ترور
 سید علی خامنه‌ای در بیمارستان بهارلو تهران پس از حادثه ترور ۶ تیر ۱۳۶۰ | |
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | حقوق بین‌الملل، فقه اسلامی |
| نوع مفهوم | سیاسی، امنیتی، حقوقی |
| معنای اصطلاحی | سلب حیات عمدی و غافلگیرانه به انگیزه‌های سیاسی یا عقیدتی |
| حوزه کاربرد | حقوق بین‌الملل، فقه، سیاست |
| گستره جغرافیایی | جهانی |
| تاریخچه و ریشه | |
| منشأ تاریخی | باستان تا عصر مدرن |
| نخستین کاربرد | فرقه سیکاری‌ها و اسماعیلیان |
| ریشه واژه | فرانسوی و لاتین |
| اهمیت و ارتباط | |
| اهمیت | بالا در حوزه امنیت ملی و بین‌المللی |
| مرتبط با | تروریسم، قتل، حق حیات |
ترور؛ کشتن غافلگیرانه شخصیت‌های برجسته با انگیزه‌های سیاسی یا عقیدتی.
ترور به‌معنای سلب حیات یا آسیب‌رساندن غافلگیرانه، برنامه‌ریزی‌شده و غیرقانونی به اشخاص با انگیزه‌های سیاسی، مذهبی یا عقیدتی است که در انواع فیزیکی، شخصیتی و بیولوژیک بروز می‌یابد. این پدیده در اسناد بین‌المللی نقض فاحش حق حیات و عامل اصلی ایجاد ناامنی عمومی قلمداد می‌شود. ترور از منظر تاریخی از اقدامات فرقه سیکاری‌ها و اسماعیلیان تا تروریسم مدرن و سایبری امروزی تداوم داشته و تمامی مکاتب فقهی، حقوقی و عقلایی آن را به‌دلیل تخریب صلح و امنیت جهانی به‌طور مطلق محکوم و ممنوع اعلام کرده‌اند.
مفهوم‌شناسی
واژه ترور از فرهنگ و ادبیات غرب وارد واژگان زبان فارسی شده است.[۱] تعاریف متعددی برای این اصطلاح در فرهنگ‌های لغت و دانشنامه‌ها ثبت شده که عموماً ناظر به ترس زیاد و وحشت است.[۲] در دانشنامه جنگ و صلح، واژه ترور به معنای سلب امنیت به شیوه‌های غافلگیرانه و غیرقانونی با اهداف سیاسی آمده است؛ در لغت‌نامه دهخدا، قتل سیاسی به‌وسیله اسلحه تعریف شده است.[۳]
ترور در یک دسته‌بندی کلی به سه شیوه اصلی تقسیم می‌شود: ترور فیزیکی، ترور شخصیت و ترور بیولوژیک. در ترور فیزیکی هدف، حذف مستقیم و جسمانی فرد است، درحالی‌که ترور شخصیت با هدف تخریب اعتبار، حیثیت و جایگاه اجتماعی فرد انجام می‌شود تا کارکردِ او بدون نیاز به حذف جسمانی از میان برود.[۴] از ترور بیولوژیک نیز به‌عنوان یکی از روش‌های خاموش و پنهان یاد می‌شود که با به‌کارگیری تدریجی سموم یا عوامل آلوده علیه مخالفان صورت می‌گیرد.[۵]
ترور در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی
در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی، دو مفهوم عمده وجود دارد که با این پدیده انطباق می‌یابد:
- فتک: به معنای یورش ناگهانی به کسی و کشتن وی؛[۶]
- اغتیال: به معنای قتل غافلگیرانه از طریق خدعه، مکر و فریب پنهانی.[۷]
یکی از مغلطه‌های رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیدهٔ ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد:
- مجازات‌های اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسدفی‌الارض یا حد محارب، صرفاً پس‌از اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب به‌صورت آشکار اجرا می‌شود. درحالی‌که ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است.[۸]
- حکم قتل کعب بن اشرف که پیامبر اسلام صادر کرد یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت.[۹]
تفاوت ترور با مفاهیم مشابه
مفهوم ترور دایره‌ای وسیع‌تر از تروریسم سیاسی دارد[۱۰] و در فرهنگ لغت فارسی به‌معنای قتل سیاسی به‌وسیلهٔ اسلحه تعریف شده است. در مقابل، تروریسم به‌عنوان یک اصل و مبنای فکری شناخته می‌شود که از این‌گونه قتل‌های سیاسی و ترور، دفاع و پشتیبانی می‌کند.[۱۱] همچنین ترور، اقدامی خشونت‌آمیز علیه غیرنظامیان یا اهداف غیرنظامی با انگیزه سیاسی یا ایدئولوژیک است که هدف اصلی آن ایجاد وحشت عمومی و تأثیرگذاری غیرمستقیم بر تصمیمات دولت‌ها است؛ به‌همین دلیل، ترور در هیچ رژیم حقوقی بین‌المللی توجیه‌پذیر نیست. در مقابل، قتل هدفمند به‌عنوان عملی عمدی و منتسب به دولت در قالب سیاست‌های امنیتی یا نظامی معرفی می‌شود که دولت‌ها غالباً آن را تحت عناوینی چون دفاع مشروع براساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد یا حقوق مخاصمات مسلحانه توجیه می‌کنند.[۱۲]
تفاوت ترور با انتحار
انتحار به‌معنای خودکشی فرد برای امری دنیوی و بدون داشتن توجیه شرعی یا عقلی است.[۱۳] در مقابل، تروریسم شامل اقدامات خشونت‌آمیز، غافلگیرکننده و مخفیانه علیه اهداف و اشخاص غیرنظامی با هدف ایجاد ارعاب و وحشت فزاینده عمومی است.[۱۴] تروریسم انتحاری پیوندی میان خودکشی و دیگرکشی است که در آن، عامل با علم به مرگ قطعی خود، اهداف غیرنظامی را برای تهدید ساختار امنیتی دولت‌ها و دستیابی به مقاصد استراتژیک و سیاسی هدف قرار می‌دهد.[۱۵]
تاریخچه
ترور در جهان
پیشینه تروریسم دولتی به دوران روم باستان و امپراتوری بیزانس بازمی‌گردد که به‌عنوان روشی برای حفظ یا گسترش اقتدار حاکمان اجرا می‌شد.[۱۶] از لحاظ تاریخی، نخستین اقدامات تروریستی سازمان‌یافته با انگیزه‌های مذهبی در قرن اول میلادی توسط فرقه یهودی سیکاری‌ها رقم خورد.[۱۷] در دوران پیشامدرن، جنبش اسماعیلیان نزاری در خاورمیانه اقدام به حذف فیزیکی نخبگان عباسی، سلجوقی و صلیبی می‌کردند؛[۱۸] هرچند از منظر روش‌شناختی، استفاده از عنوان حشاشین برای متهم‌کردن جهان اسلام، بیشتر برآمده از تخیلات افسانه‌ای شرق‌شناسان و وقایع‌نگاران صلیبی قرون وسطی مانند گزارش‌های مارکوپولو دانسته شده است که واقعیت علمی و تاریخی ندارند.[۱۹]
در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیست‌ویکم میلادی، انواع ترور، نمود جهانی یافت؛ ازجمله ترور انور سادات رئیس‌جمهور مصر در ۱۹۸۱م توسط خالد اسلامبولی، ایندیرا گاندی نخست‌وزیر هند در ۱۹۸۳م و راجیو گاندی در سال ۱۹۹۰م به‌دست بنیادگرایان کلاسیک،[۲۰] ترور احمدشاه مسعود فرمانده مجاهدین افغانستان در ۱۸ شهریور ۱۳۸۰ش،[۲۱] ترور سید محمدباقر حکیم، رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در نجف در شهریور ۱۳۸۲ش[۲۲] و در سال‌های اخیر ترور هدفمند سید حسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله لبنان توسط ارتش اسرائیل.[۲۳]
امروزه تروریسم دچار دگردیسی عمیقی شده و با رشد فناوری اطلاعات، به‌سمت تروریسم سایبری حرکت کرده است.[۲۴] برخی دولت‌های غربی نیز اقدامات تروریستی فرامرزی متعددی مانند سرنگونی دولت مصدق در ایران در ۱۳۳۲ش، مداخله در گواتمالا در ۱۹۵۴م، اقدامات علیه کوبا در ۱۹۵۹م، کودتای شیلی در ۱۹۷۳م، حمایت از سرکوبگری نظامی در السالوادور در ۱۹۸۴م و تسلیح و هدایت مستقیم یا نیابتی جریان‌های مسلحانه علیه نیکاراگوئه در ۱۹۸۴م را ثبت کرده‌اند.[۲۵]
ترور در ایران
تاریخچه ترور سیاسی در ایران با ساختار سازمان‌یافته اسماعیلیان نزاری تحت رهبری حسن صباح گره خورده است که با استفاده از حربه ترور، مقامات سیاسی و مذهبی مخالف را در قرون ۱۱ تا ۱۳ میلادی حذف می‌کردند.[۲۶] آغاز ترور سیاسی در تاریخ معاصر ایران با قتل ناصرالدین‌شاه قاجار به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۲۷۵ش رقم خورد. تروریسم مدرن نیز در جنبش مشروطه توسط حیدرخان عمو اوغلی با پایه‌گذاری شیوه‌های سازمان‌یافته بمب‌گذاری نظیر ترور امین‌السلطان نهادینه شد و با اقدامات گروه‌هایی چون کمیته مجازات در اواخر قاجار ادامه یافت.[۲۷]
در دوران پهلوی اول، ترورها به شکل تروریسم دولتی برای حذف فیزیکی روشنفکران و سیاستمداران مخالفی چون سید حسن مدرس و میرزاده عشقی به کار رفت. در دوره پهلوی دوم، مجموعه‌ای از مرگ‌های مشکوک و ترورهای سیاسی به وقوع پیوست که ابعاد آن‌ها همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد یا روایت رسمی حکومت دربارهٔ آن‌ها با تردیدهای جدی مواجه است. در میان حوادث پرابهام، می‌توان به سقوط هواپیمای پالانچیان که گفته می‌شود به دستور اشرف پهلوی و توسط ساواک طراحی شده بود، و همچنین سانحه هوایی منجر به مرگ علیرضا پهلوی، برادر شاه، اشاره کرد.[۲۸]
افزون‌بر این، ساواک به‌عنوان نهاد امنیتی وقت، متهم به ترور مخالفان در داخل و خارج از کشور بوده است که ازجمله آن‌ها ترور تیمور بختیار در عراق با همکاری عامل نفوذی ساواک و قتل احمد آرامش، سرپرست پیشین سازمان برنامه و بودجه، در مهر ۱۳۵۲ش در پارک لاله است؛ قتلی که حکومت تلاش کرد آن را به چریک‌های مسلح نسبت دهد، درحالی‌که آرامش پیش‌تر سابقه هفت سال حبس در زندان‌های ساواک را داشت. از دیگر موارد بحث‌برانگیز این دوره، کشتار ۹ زندانی عضو سازمان‌های چریک‌های فدایی خلق و مجاهدین خلق در ۲۹ فروردین ۱۳۵۴ش است که رسانه‌های دولتی ادعا کردند این افراد هنگام فرار کشته شده‌اند.[۲۹]
پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، ابتدا گروهک فرقان دست به ترور اندیشمندانی چون مرتضی مطهری زد[۳۰] و در پی آن، سازمان مجاهدین خلق که به منافقین هم مشهور است از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش وارد فاز مسلحانه گسترده علیه نظام شد که با بمب‌گذاری‌های و ترورهای کور، موجب شهادت بیش از ۱۷ هزار شهروند عادی و مسئولان کشور شد.[۳۱] در دهه‌های اخیر نیز این پدیده به شکل ترور دانشمندان هسته‌ای ایران همچون مجید شهریاری، مسعود علی‌محمدی و مصطفی احمدی روشن توسط موساد و رژیم صهیونیستی[۳۲] و ترور سید علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در پی حملات آمریکا و اسرائیل تداوم یافته است.[۳۳]
دیدگاه‌ها دربارهٔ ترور
در فقه اسلامی
اندیشمندان و فقیهان اسلامی، پدیدهٔ ترور را به استناد ادلهٔ دینی، به‌طور مطلق حرام و محکوم می‌دانند. از منظر قرآن، ترور مصداق بارزِ قتل نفس محترمه و هم‌سنگ کشتن تمام انسان‌ها است؛[۳۴] در سنت نیز پیامبر اکرم و امامان شیعه مؤمن را از اقدام به ترور و غافلگیری منع کرده‌اند.[۳۵] همچنین از دیدگاه عقل، این عمل به‌دلیل سلب ناگهانی جان انسان‌های بی‌گناه و ایجاد ناامنی، مصداق بارز ظلم و عملی ناپسند به‌شمار می‌رود.[۳۶]
در قوانین بین‌المللی
ممنوعیت ترور در حقوق بین‌الملل از طریق تدوین معاهدات و کنوانسیون‌های موضوعه متعددی دنبال شده است، اگرچه این اسناد بین‌المللی عموماً فاقد یک تعریف مشخص و واحد از تروریسم هستند. در سطح اسناد بنیادین، اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ۱۹۴۸م اگرچه مستقیماً واژه تروریسم را به کار نبرده، اما با تکیه بر ماده ۳ حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی و ماده ۵ ممنوعیت شکنجه و عقوبت‌های وحشیانه و غیرانسانی اساساً با رفتارهای تروریستی و ایجاد رعب و وحشت مخالفت و مقابله کرده است.[۳۷] فراتر از اصول حقوق بشری، قوانین موضوعه و کنوانسیون‌های خاصی نیز برای مقابله با مظاهر تروریسم به تصویب رسیده‌اند؛ ازجمله کنوانسیون ۱۹۷۳م مجمع عمومی سازمان ملل جهت جلوگیری و مجازات جرایم علیه اشخاص مورد حمایت بین‌المللی ازجمله دیپلمات‌ها و کنوانسیون بین‌المللی علیه گروگان‌گیری ۱۹۷۹م. علاوه‌بر این معاهدات، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در قطعنامه شماره ۶۱/۴۰ مصوب پاییز ۱۹۸۵م به اتفاق آراء تمامی اعمال تروریستی را توسط هر کس و در هر کجا محکوم و ممنوع اعلام کرد.[۳۸]
پیامدهای ترور
از منظر روان‌شناسی اجتماعی، این پدیده با انتقال آثار مخرب از سطح کلان جامعه به سطح فردی، موجب شکل‌گیری چرخه‌ای تصاعدی از ناامنی، افزایش تمایل به خشونت و بازتولید رفتارهای خشن در نسل‌های بعدی شده و حتی بروز رفتارهای پیشگیرانه اضطراری نظیر ذخیره‌سازی آب و غذا و کاهش اعتمادبه‌نفس عمومی را در جامعه قربانی به همراه می‌آورد.[۳۹]
از منظر حقوقی، این جنایات نقض فاحش و خودسرانه حق حیات در حقوق بین‌الملل محسوب شده و دولت آسیب‌دیده را به اتخاذ راهبردهای واکنشی چون طرح دعوی در دادگاه‌های بین‌المللی،[۴۰] متوسل شدن به اقدام متقابل جهت توقف نقض تعهدات دشمن، تقویت اشراف اطلاعاتی ضد نفوذ و بهره‌گیری از رسانه‌ها برای افشای ماهیت عاملان ترور وادار می‌سازد.[۴۱]
پانویس
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اسامی ایران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۵.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اسامی ایران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۶.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اسامی ایران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۶.
- ↑ متفکر، جنگ روانی، ۱۵۶.
- ↑ «شخصیت‌های ایرانی که ترور بیولوژیک شدند/ نقطه مشترک و مرموز همه بیماران + تصاویر»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ نصیریان مفیدی، شمس ناتری و شیدائیان، «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۲۸۹.
- ↑ نصیریان مفیدی، شمس ناتری و شیدائیان، «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۲۹۳.
- ↑ شیرودی، «اسلام و مسئله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ شیرودی، «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، زمانه.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اسامی ایران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۱۰.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اسامی ایران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۶.
- ↑ خواجوند و شیخ الاسلامی کندلوسی، «مسئولیت کیفری بین‌المللی ناشی از قتل هدفمند رهبران سیاسی: مطالعه موردی تحولات یمن و غزه»، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، ۴.
- ↑ محمدی الموتی، جلالی و شوشتری، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسان‌پژوهی دینی، ۱۵۲.
- ↑ محمدی الموتی، جلالی و شوشتری، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسان‌پژوهی دینی، ۱۵۹.
- ↑ محمدی الموتی، جلالی و شوشتری، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسان‌پژوهی دینی، ۱۵۳.
- ↑ محمدی ده چشمه، «تروریسم دولتی: پندار یا واقعیت؟!»، نشریه علمی پژوهش‌های حقوقی، ۳۸.
- ↑ مهرا و کارگری، «تروریسم یک نشانه روانی - اجتماعی یا یک ابزار سیاسی»، مجله پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۸۵.
- ↑ «اسماعیلیان و ترورهای فدائیان (قسمت اول)»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «اسماعیلیان و ترورهای فدائیان (قسمت اول)»، خبرگزاری فارس.
- ↑ حیدر قلی‌زاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بین‌الملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۰۶.
- ↑ «علت ترور احمد شاه مسعود توسط سازمان سیا»، وب‌سایت قدس.
- ↑ فراهانی، «بازخوانی پرونده ترور و شهادت آیت‌الله محمدباقر حکیم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «جزئیات جدید ترور سید حسن نصرالله و افشای مکان دقیق او؛ یار نزدیکی که نفوذی اسرائیل بود»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ حیدر قلی‌زاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بین‌الملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱۳.
- ↑ حیدر قلی‌زاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بین‌الملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱۱.
- ↑ «اسماعیلیان و ترورهای فدائیان (قسمت اول)»، خبرگزاری فارس.
- ↑ حسن‌زاده، «ترور و گروه‌های ترور در تاریخ ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ حسن‌زاده، «ترور و گروه‌های ترور در تاریخ ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ حسن‌زاده، «ترور و گروه‌های ترور در تاریخ ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ بارسقیان، «مروری بر مبانی فکری و ترورهای گروه فرقان»، شهروند.
- ↑ حسن‌زاده، «ترور و گروه‌های ترور در تاریخ ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ حیدر قلی‌زاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بین‌الملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱۰.
- ↑ «اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای.
- ↑ ولی‌زاده بریمانلو، حسینی و احتشامی، «رویکرد اسلام به مسئله ترور با تکیه بر آیات و روایات»، ماهنامه علمی مقاله علمی_پژوهشی جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ۲۹۰۲.
- ↑ شیرودی، «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، وب‌سایت زمانه.
- ↑ نصیریان مفیدی، شمس ناتری و شیدائیان، «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۲۹۸.
- ↑ ابراهیمی ترکمان، «تروریسم در اسناد بین‌المللی»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ ابراهیمی ترکمان، «تروریسم در اسناد بین‌المللی»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ مبلغی و محمدی‌کیا، «روان‌شناسی اجتماعی تروریسم و نسبت آن با امنیت»، فصلنامه آفاق امنیت، ۲۳۳ و ۲۳۴.
- ↑ شادمانی، «استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخری‌زاده دانشمند هسته‌ای»، پژوهشنامه حقوق بشری، ۲۷.
- ↑ شادمانی، «استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخری‌زاده دانشمند هسته‌ای»، پژوهشنامه حقوق بشری، ۲۴-۲۵.
منابع
- آقاباقری، محمدجواد؛ رضوی فرد، بهروز (۱۳۹۹). «واکنش تقنینی جمهوری اسامی ایران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست» (PDF). فصلنامه تعالی حقوق (چهار): ۲–۳۱.
- ابراهیمی ترکمان، ابوذر (۷ خرداد ۱۳۸۷). «تروریسم در اسناد بین‌المللی». وب‌سایت تابناک. دریافت‌شده در ۲۵ مرداد ۱۴۰۵.
- «اسماعیلیان و ترورهای فدائیان (قسمت اول)». خبرگزاری فارس. ۱۵ اسفند ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۵.
- «اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. ۱۰ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
- بارسقیان، سرگه (۱۳۸۷). «مروری بر مبانی فکری و ترورهای گروه فرقان». شهروند (چهل و چهار).
- «جزئیات جدید ترور سید حسن نصرالله و افشای مکان دقیق او؛ یار نزدیکی که نفوذی اسرائیل بود». وب‌سایت تابناک. ۱۸ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- حسن‌زاده، آرین (۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۰). «ترور و گروه‌های ترور در تاریخ ایران». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. دریافت‌شده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۵.
- حیدر قلی‌زاده، جعفر؛ بیگی، جمال؛ مطلبی، مسعود (۱۳۹۶). «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بین‌الملل» (PDF). دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی (دوازدهم): ۱۰۱–۱۵۸.
- خواجوند، مظاهر؛ شیخ الاسلامی کندلوسی، شراگیم (۱۴۰۵). «مسئولیت کیفری بین‌المللی ناشی از قتل هدفمند رهبران سیاسی: مطالعه موردی تحولات یمن و غزه». دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی. چهار: ۱–۱۹.
- ستایش‌پور، محمد؛ هاشمی، رضوانه السادات (۱۴۰۱). «شهادت دکتر محسن فخری‌زاده از منظر نظام بین‌المللی حقوق بشر: حق حیات». مطالعات حقوق بشر اسلامی (بیست و هفت): ۷–۲۳.
- شادمانی، یاسر (۱۳۹۹). «استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخری‌زاده دانشمند هسته‌ای» (PDF). پژوهشنامه حقوق بشری (سه): ۱۱–۲۹.
- «شخصیت‌های ایرانی که ترور بیولوژیک شدند/ نقطه مشترک و مرموز همه بیماران + تصاویر». خبرگزاری دفاع مقدس. ۲۶ خرداد ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ مرداد ۱۴۰۵.
- شیرودی، مرتضی (۱۳۸۲). «اسلام و مسئله ترور». رواق اندیشه (هفده).
- شیرودی، مرتضی (۱۳۸۵). «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور». زمانه (پنجاه و یک).
- «علت ترور احمد شاه مسعود توسط سازمان سیا». وب‌سایت قدس. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- فراهانی، احمد (۳۰ شهریور ۱۳۸۲). «بازخوانی پرونده ترور و شهادت آیت‌الله محمدباقر حکیم». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- مبلغی، عبدالمجید؛ محمدی‌کیا، طیبه (۱۳۹۲). «روان‌شناسی اجتماعی تروریسم و نسبت آن با امنیت» (PDF). فصلنامه آفاق امنیت (بیست و یکم): ۲۱۳–۲۴۲.
- متفکر، حسین (۱۳۸۷). جنگ روانی. قم: زمزم هدایت.
- محمدی ده چشمه، نواب (۱۳۹۷). «تروریسم دولتی: پندار یا واقعیت؟!». نشریه علمی پژوهش‌های حقوقی. هفدهم (سی و شش): ۳۷–۶۷.
- محمدی الموتی، محسن؛ جلالی، محمود؛ شوشتری، مهدی (۱۳۹۶). «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری» (PDF). دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسان‌پژوهی دینی (سی و هفت): ۱۴۳–۱۶۵.
- مهرا، نسرین؛ کارگری، نوروز (۱۳۹۵). «تروریسم یک نشانه روانی - اجتماعی یا یک ابزار سیاسی» (PDF). مطالعات ایرانی (هشت): ۸۵–۱۰۷.
- نصیریان مفیدی، محمد؛ شمس ناتری، محمد ابراهیم؛ شیدائیان، مهدی (۱۴۰۲). «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف» (PDF). فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی (هفتاد و دو): ۲۸۶–۳۱۳.
- ولی‌زاده بریمانلو، قاسم؛ حسینی، سید حمید؛ احتشامی، علی‌حسین (۱۴۰۱). «رویکرد اسلام به مسئله ترور با تکیه بر آیات و روایات» (PDF). ماهنامه علمی مقاله علمی_پژوهشی جامعه‌شناسی سیاسی ایران (دوازدهم): ۲۹۱۰–۲۸۹۸.