صدام حسین

صدام حسین؛ دبیرکل حزب بعث و پنجمین رئیس‌جمهور عراق.

صدام حسین

صدام حسین رئیس‌جمهور عراق از ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۳م.
نام و شناسه
نام	صدام
نام خانوادگی	حسین
دیگر نام‌ها	ابودنی
شناخته‌شده برای	ریاست‌جمهوری عراق، جنگ با ایران، اشغال کویت
زندگی و مرگ
زادهٔ	۲۸ آوریل ۱۹۳۷م
درگذشت	۳۰ دسامبر ۲۰۰۶م
علت مرگ	اعدام با دار
مشخصات فردی و اجتماعی
محل زندگی	بغداد، تکریت
ملیت	عراقی
تحصیلات
تحصیلات	حقوق
محل تحصیل	دانشگاه قاهره
فعالیت و خدمت
دوره	۱۹۷۹ تا ۲۰۰۳م
پس از	احمد حسن البکر
درجه نظامی	فیلد مارشال
خانواده
همسر	ساجده طلفاح سمیره شهبندر ندال الحمدانی
فرزندان	عدی قصی رنا رغد حلا
پدر	حسین عبدالمجید
مادر	صبغه
خویشاوندان	حسین کامل
آثار و دستاوردها
آثار	زبیبه و پادشاه قلعه محکم مردان و شهر

صدام حسین، رئیس‌جمهور سابق عراق، در دوران حکمرانی خود ساختاری مبتنی بر تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان پیاده کرد و با بهره‌گیری از دستگاه‌های امنیتی و نظامی، اقلیت‌های قومی و مذهبی را با عملیات‌های گسترده مواجه ساخت. در عرصه خارجی، جنگ با ایران و اشغال کویت از اقدامات وی بود که به تحریم‌های بین‌المللی و انزوای دیپلماتیک عراق انجامید. به باور پژوهشگران، اندیشه پان‌عربیستی وی در سیاست‌های داخلی و خارجی، از جمله طرد شیعیان، اخراج ایرانیان و سرکوب کردها تأثیرگذار بود و این رویکرد با جلب حمایت‌های مالی و نظامی برخی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران همراه شد. میراث حکمرانی وی، شامل چارچوب‌بندی قومی-ملی از تنش‌های فرقه‌ای و تخریب زیرساخت‌های اقتصادی، همچنان بر پویایی‌های سیاسی و اجتماعی عراق تأثیرگذار است.

زندگی‌نامه

صدام حسین در ۲۸ آوریل ۱۹۳۷م در روستای العوجه در استان صلاح‌الدین، در خانواده‌ای از اهل‌سنت به دنیا آمد. او در سال‌های اولیه زندگی به مدرسه نرفت و در ۱۱ سالگی برای زندگی با دایی‌اش نقل مکان کرد. پدرش، حسین عبدالمجید، پیش از تولد وی درگذشت و مادرش، صبغه، پنج سال پس از آن با ابراهیم حسن ازدواج کرد.

تحصیلات

او تحصیلات ابتدایی خود را ابتدا در تکریت و سپس در بغداد به پایان رساند و وارد دبیرستان الکرخ شد تا تحصیلات متوسطه را در آنجا ادامه دهد، اما به‌دلیل فعالیت‌های سیاسی، پیش از دریافت دیپلم، تحصیل را رها کرد. زمانی که پس از تلاش برای ترور عبدالکریم قاسم، رئیس‌جمهور وقت عراق، به مصر پناهنده شد، به مدرسه بازگشت و به مدرسه قصر النیل در قاهره رفت تا دیپلم دبیرستان را بگیرد. او در ۱۹۶۱م در دانشکده حقوق دانشگاه قاهره ثبت‌نام کرد، اما تحصیلات خود را کامل نکرد و پس از سرنگونی قاسم در سال ۱۹۶۳م به عراق بازگشت.

ازدواج و فرزندان

صدام حسین اولین‌بار در ۱۹۶۳م با ساجده طلفاح، دختر دایی بزرگش که معلم بود، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج دو پسر به نام‌های عدی و قصی و سه دختر به نام‌های رنا، رغد و حلا بود. وی همچنین دو بار دیگر ازدواج کرد؛ همسر دوم وی، سمیره شهبندر بود که در ۱۹۸۶م و پس از طلاق اجباری از شوهرش به عقد صدام درآمد و از او پسری به‌نام علی داشت. همسر سوم صدام ندال الحمدانی، مدیرکل مرکز تحقیقات انرژی خورشیدی در شورای تحقیقات علمی عراق بود که او نیز مانند سمیره مجبور به ترک شوهرش شده بود. عدی و قصی در جریان اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در ۲۰۰۳م کشته شدند و سه دختر صدام به همراه مادرشان به اردن پناهنده شدند. سرنوشت دامادهای صدام نیز با فرازونشیب‌هایی همراه بود؛ حسین کامل که با رغد ازدواج کرده بود و از فرماندهان نظامی و مسئول کشتار حلبچه به‌شمار می‌رفت، در سال ۱۹۹۶م به همراه برادرش صدام کامل و همسران‌شان به اردن گریخت، اما پس از دریافت امان‌نامه از صدام به عراق بازگشت و در همان سال به دست اعضای خانواده خود کشته شد.

ویژگی‌های شخصیتی

به‌گفته تحلیلگران روان‌شناسی سیاسی، شخصیت صدام حسین دارای ویژگی‌هایی بود که در مجموع با عنوان «خودشیفتگی بدخیم» شناخته می‌شود. این ویژگی‌ها شامل خودبزرگ‌بینی، ناتوانی در درک احساسات دیگران، بی‌توجهی به رنج دیگران و تمایل به استفاده از باورهای جمعی برای حفظ قدرت خود بود. پژوهشگران بر این باورند که او در روابط خود با دیگران، بیشتر به منافع شخصی خود فکر می‌کرد و در برابر تهدید یا مجازات، رفتاری مقاوم و بدون بازدارندگی نشان می‌داد. از دیدگاه برخی منابع دانشگاهی، او همچنین دارای نگرش بدگمانانه به دیگران بود و به‌همین دلیل، دیگران را تهدیدی برای خود می‌دانست و خصومت‌های خود را به دیگران نسبت می‌داد. این ویژگی‌ها، اقدامات تهاجمی او را در داخل و خارج از عراق توجیه می‌کرد.

دیدگاه‌ها

به نظر پژوهشگران، صدام حسین دارای اندیشه پان‌عربیستی بود و این دیدگاه بر سیاست‌های او در قبال گروه‌های غیرعرب تأثیر مستقیم نهاد؛ به‌گونه‌ای که این تفکر به اخراج گستردهٔ اتباع خارجی به‌ویژه ایرانیان، اعمال فشار بر عراقی‌های دارای همسر ایرانی، سرکوب نظامی کردها و طرد شیعیان به‌دلیل پیوندهای مذهبی و فکری با ایران انجامید. همچنین این رویکرد، در جریان جنگ علیه ایران، موفق به جلب حمایت‌های مالی و نظامی از کشورهای عربی از جمله عربستان و کویت شد. این ایدئولوژی پان‌عربیستی، بر برداشت صدام از اسلام نیز تأثیر گذاشت؛ به‌گونه‌ای که وی اسلام را دینی عربی و میراث ملی اعراب می‌دانست که پیامبر آن، پیامبری عرب برای پیروان عرب خود بوده است. از دیدگاه وی، تأکید بر عرب‌بودن اسلام، مناقشات کلامی و تقوای فردی را در مرتبه‌ای پایین‌تر قرار می‌داد و اسلام به‌عنوان عامل وحدت‌بخش جهان عرب و میراثی فرهنگی تلقی می‌شد و اسلام‌گرایان شیعه به‌ویژه پس از انقلاب ایران، با معرفی بدعت‌های فارسی درصدد تضعیف اسلام ناب عربی برآمده بودند. میراث این رویکرد، چارچوب‌بندی قومی-ملی از تنش‌های فرقه‌ای در عراق بود که همچنان بر حوادث سیاسی این کشور تأثیرگذار است. در ادامه همین رویکرد، صدام حسین حمایت از آرمان فلسطین را بخشی از مسئولیت ملی اعراب می‌دانست و معتقد بود فلسطین سرزمین عرب، قبله اول مسلمانان و سومین مکان مقدس برای مسلمانان بوده است. او در جریان جنگ خلیج فارس ۱۹۹۱م ده‌ها موشک به سمت اسرائیل شلیک کرد که با ستایش شماری از مردم جهان عرب مواجه شد. به باور تحلیلگران، این اقدام افزون بر پیشینهٔ ایدئولوژیک، کارکردی راهبردی نیز داشت؛ چراکه کوششی برای تغییر ماهیت جنگ آزادسازی کویت که با ائتلافی بین‌المللی و مشارکت کشورهای عربی روبه‌رو بود، به نبردی با اسرائیل محسوب می‌شد. این هدف در راستای جلب حمایت افکار عمومی عرب، ایجاد شکاف در ائتلاف مخالفان عراق و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های منطقه‌ای در چارچوب گفتمان پان‌عربیسم دنبال می‌شد. این رویکرد بعدها بر واکنش فلسطینیان به اعدام او در ۲۰۰۶م نیز تأثیر گذاشت؛ چنان‌که گروه‌هایی در فلسطین به سوگواری پرداخته، نسبت به او ابراز همدردی کردند.

فعالیت‌های نظامی و سیاسی

فعالیت سیاسی و نظامی صدام حسین از عضویت در حزب بعث در دوران جوانی آغاز شد. او در ۱۹۵۹م در عملیات نافرجام ترور عبدالکریم قاسم، نخست‌وزیر وقت عراق، شرکت داشت که طی آن مجروح و به سوریه و سپس مصر گریخت. وی در ۱۹۶۳م به عراق بازگشت و در ۱۹۶۴م به‌دلیل مشارکت در کودتای ناموفق علیه عبدالسلام عارف، زندانی شد، اما دو سال بعد از زندان گریخت و زندگی مخفیانه را آغاز کرد. صدام در کودتای ۱۹۶۸م که حزب بعث را به قدرت رساند، نقش داشت و در همان سال به معاونت رئیس‌جمهور (احمد حسن البکر) منصوب شد. او در این جایگاه، با تشکیل نهادهای امنیتی، به‌تدریج قدرت را در دست گرفت و در ۱۹۷۹م البکر را به استعفا واداشت و به ریاست‌جمهوری عراق، فرماندهی کل نیروهای مسلح و دبیرکلی حزب بعث رسید.

دوران ریاست‌جمهوری

صدام حسین در ۱۹۷۹م با اتخاذ تدابیر امنیتی گسترده، از جمله حذف فیزیکی شماری از رقبا و هم‌پیمانان پیشین، زمام امور اجرایی کشور را به‌دست گرفت. در دوران ریاست‌جمهوری وی، ساختار قدرت بر پایه تمرکز اختیارات در دفتر ریاست‌جمهوری و شبکه‌های امنیتی و نظامی وفادار به او استوار بود و وی به‌صورت شخصی بر انتصابات و پیشرفت شغلی در بدنهٔ حکومت نظارت داشت. وی در ۱۹۸۲م در شهرک الدجیل مورد سوءقصد قرار گرفت و در پی آن، به نیروهای امنیتی دستور حمله به شهر را صادر کرد که منجر به کشته یا اعدام دست‌کم ۱۶۰ نفر از ساکنان، انتقال حدود ۱٬۵۰۰ نفر به زندان و تخریب زمین‌های کشاورزی منطقه شد. پس از اشغال کویت در ۱۹۹۰م به نظر تحلیلگران وی با نادیده‌گرفتن تحولات بین‌المللی، به‌ویژه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، خود را در برابر واکنش بین‌المللی منزوی کرد. همچنین پس از جنگ اول خلیج فارس، با وجود نابودی تسلیحات دوربرد و شیمیایی عراق تحت نظارت بین‌المللی، او همچنان به کتمان این موضوع ادامه داد و به‌صورت عمدی جامعهٔ جهانی را متقاعد می‌ساخت که عراق دارای سلاح هسته‌ای است؛ تحلیلگران این اقدام وی را مرعوب‌سازی ایران ارزیابی کرده‌اند. در اواخر دهه ۱۹۹۰م و اوایل دهه ۲۰۰۰م صدام حسین دایرهٔ مشاوران ارشد خود را کاهش داد و ادارهٔ امور نظامی و امنیتی را به پسر دوم خود قصی واگذار کرد. در سال‌های پایانی حکومت، او نتوانست در برابر هجمهٔ تبلیغاتی آمریکا و متحدانش مقابله مؤثری انجام دهد و به‌تدریج از حمایت اطرافیان خود محروم شد؛ این انزوا، ناشی از رفتار و تصمیم‌گیری‌های شخصی او دانسته شده است.

روابط با ایران

قرارداد الجزایر

صدام حسین در ۱۳۵۳ش با میانجی‌گری هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، مذاکراتی را با محمدرضا پهلوی در حاشیهٔ اجلاس اوپک انجام داد که منجر به امضای قرارداد الجزایر شد. وی سپس در اردیبهشت ۱۳۵۴ش به تهران سفر کرد و در دیدار با مقامات عالی‌رتبهٔ ایران، بر تحکیم روابط دوجانبه بر اساس این قرارداد تأکید کرد و ضمن اشاره به پیوندهای تاریخی و مذهبی دو ملت، بر ضرورت هوشیاری در برابر توطئه‌های استعماری، تأکید ورزید. در فاصله سال‌های ۱۳۵۴ش تا ۱۳۵۷ش صدام حسین با توجه به هماهنگی با متحدان منطقه‌ای و بین‌المللی رژیم پهلوی، اقدام به محدودسازی فعالیت‌های سید روح‌الله خمینی در عراق کرد و با محاصرهٔ منزل مسکونی وی، تلاش کرد تا از فعالیت‌های او جلوگیری کند. این اقدامات در نهایت به درخواست خروج وی از عراق در مهرماه ۱۳۵۷ش انجامید.

اخراج ایرانیان

در ۱۳۵۰ش صدام حسین به‌دلیل دیدگاه عرب‌گرایانه، اقدام به اخراج گسترده اتباع ایرانی ساکن عراق کرد که بخش عمده‌ای از آنان را طلاب و روحانیون تشکیل می‌دادند. این روند در ۱۳۵۴ش که صدام حسین معاون اول ریاست‌جمهوری بود و دوباره در ۱۳۵۸ش در زمان ریاست‌جمهوری وی، با اخراج گروه دیگری از ایرانیان، به‌طور عمده تاجران و ثروتمندان، ادامه یافت. در پی این اخراج‌ها، اموال اتباع ایرانی نیز مصادره شد که حاصل آن بالغ بر سه میلیارد دلار برآورد شده است. پژوهشگران این اقدامات را از جمله رفتارهای سخت‌گیرانهٔ صدام حسین با جمعیتی دانسته‌اند که چندین نسل در عراق ساکن بودند و در توسعهٔ آن نقش داشته‌اند.

تنش‌های مرزی با ایران

بر اثر تشدید خصومت ایالات متحده با جمهوری اسلامی ایران در پی تسخیر سفارت آمریکا و شکست عملیات طبس و نیز حمایت‌های مالی و نظامی برخی کشورهای عربی، صدام حسین تنش‌های مرزی با ایران را به‌تدریج افزایش داد. یکی از مهم‌ترین بهانه‌های وی برای تشدید مناقشه، مسئله تعیین خط مرزی در آبراه اروندرود بود که بر اساس قرارداد الجزایر تعیین شده بود. وی در فروردین ۱۳۵۹ش نیز با مطرح ساختن ادعای حاکمیت بر جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، خواستار خروج ایران از این جزایر شد. سپس در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ش صدام حسین در سخنانی در مجمع ملی عراق، قرارداد الجزایر را یک‌جانبه لغو و حاکمیت کامل عراق بر اروندرود را اعلام کرد و از تمامی کشتی‌ها خواست با پرچم عراق در این آبراه تردد کنند.

حمله به جمهوری اسلامی ایران

صدام حسین در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ش، با استناد به ادعای مداخله ایران در امور داخلی عراق و حمایت از کردهای مخالف، عملیات نظامی گسترده‌ای را علیه ایران آغاز کرد. این جنگ تا مرداد ۱۳۶۷ش به مدت ۸ سال ادامه یافت و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت پایان پذیرفت. تلفات انسانی و هزینه‌های مالی این جنگ، تأثیر عمیقی بر ترکیب جمعیتی و بودجه عمومی عراق بر جای نهاد. در ۱۳۶۹ش صدام حسین در نامه‌ای به رئیس‌جمهور وقت ایران، ضمن اعلام پذیرش مجدد قرارداد الجزایر و تعهد به عقب‌نشینی از مناطق مورد مناقشه و آزادی اسرای جنگی، خواستار عادی‌سازی روابط شد. بر اساس مستندات حقوق بین‌الملل و گزارش رسمی دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، خاویر پرز دکوئیار که در تاریخ ۹ دسامبر ۱۹۹۱م به شورای امنیت ارائه شد، صدام به‌عنوان آغازگر جنگ علیه ایران شناخته شده است. در این گزارش، حمله ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰م عراق، اقدامی برخلاف منشور سازمان ملل، قواعد شناخته‌شدهٔ حقوق بین‌الملل و اصول اخلاقی بین‌المللی توصیف شده که مسئولیت مخاصمه را متوجه صدام می‌سازد. دبیرکل همچنین تأکید کرد که حتی اگر پیش از آغاز درگیری، تعرضاتی از سوی ایران صورت گرفته باشد، این امر نمی‌تواند توجیه‌کنندهٔ تجاوز عراق و اشغال مستمر خاک ایران باشد.

کاربرد سلاح‌های شیمیایی

در جنگ ایران و عراق نیروهای عراقی تحت فرماندهی صدام حسین با بهره‌گیری از توانمندی‌های صنایع شیمیایی که از دهه ۱۹۷۰م با همکاری شوروی سابق و آلمان توسعه یافته بود، از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و مناطق مسکونی استفاده کردند. نخستین حملات شیمیایی در آبان ۱۳۵۹م علیه شهر سوسنگرد گزارش شد و متعاقباً در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۶۲ش تیم اعزامی سازمان ملل استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی در منطقه هورالهویزه را تأیید کرد. حملات شیمیایی طی سال‌های ۱۳۶۲ش تا ۱۳۶۷ش با استفاده از گازهای خردل، اعصاب و سیانور در جبهه‌های مختلف از جمله فاو، جزایر مجنون، سومار و مناطق غربی کشور ادامه یافت و علاوه‌بر بیمارستان‌های صحرایی، مناطق مسکونی نظیر سردشت (تیر ۱۳۶۶ش) را نیز دربرگرفت. بر اساس ماده ۸ اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری، حمله عمدی به غیرنظامیان و استفاده از سلاح‌های شیمیایی در درگیری‌های بین‌المللی به‌عنوان جنایت جنگی جرم‌انگاری شده است. همچنین ماهیت گسترده و سازمان‌یافته حملات به غیرنظامیان، در صورت احراز الگوی سیستماتیک، در چارچوب جنایت علیه بشریت مورد بررسی قرار می‌گیرد.

اشغال کویت و جنگ خلیج فارس

در دوم اوت ۱۹۹۰م، صدام حسین با هدف الحاق کویت و با تکیه بر ادعاهای ارضی و اقتصادی، دستور حمله به این کشور را صادر کرد. وی که پس از جنگ هشت‌ساله با ایران، با بدهی‌های خارجی بالغ بر ۳۰ میلیارد دلار و اقتصاد ویران روبه‌رو بود، به‌گفته تحلیلگران، کویت را به‌عنوان هدفی مناسب برای جبران شکست‌های خود برگزید. از یک سو، ادعاهای تاریخی عراق بر جزایر وربه و بوبیان و میدان نفتی رمیله و از سوی دیگر، افزایش تولید نفت کویت که به کاهش قیمت نفت و در نتیجه کاهش درآمدهای نفتی عراق انجامید، از جمله دلایلی بود که صدام را به این تصمیم سوق داد. به نظر محققان، گفت‌وگوی سفیر آمریکا در بغداد با صدام در ۲۵ ژوئیه ۱۹۹۰م که در آن، بی‌تفاوتی واشینگتن نسبت به اختلافات مرزی عراق و کویت القا شد، نیز در محاسبات راهبردی وی مؤثر بود.

شورای امنیت در همان روز نخست، با قطعنامه ۶۶۰ حمله را محکوم و خواستار خروج فوری عراق از کویت شد. قطعنامه ۶۶۱ در ۶ اوت تحریم‌های اقتصادی همه‌جانبه‌ای را علیه عراق وضع کرد و این کشور را مشمول فصل هفتم منشور ملل متحد قرار داد. صدام که امیدوار بود با اشغال کویت بتواند ضمن تسلط بر منابع نفتی و سرمایه‌های این کشور، قدرت ازدست‌رفته خود را بازیابد، در برابر فشارهای بین‌المللی مقاومت کرد و کویت را استان نوزدهم عراق خواند. شورای امنیت در ۲۹ نوامبر ۱۹۹۰م با قطعنامه ۶۷۸ به کشورهای عضو مجوز استفاده از تمامی وسایل لازم را برای بیرون‌راندن عراق از کویت اعطا کرد.

در ۱۶ ژانویه ۱۹۹۱م ائتلافی به رهبری ایالات متحده عملیات نظامی «طوفان صحرا» را علیه مواضع عراق آغاز کرد. این حملات که نزدیک به شش هفته ادامه یافت، صدام را ناچار به پذیرش آتش‌بس و خروج از کویت در ۲۸ فوریه ۱۹۹۱م کرد. با این حال، نیروهای عراقی پیش از عقب‌نشینی، با آتش‌زدن ۷۲۷ حلقه چاه نفت کویت، بزرگ‌ترین فاجعه زیست‌محیطی تاریخ را رقم زدند که از منظر تحلیلگران حقوق بشر، این اقدامات علاوه‌بر تخریب گسترده محیط زیست، مصداق جنایت علیه بشریت و نقض فاحش قوانین بین‌المللی بشردوستانه تلقی شده است. مهار آتش چاه‌های نفت با مشارکت تیم‌های بین‌المللی از جمله متخصصان صنعت نفت ایران صورت گرفت که با روش‌های ابتکاری، عملیات مهار ۲۰ چاه را در رکوردی کوتاه‌تر از پیش‌بینی‌ها به پایان رساندند.

پس از جنگ، شورای امنیت با قطعنامه ۶۸۷ در ۱۹۹۱م خطوط مرزی جدید را تعیین و عراق را به خلع سلاح از سلاح‌های کشتار جمعی و پذیرش بازرسی‌های سازمان ملل ملزم کرد. قطعنامه ۶۹۲ نیز غرامت‌های جنگی عراق به کویت را تعیین کرد. سرانجام در ۲۰۱۷م با تصویب قطعنامه ۲۳۹۰ شورای امنیت، عراق از ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد خارج شد و به وضعیت عادی خود بازگشت.

روابط با آمریکا

بر اساس مستندات تاریخی، صدام حسین به‌عنوان بازیگری که در چارچوب منافع راهبردی ایالات متحده در منطقه تعریف می‌شد، در دوره‌های مختلف از حمایت‌های مالی، اطلاعاتی و تسلیحاتی آمریکا برخوردار گردید. این حمایت‌ها در دهه‌های ۱۹۶۰م تا ۱۹۸۰م به‌ویژه در جریان جنگ با ایران، با هدف مهار انقلاب اسلامی و تأمین امنیت انرژی در خلیج فارس صورت پذیرفت. در دسامبر ۱۹۸۳م دونالد رامسفلد به‌عنوان فرستاده ویژه رئیس‌جمهور ریگان، با صدام حسین در بغداد دیدار و روابط دیپلماتیک میان دو کشور را عادی‌سازی کرد. این دیدار و دیدار دوم رامسفلد در مارس ۱۹۸۴م با وجود آگاهی دولت آمریکا از استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی صورت گرفت و نشان‌دهنده هماهنگی راهبردی واشینگتن با صدام بود. با این حال، تصمیم صدام برای اشغال کویت، نقطه‌ای بود که محاسبات واشینگتن را دگرگون ساخت و او را از یک متحد منطقه‌ای به تهدیدی مستقیم علیه منافع غرب تبدیل کرد.

بازداشت و زندان

پس از سرنگونی حکومت عراق و حزب بعث در آوریل ۲۰۰۳م، صدام حسین به مدت ۲۳۵ روز از دسترسی نیروهای نظامی حاضر در عراق دور ماند. بر اساس برخی گزارش‌ها، وی در این مدت توسط گروهی از نیروهای کرد عراقی شناسایی و بازداشت شد و سپس در یک حفرهٔ زیرزمینی در مزرعه‌ای در نزدیکی شهر تکریت نگهداری می‌شد. به گزارش برخی رسانه‌ها این مکان توسط یک کشاورز محلی به نام علا نمیق، که پیش از آن ارتباطی با صدام نداشت، آماده شده بود و وی در این مدت مسئولیت تأمین نیازهای اولیه و پنهان‌سازی محل اختفا را بر عهده داشت. به نوشته برخی منابع، کردها قصد داشتند صدام را به ایران تحویل دهند یا در ازای دریافت جایزه ۵۰ میلیون دلاری به آمریکایی‌ها تسلیم کنند، اما به‌دلیل بی‌اعتمادی به نیروهای آمریکایی، این امر به تعویق افتاد. سرانجام، پس از هماهنگی با مقامات ایرانی، جلال طالبانی، رئیس‌جمهور وقت عراق، محل اختفای صدام را به نیروهای آمریکایی اطلاع داد و در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۳م، صدام حسین در همان حفره توسط نیروهای آمریکایی بازداشت شد. با این حال، برخی مقامات آمریکایی از جمله جرج بوش، دستگیری صدام را حاصل عملیات نیروهای آمریکایی معرفی کردند، در حالی که گزارش‌های دیگری حاکی از نقش محوری کردها و هماهنگی با ایران در این فرایند است. پس از بازداشت، صدام تحت بازداشت نیروهای ائتلاف قرار گرفت و پرونده او برای رسیدگی به اتهامات متعدد به دادگاه عالی کیفری عراق ارجاع شد. روند دادرسی او از اکتبر ۲۰۰۵م آغاز شد.

محاکمه صدام حسین

صدام حسین پس از دستگیری با انبوهی از اتهامات مرتبط با جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت مواجه شد. این اتهامات به‌طور عمده ناظر بر رویدادهای دوران حاکمیت وی از جمله سرکوب گروه‌های قومی و مذهبی، کاربرد سلاح‌های شیمیایی علیه غیرنظامیان و نقض گستردهٔ حقوق شهروندان بود که مهم‌ترین آنها در ذیل آمده است:

• عملیات انفال و حمله به حلبچه (۱۹۸۸م): در جریان عملیات انفال که بین فوریه تا نوامبر ۱۹۸۸م به اجرا درآمد، نیروهای تحت امر صدام در منطقهٔ حلبچه در شمال عراق، از گازهای شیمیایی استفاده کردند. بر اساس گزارش‌ها، در تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۸۸، بیش از ۵ هزار نفر در این حمله جان باختند و بازماندگان همچنان از عوارض ناشی از آن رنج می‌برند. همچنین در چارچوب این عملیات، سیاست تخریب منازل، اخراج و تفکیک مردان از خانواده‌هایشان اجرا شد و ۹۵درصد از مستغلات منطقه خارج از محدوده اعلام شد. در این دوره، حدود ۱۸۰ هزار نفر ناپدید شدند و شبه‌نظامیان کرد در بیابان‌های غرب و جنوب‌غرب عراق اعدام شدند.
• خشکاندن نیزارهای جنوب: در ۱۹۹۱م دولت عراق طرح‌های مهندسی را با هدف خشکاندن نیزارهای جنوب عراق که محل سکونت جمعیتی از شیعیان بود، آغاز کرد. این اقدام موجب جابجایی ساکنان منطقه شد که قرن‌ها در آن زیست‌گاه سکونت داشتند و امکان ادامه معیشت پیشین برای آنان فراهم نبود.
• قتل‌عام قبیله بارزانی: نیروهای صدام به اعدام حدود ۸ هزار نفر از مردان قبیله کرد بارزانی در ۱۹۸۳م متهم شدند. همچنین در ۱۹۸۰م کردهای قبیله فیلی از عراق به ایران اخراج شدند و گزارش‌هایی از کشته‌شدن شماری از آنان در شمال عراق وجود دارد.
• سرکوب رهبران مذهبی شیعه و نقض حقوق شهروندان: صدام حسین به قتل شماری از رهبران مذهبی شیعه در بازه زمانی ۱۹۸۰م تا ۱۹۹۹م متهم شد. همچنین گزارش‌هایی مبنی بر شکنجه، اعدام و تهدید مخالفان رژیم از گروه‌های مختلف قومی و مذهبی شامل شیعیان، اعراب سنی، کردها و ترکمن‌ها مطرح شد.
• حملات شیمیایی به مناطق کردستان عراق: در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۶۷ش ارتش عراق شهر زاخو و روستاهای اطراف آن در کردستان عراق را با بمب‌های و راکت‌های شیمیایی حاوی عوامل سیانور و اعصاب هدف قرار داد که در نتیجه، ۴۱ نفر کشته و ۵۰۰ تن مصدوم شدند. همچنین در روزهای پایانی جنگ، حملات شیمیایی به مناطق اطراف هویزه و جفیر نیز انجام شد. این حملات در حالی صورت گرفت که عراق قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را چند روز پیش از آن پذیرفته بود. آثار این حملات بر سلامت بازماندگان و نسل‌های بعدی آنان و نیز محیط زیست منطقه همچنان پایدار است.

اعدام

دادگاه عالی کیفری عراق با استناد به اتهامات مطروحه، صدام حسین را به‌عنوان مقام مسئول در صدور احکام کیفری و نیز نظارت بر عملیات نظامی و از جمله کاربرد سلاح‌های شیمیایی، در پرونده الدجیل به جرم جنایت علیه بشریت محکوم کرد. دادگاه در ۵ نوامبر ۲۰۰۶م حکم اعدام وی را صادر کرد که در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۶م در مقر نظامی سابق در بغداد به اجرا درآمد. پس از اعدام، پیکر صدام حسین به روستای العوجه در تکریت، زادگاه او، منتقل شد. در مراسم خاک‌سپاری که در این روستا برگزار شد، حدود هفت‌صد نفر از افراد قبیله ابوناصر و شماری از وابستگان او حضور داشتند. صدام حسین در العوجه به خاک سپرده شد.

آثار صدام حسین

از صدام حسین چهار رمان به‌جای مانده است که سه عنوان آن در دوران حیات وی و چهارمین اثر پس از سقوط رژیم در سال ۲۰۰۳م کشف شد. نخستین رمان وی با عنوان «زبیبه و پادشاه» در سال ۲۰۰۰م منتشر شد و دو اثر دیگر با عناوین «قلعه محکم» و «مردان و شهر» در سال‌های بعد به چاپ رسید. به گزارش برخی منابع، صدام شخصاً رمان‌ها را نمی‌نوشت، بلکه طرح داستان را ارائه می‌کرد و گروهی از نویسندگان به نگارش آن می‌پرداختند. در ۲۰۱۶م نسخه انگلیسی یکی از رمان‌های وی توسط انتشارات هسپروس در دهمین سالگرد اعدام او منتشر شد که به گفته سخنگوی این انتشارات، داستانی شبیه «بازی تاج‌وتخت» و «خانه پوشالی» توصیف گردید. همچنین نسخه‌ای از قرآن که ادعا می‌شود با خون صدام کتابت شده، در مسجد ام‌المعارک بغداد نگهداری می‌شود و به موضوعی جنجالی در عراق تبدیل شده است.

آثار پژوهشی دربارهٔ صدام حسین

دربارهٔ صدام حسین کتاب‌های متعددی نوشته شده است که از میان آنها، به نظر محققان چهار عنوان از اهمیت بیشتری برخوردارند:

• خاطرات پزشک مخصوص صدام؛ نوشتهٔ علاء بشیر که روایتی از نزدیکی به صدام و تصمیم‌گیری‌های او در آستانه جنگ با ایران است.
• بازجویی از صدام: تخلیه اطلاعاتی رئیس‌جمهور؛ اثر جان نیکسون که تصویری بی‌طرفانه از شخصیت وی در جلسات بازجویی ارائه می‌دهد.
• شبیه صدام؛ خاطرات میخائیل رمضان که به‌عنوان بدل صدام، روایت‌هایی از زندگی مخفیانه و ارتباطات پنهان رژیم بعث فاش کرده است.
• فرزند ناخلف رایش؛ نوشته فاروق صفی‌زاده به بررسی زندگی صدام از تولد تا اعدام می‌پردازد.

فیلم و مستند دربارهٔ صدام حسین

زندگی سیاسی و خانوادگی صدام حسین در چندین فیلم و مستند به تصویر کشیده شده است، ازجمله:

• مجموعه چهار قسمتی «خانه صدام» محصول مشترک انگلیس و آمریکا که با بازی ایگال نائور در نقش صدام، به دوره کودتای ۱۹۷۹ تا سرنگونی وی می‌پردازد.
• مستند «صدام؛ از تولد یک دیکتاتور تا لحظه اعدام» تولید توسط شبکه الکوثر، با نگاهی تحلیلی به ابعاد پنهان شخصیت و دوران حکمرانی او پرداخته است.

منابع

• «آتش‌سوزی‌های نفتی کویت (۱۹۹۱)». وب‌سایت حامیان سلامت و ایمنی نیروی کار. ۱۲ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۵.
• «از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا». وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «افسران اطلاعاتی ایران هنگام اعدام صدام عمداً فارسی صحبت می‌کردند». خبرگزاری مهر. ۲۱ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵.
• امامی، حسام‌الدین (۱۳۷۵). صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس. تهران: جاویدان.
• «انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود». دین آنلاین. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «بهانه صدام برای حمله به خاک ایران چه بود؟». وب‌سایت تابناک. ۲۷ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران». خبرگزاری ایمنا. ۹ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
• پارسادوست، منوچهر (۱۳۸۵). ما و عراق، از گذشته دور تا امروز. تهران: شرکت سهامی انتشار.
• تبرائیان، صفاءالدین (۱۳۹۱). انتفاضه شعبانیه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• «توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟». خبرگزاری ایسنا. ۲۸ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• حائری، علی (۱۳۶۸). روزشمار شمسی. قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.
• حاتمی، داوود؛ یاری، احسان؛ حاتمی، حمیده؛ حاتمی، رضا (۱۴۰۱). «بررسی علل حمله عراق به کویت». جغرافیا و روابط انسانی. پنجم (۱۷): ۴۴–۹۲.
• «الحکومة العراقیة أعدت 12 تهمة ضد صدام حسین». الجزیره. ۵ ژوئن ۲۰۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۲۶.
• خلیلی، سمیر (۱۳۷۰). جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز. تهران: طرح نو.
• «داستان کشاورزی که صدام حسین را ۲۳۵ روز در حفره مخفی کرده بود». خبرگزاری فرارو. ۱۱ آذر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵.
• «دروغ بزرگ دربارهٔ دستگیری صدام». وب‌سایت تابناک. ۲۵ آذر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «رجزخوانی حسین کامل ذلیلش کرد + عکس». وب‌سایت مشرق. ۱۶ اسفند ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «رمانی از صدام حسین به زبان انگلیسی ترجمه می‌شود». خبرگزاری ایبنا. ۲۳ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «روزی که حقانیت ایران به جهان ثابت شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۸ آذر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۵.
• «زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷–۲۰۰۶)». همشهری آنلاین. ۱۴ آبان ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟». وب‌سایت تابناک. ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
• «سریال صدام در تلویزیون انگلیس». همشهری آنلاین. ۱۳ مرداد ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «شبی که موشک‌های اسکاد به آسمان تل آویو رسید». اعتماد آنلاین. ۳۰ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۵.
• شریفی طرازکوهی، حسین؛ مدرس سبزواری، ساسان (۱۳۹۵). «کاربرد تسلیحات شیمیایی در جنگ ایران و عراق از منظر حقوق بین‌الملل کیفری». پژوهش حقوق عمومی. هجده (۵۲): ۱۲۹–۱۵۲.
• «صدام از تولدتا چوبه دار». وب‌سایت روزنامه ایران. ۱۷ آبان ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
• «صدام؛ از تولد یک دیکتاتور تا لحظه اعدام؛ تأملی بر مستند جدید شبکه الکوثر». وب‌سایت شبکه الکوثر. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «صدم حسین». الجزیره. ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۲۶.
• «صدام حسین در زادگاهش به خاک سپرده شد». وب‌سایت بی‌بی‌سی. ۱۰ دی ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵.
• «صدام حسین و میراث پان عربیسم». خبرگزاری فارس. ۳۰ شهریور ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «صدام علیه معاودین». وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر. ۱۲ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «ظهور و سقوط دیکتاتور». وب‌سایت روزنامه همشهری. ۱۳ دی ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۵.
• «فهرست اتهامات «صدام حسین» در خبرگزاری فرانسه». خبرگزاری ایرنا. ۶ آذر ۱۳۸۴. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «قبل 30 عاما.. العراق یقصف إسرائیل ردا علی عاصفة الصحراء». الجزیره. فوریه ۱۸, ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۳۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «قرآن با خون صدام، جنجالی تازه در عراق». خبرگزاری فرارو. ۱ دی ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «کتاب‌هایی برای شناخت بهتر شخصیت صدام حسین». پایگاه خبری راه برترین‌ها. ۱۰ دی ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «گزارشی از سفر صدام حسین به ایران». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ۹ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• گل‌محمدی، علی (۱۳۸۲). «صدام با لهجه آمریکایی». زمانه. هفدهم (۱۷): ۵۲–۵۴.
• «مرگ صدام، سوگواری فلسطینیان، محبوبیت دیکتاتور ضد اسراییلی». وب‌سایت bbc. ۱۱ دی ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵.
• «نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• نمامیان، پیمان (۱۳۸۵). «بررسی جنگ ایران و عراق از منظر حقوق جزای بین‌الملل». دادرسی. هفدهم (۵۸): ۴۶–۵۱.
• «واکاوی زمینه‌ها و اهداف تهاجم صدام به ایران». خبرگزاری ایسنا. ۱۵ شهریور ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «واکاوی سقوط صدام حسین و تحولات 25 ساله حکومتش». وب‌سایت دیپلماسی ایرانی. ۲۳ فروردین ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵.
• ویلی، جویس ان (۱۳۷۳). نهضت اسلامی شیعیان عراق. ترجمهٔ مهوش غلامی. تهران: موسسه اطلاعات.
• «همسایه قدرنشناس: مهار آتش چاه‌های نفت کویت توسط متخصصین صنعت نفت ایران». پایگاه خبری نفت آنلاین. ۹ مرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۵.
• "Saddam Hussein profile". bbc (به انگلیسی). 4 January 2001. Retrieved 7 August 2026.
• «Saddam Hussein Trial Fast Facts». cnn. اکتبر ۱۷, ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۲۶.
• «The Legacy Of Saddam's Islam». hoover. دسامبر ۴, ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۲۶.
• «The Psychological Profile of Saddam Hussein». Unit for the Study of Personality in Politics. ۱ مارس ۲۰۰۳. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۲۶.