• پوربیرانوند، آرزو، «بررسی پیامدهای نگاه حرام بر آرامش اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات»، مجموعه مقالات برگزیده دومین همایش ملی تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، ۱۴۰۱ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۶ش.
• «چشم‌چرانی و راه درمان آن از نظر دین»، وب‌سایت هدانا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
• حافظ، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• «حجاب چشم مظلوم‌ترین واجبات و تکالیف الهی است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ انتشار: ۱ بهمن ۱۳۹۳ش.
• حر عاملی، محمد، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
• حیدری، عزیزالله، سلسله مباحث راهکارهای دوری از گناه: اعتیادهای مدرن و خطرناک، قم، مسجد جمکران، ۱۳۸۷ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، رساله آموزشی ۲، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۳ش.
• درمان چشم‌چرانی، وب‌سایت دکتر نجفی توانا، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر ۱۴۰۳ش.
• دستغیب، عبدالحسین، ازدواج اسلامی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۳ش.
• «راه کنترل چشم و نگاه نکردن به نامحرم»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
• زنگی‌آبادی، وحید، «بررسی روان‌شناختی نگاه به نامحرم با محوریت قرآن و حدیث (نقش کنترل نگاه به نامحرم در سلامت روان)»، فصلنامه علمی تخصصی اسلام پژوهان، ش۱۰، تابستان ۱۴۰۲ش.
• سیستانی، سیدعلی، توضیح المسائل، وب‌سایت دفتر سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۵ق.
• عرفانیان، مریم، «چشم‌چرانی هم شد کار!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
• علم‌خواه، مصطفی، «عواقب و آسیب‌شناسی چشم‌چرانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. تاریخ درج مطلب: 25 شهریور 1393ش.
• فضل‌الله، محمدحسین، دریچه‌ای به دنیای جوانان، ترجمه عبدالهادی فقهی‌زاده، تهران، دادگستر، ۱۳۷۸ش.
• فقیهی، علی‌نقی، تربیت جنسی: مبانی، اصول و روش‌ها از منظر قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ش.
• قطب، سید، فی ظلال القرآن، قطب، سید، بیروت، دارالشروق، ۱۴۰۸ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۲۱ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، لبنان، دار احیاء التراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
• مصباح یزدی، محمدتقی، رستگاران، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ۵، ۱۴۰۲ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده در پرتو فقه اسلامی، قم، امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• ملک‌میرزایی، سمیرا و کاظمی، سیدسجاد، «تأثیر معماری ایرانی اسلامی بر جرائم منافی عفت»، کارآگاه، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۹۹ش.
• موسوی، سیدمحمد، درمان تومورهای مغزی با مقایسه‌ای بین طب غربی و ایرانی از دیدگاه طب ایرانی، اصفهان، پیک شفا، چ۲، ۱۳۹۲ش.
• میرباقری، سیدمحسن، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر۱۴۰۳ش.
• میرباقری، سیدمحسن، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، آموزش یکپارچه معارف اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• میرزامحمد، علی، «چشم‌چرانی؛ خیانت چشم»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۸ش.
• میری، زهره سادات، «آثار و عوامل روان‌شناسی نگاه حلال و حرام بر سلامت فرد و خانواده در اسلام»، همایش بین‌المللی حکمرانی اخلاق و معنویت، آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمی با الگوگیری از زندگی حضرت زهرا، دورهٔ ۲، ۱۴۰۰ش.
• نراقی، احمد، تذکره الاحباب، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
• «نگاه حرام و اثرات مخرب آن در زندگی فردی و اجتماعی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۳۹۱ش.
• «هر مرد یک سال از عمرش را صرف نگه به زنان می‌کند»، وب‌سایت پارسینه، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۹۰ش.
• هنرپور، ایمان، «چشم‌چرانی بیماری یا حرمت بر باد رفته انسان»، گزارش، سال هجدهم، شمارهٔ ۲۱۳، ۱۳۸۸ش.
• یعقوبی، ابوالقاسم، «چشم چرانی و هرزچشمی»، نشریه پاسداران اسلام، شماره ۳۱۹، ۱۳۹۷ش.