خانهداری؛ مجموعهای از فعالیتها برای اداره خانه و خانواده.
خانهداری به معنای مدیریت امور منزل و خانواده است که در گذشته مجموعهای از وظایف عملی مانند آشپزی و نظافت و نقشهای عاطفی و تربیتی مانند مادری و همسری را در بر میگرفت. در دوران معاصر، این مفهوم بهعنوان نقشی اجتماعی با مسئولیتهای مشترک بین زن و مرد تعریف میشود، اگرچه در عمل سهم زنان غالباً بیشتر است. خانهداری در الگوهای مختلفی مانند محوریت زن، محوریت مرد یا مشارکتی ظاهر میشود و با وجود ارزش اقتصادی قابل توجه، اغلب به عنوان کار بدون مزد شناخته میشود. تحولات تاریخی مانند انقلاب صنعتی، شهرنشینی و جنبشهای فمینیستی بر بازتعریف این نقش و لزوم تقسیم عادلانهتر کار خانه تأثیر گذاشته است. نظریات فمینیستی خانهداری را بهعنوان سازوکاری برای بازتولید نابرابری جنسیتی نقد میکنند؛ اما در فقه اسلامی، خانهداری بر پایه توافق و همکاری زوجین استوار شده و حتی دریافت اجرتالمثل برای برخی فعالیتهای زن در خانه را ممکن میسازد.
مفهومشناسی
خانهداری در لغت بهمعنای میانهروی، درستخرجی و تدبیر امور منزل است.[۱] این مفهوم در گذشته مجموعهای از وظایف مرتبط با امور خانواده[۲] و مدیریت خانه، مهارتهای ادارهٔ خانه و مجموعه دانشهای مرتبط با آن مانند آشپزی و خیاطی را در بر میگرفت؛[۳] با نقشهایی مانند مادری و همسری پیوند داشت[۴] و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.[۵]
در ادبیات معاصر، خانهداری بهعنوان رفتار، کردار یا وظیفهای تعریف میشود که مرتبط با خانواده[۶] و الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی است. در این خوانش، خانهداری شامل مسئولیتهایی مرتبط با حیات خانوادگی است.[۷] در این چارچوب، خانهداری نقشی با مسئولیتهای مشترک میان زن و مرد تلقی میشود؛ بهگونهای که نقشهای مادری و همسری در بستر آن معنا مییابند.[۸] با این حال، در جوامع مختلفی از جمله ایران، سهم زنان در انجام وظایف خانهداری بیشتر گزارش شده و در فرهنگ ایرانی از زنان خانهدار با عنوان کدبانو یاد میشود. از این منظر، خانهداری بیش از آنکه شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب میشود.[۹]
اقسام خانهداری
الگوهای غالب در ایفای نقش خانهداری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دستهبندی میشود:
- الگو با محوریت زن: مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه بهعنوان وظیفهای خانوادگی بر عهده زن است.
- الگو با محوریت مرد: مرد، خانهداری را بهعنوان مسئولیت و پیشهٔ اصلی خود بر عهده دارد.
- الگوی مشارکتی: الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیتهای مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم میشود.[۱۰]
ارزش اقتصادی خانهداری
برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان میدهد ارزش اقتصادی فعالیتهای کار خانگی بدون مزد که اغلب توسط زنان انجام میشود، حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیتهایی چون نظافت، پختوپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانهداری را دربر نمیگیرد.[۱۱]
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانهدار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰درصد از زنان متأهل کشور است.[۱۲] در سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴ میلیون زن به عنوان خانهدار ثبت شده بود.[۱۳] بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانهدار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶درصد از آنان ازدواج نکردهاند.[۱۴]
تحولات تاریخی و اجتماعی
خانهداری در گذشته، نقش و بخش اصلی هویت زنان شناخته میشد.[۱۵] نبود زیرساختهای شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل آب، پختوپز و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت میکرد. با اینحال، خانهداری صرفاً به فعالیتهای فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت فرزند را نیز دربر میگرفت. با گسترش شهرنشینی و فناوری، بخشی از این وظایف دگرگون شد؛ اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.[۱۶]
انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصهٔ عمومی را افزایش داد. جنبشهای فمینیستی نیز در شتاب این فرایند مؤثر بود[۱۷] و بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسانتر کرد. محورهای خانهداری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شستوشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.[۱۸] با این حال، حضور زنان در بازار کار رسمی و ایجاد پدیدهٔ «بار دوگانه» باعث شد تا نیاز به تقسیم عادلانهتر کارهای خانه و اجرای سیاستهای حمایتی مانند مرخصی والدین و بیمه بیش از پیش احساس شود.[۱۹] برخی جوامع با این تجربه، با پذیرش ارزش اجتماعی و اقتصادی خانهداری، حمایتهایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات نگهداری از کودک را برای افراد متولی نقش خانهداری، فراهم کردند.[۲۰]
شهرنشینی نیز با افزایش دسترسی به آب، برق، حملونقل و خدمات شهری، موجب افزایش اهمیت و پیچیدگی نقش خانهداری و فراگیری مهارتهای متناسب با آن شد. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنیتر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.[۲۱]
دیدگاههای فرهنگی و اجتماعی معاصر
پس از جنگ جهانی دوم، بازتعریف نقش خانهداری با گسترش اشتغال و برجستهشدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزشهای اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند تربیت و ایجاد آرامش، انجامید.[۲۲] این تقابل در نگاههای معاصر نیز ادامه دارد؛ بهگونهای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانهداری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش بهویژه از سوی مردان مورد توجه است.[۲۳] برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانهداری موجب نادیده گرفتن ابعاد دیگر خانهداری مانند آرامش روانی،[۲۴] فرهنگپذیری، جامعهپذیری و سرمایه اجتماعی شده و میتواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.[۲۵] گسترش کسبوکارهای خانگی در برخی جوامع نیز نشاندهنده امکان همزیستی نقشهای مراقبتی با فعالیتهای اقتصادی در فضای خانه است؛ بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.[۲۶]
خانهداری در نظریات فمینیستی
نظریات فمینیستی از جمله نخستین دیدگاههای اجتماعی هستند که خانهداری را بهعنوان مسئلهای کلیدی در نابرابریهای جنسیتی مطرح کردهاند.[۲۷] اثر «زن خانهدار» از مطالعات اولیهٔ این حوزه بهشمار میرود.[۲۸] جامعهشناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ،[۲۹] آن اکلی،[۳۰] اسکات هیلدا و مارگارت بنستون[۳۱] با اثرپذیری از اندیشههای مارکسیستی، کار خانگی را در نظام سرمایهداری فاقد ارزش اقتصادی برای زن دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید تقسیم کار جنسی، تداوم نظام مردسالاری و خدمت به نظام سرمایهداری تفسیر کردهاند.[۳۲] فمینیستها در نقد ماهیت خانهداری،[۳۳] رویکردهای عملیِ متفاوتی دارند. برخی معتقدند تعیین دستمزد، این مسئله را حل میکند. گروهی دیگر معتقدند دستمزدیکردن خانهداری، زنان را در انزوا نگه میدارد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمیکند.[۳۴]
خانهداری در فرهنگ اسلامی و ایرانی
در فقه اسلامی، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید میشود. در احکام فقهی، خانهداری وظیفه واجب زن محسوب نمیشود[۳۵] و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان زوجین استوار است. همچنین در مواردی مانند پختوپز یا شستوشو، امکان دریافت دستمزد برای زن تعریف شده است.[۳۶] این حکم تنها شامل فعالیتهای عینی و قابل ارزیابی است و نقشهای عاطفی و تربیتی زن از جمله مادری و همسری را در بر نمیگیرد.[۳۷] در سبک زندگی ایرانی نیز خانهداری، نقش اجتماعی ارزشمندی تلقی میشود که بر همکاری و توافق زوجین استوار است.[۳۸]
حمایت از خانهداری
خانهداری در چارچوب سبک زندگی اسلامی و ایرانی، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، بهعنوان یک سرمایه اجتماعی به حفظ هویت جمعی و کاهش آسیبهای اجتماعی کمک میکند.[۳۹] بر این اساس، راهکارهای گوناگونی برای حمایت از خانهداری پیشنهاد شده است، ازجمله:
- به رسمیت شناختن خانهداری بهعنوان یک شغل.
- ایجاد نظام بیمهٔ ویژه (بازنشستگی و درمان).[۴۰]
- ترویج فرهنگ پرداخت اجرتالمثل برای خانهداری زنان.
- افزایش حمایتهای مالیاتی و یارانهای برای خانوادههای دارای زن خانهدار.
- درج فعالیتهای خانگی در نظام آماری و محاسبه در تولید ناخالص داخلی.[۴۱]
- گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارتافزایی و توانمندسازی، آموزشهای هدفمند اولیه و ضمن خدمت.[۴۲]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری.
- ↑ صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانهداری در بستر نقشهای جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری.
- ↑ کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.
- ↑ «مصائب پنهان خانهداری»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.
- ↑ «خانهداری؛ هنری با مسئولیتهای بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وبسایت آرشیو کامل.
- ↑ بدریمنش و صادقیفسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲؛ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳–۳۰.
- ↑ آزاد ارمکی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.
- ↑ گلشن فومنی، روانشناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.
- ↑ حسینپور، «فهم خانهداری به عنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.
- ↑ ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.
- ↑ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲–۲۰۹.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، 1393ش، ص288؛ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱–۱۵۰.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.
- ↑ ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانهداری»، ۱۴۰۴ش.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸–۱۶۷.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.
- ↑ مژدکانلو و سیلاخوری، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانهدار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.
- ↑ بدریمنش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.
- ↑ فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.
- ↑ آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.
- ↑ تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریههای فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.
- ↑ هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.
- ↑ هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.
- ↑ است،%20به%20زوجه%20پرداخت%20شود. احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.
- ↑ بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷–۱۶۶؛ شریفی و همکاران، «عدالتسنجی شغل خانهداری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.
- ↑ است،%20به%20زوجه%20پرداخت%20شود. احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.
- ↑ است،%20به%20زوجه%20پرداخت%20شود. احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲–۳۰۱.
- ↑ دولتخواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانهداری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷6.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.
منابع
- آبوت، پاملا و والاس، کلر، جامعهشناسی زنان، ترجمه منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
- آزاد ارمکی، تقی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
- ابوالحسنی، فضه و دیگران، «فهم مردان و زنان از نقش خانهداری»، خانوادهپژهی، سال ۲۱، شماره ۱، ۱۴۰۴ش.
- احمدیه، مریم، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۵، ۱۳۸۳ش.
- امینفر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، دین و سیاست فرهنگی، دوره ۱، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
- بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
- بدریمنش، اعظم و صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، سال ۱۰، شماره ۳۱، ۱۳۹۴ش.
- تانگ، روزماری، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریههای فمینیستی، ترجمه منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.
- حسینپور، فاطمه و دیگران، «فهم خانهداری بهعنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، دوره ۱۲، شماره ۴۶، ۱۴۰۰ش.
- حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال ۲۲، شماره ۸۸، ۱۳۹۹ش.
- «خانهداری؛ هنری با مسئولیتهای بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وبسایت آرشیو کامل، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- دولتخواه، لیلا و دیگران، «رهیافتی برشغل خانهداری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره ۳، شماره ۵، ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
- ساروی، فتیحهکرمان، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، پایش، سال ۱۱، شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
- سنجریمقدم، فریبا و دیگران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، رهیافت انقلاب اسلامی، دوره ۱۹، شماره ۷۰، ۱۴۰۴ش.
- شریفی، الهام و دیگران، «عدالتسنجی شغل خانهداری زنان خانهدار»، آموزههای فقه مدنی، دوره ۹، شماره ۱۵، ۱۳۹۶ش.
- شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، زن در توسعه و سیاست، سال ۲۳، شماره ۱، ۱۴۰۴ش.
- صادقی فسایی، سهیلا و میرحسینی، زهرا، «فهم خانهداری در بستر نقشهای جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، علوم اجتماعی، ۱۳۹۵ش.
- غمامی، زهرا سادات و علوی، سیدیحیی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، مطالعات زنان و خانواده، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
- فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
- کریمی، نسیم و میرزادارائی، حمیده، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.
- گلشن فومنی، محمدرسول، روانشناسی اجتماعی، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.
- لگیت، مارلین، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.
- مژدکانلو، داود و سیلاخوری، زهرا، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانهدار»، هفتمین کنفرانس ملی افقهای نوین در علوم انسانی، اقتصاد، کارآفرینی، اصفهان، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۴۰۲ش.
- «مصائب پنهان خانهداری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۹ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۶۹ش.
- هام، مگی، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، ۱۳۸۲ش.