سید جواد خامنهای
سیدجواد حسینی خامنهای؛ یکی از مجتهدین شیعه و پدر سید علی خامنهی رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران.
سید جواد حسینی خامنهای (۱۶ آذر ۱۲۷۴ش – ۱۴ تیر ۱۳۶۵ش) از علما و مجتهدان شیعه و پدر سیدعلی خامنهای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است. وی که نسبش به امام سجاد میرسد، در نجف زاده شد و پس از گذراندن دوران کودکی در تبریز، تحصیلات حوزوی خود را در تبریز، مشهد و نجف پی گرفت. او پس از کسب اجازۀ اجتهاد از مراجعی چون محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی، به ایران بازگشت و برای همیشه در مشهد ساکن شد و به تدریس و امامت جماعت در مساجدی از جمله مسجد جامع گوهرشاد پرداخت. سید جواد خامنهای از همسر دومش خدیجه میردامادی صاحب پنج فرزند شد و با وجود رسیدن فرزندانش به مقامات عالی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تا زمان وفات و خاکسپاری در حرم امام رضا، سبک زندگی زاهدانهای را حفظ کرد.
ولادت و نسب
سید جواد خامنهای ۱۶ آذر ۱۲۷۴ش در نجف متولد شد. پدر وی سید حسین خامنهای فقه و عالم بزرگ تبریز و امام جماعت مسجد جامع این شهر بود که در سال ۱۳۲۵ قمری رحلت نمود. سید جواد خامنهای درکودکی همراه خانواده به تبریز مهاجرت کرد. وی در نوجوانی که همزمان با آغاز جنبش مشروطیت بود، تحصیل مقدماتی علوم دینی را آغاز کرد و از نزدیک شاهد رویدادهای تلخ و سرنوشتسازی مانند به دار آویختن جمعی از بزرگان تبریز به دست نیروهای روسی در روز عاشورا بود. سید جواد خامنهای در جوانی دو سفر داشت: یکی به عتبات عالیات و دیگری به مشهد. در همین سفر دوم بود که تحت تأثیر فضای معنوی علمای مشهد و نیز همجواری با حرم امام رضا قرار گرفت و تصمیم گرفت که در این شهر بماند و تحصیلات خود را ادامه دهد.[۱]
نسب وی به سادات حسینی و سلطان سید محمد میرسد که با پنج و یک رویت چهار واسطه فرزند امام سجاد است.[۲] سید محمد به دلیل ظلم و جور عباسیان به مناطق مرکزی ایران و تفرش، آشتیان و فراهان مهاجرت کرد و از سوی مردم آن مناطق مورد استقبال قرار گرفت ولی مأموران عباسی در تفرش او را دستگیر و شهید کردند. مزار او در میقان اراک است. سید محمد فرزند سید محمدتقی، فرزند سید میرزا علی، فرزند سید میرزا اکبر، فرزند سید فخرالدین از شجره سلطان سید محمد است که از تفرش به آذربایجان مهاجرت کرد و در شهر خامنه تبریز ساکن شد. پس از وی سید حسین، فرزند سید محمد در خامنه مشغول هدایت و ارشاد مردم شد و سپس به نجف سفر کرد و در آنجا به درس و بحث اشتغال ورزید. وی جد سید علی خامنهای رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است.[۳]
خاندان و نسب
نسب سید جواد خامنهای به سادات حسینی و سلطان سید محمد میرسد که با پنج (و به روایتی چهار) واسطه، فرزند امام سجاد است.[۴] سلطان سید محمد به دلیل ظلم و جور عباسیان به مناطق مرکزی ایران (تفرش، آشتیان و فراهان) مهاجرت کرد و با وجود استقبال مردم، توسط مأموران عباسی در تفرش دستگیر و شهید شد؛ مزار او اکنون در میقان اراک است. از شجرۀ وی، سید محمد (فرزند سید محمدتقی، فرزند سید میرزا علی، فرزند سید میرزا اکبر و فرزند سید فخرالدین) از تفرش به آذربایجان مهاجرت کرد و در شهر خامنه تبریز ساکن شد.[۵] پس از وی، فرزندش سید حسین از تحصیل کردگن نجف، فقه و عالم بزرگ تبریز و امام جماعت مسجد جامع این شهر هدایت مردم را عهده دار شده بود که در سال ۱۳۲۵ قمری رحلت نمود.[۶]
از ولادت تا جوانی
سید جواد خامنهای فرزند سید حسین در ۱۶ آذر ۱۲۷۴ش در نجف متولد شد. او در همان دوران کودکی به همراه خانواده از نجف به تبریز مهاجرت کرد. وی در کودکی پدر خود را از دست داد. سید جواد در دوران نوجوانی که همزمان با آغاز جنبش مشروطیت بود، تحصیلات مقدماتی علوم دینی را در تبریز آغاز کرد. او در این دوران، از نزدیک شاهد رویدادهای تلخ و سرنوشتسازی مانند به دار آویختن جمعی از بزرگان تبریز به دست نیروهای روسی در روز عاشورا بود. وی در دوران جوانی دو سفر مهم انجام داد: یکی به عتبات عالیات و دیگری به مشهد. در سفر دوم بود که تحت تأثیر فضای معنوی علمای مشهد و همجواری با حرم امام رضا قرار گرفت و تصمیم گرفت برای ادامه تحصیلات و اقامت دائم در این شهر بماند.[۷]
همسر و فرزندان
در آستانه چهارمین دهه زندگی سید جواد خامنهای همسرش که از او ۳ دختر داشت، درگذشت. پس از مرگ همسر اولش با خدیجه میردامادی دختر سید هاشم میردامادی نجفآبادی ازدواج کرد. سید جواد خامنهای از بانو خدیجه میردامادی دارای چهار پسر و یک دختر به نامهای سید محمد، سید علی، بدر السادات، سید هادی و سید محمدحسن شد. خدیجه میردامادی در ۱۵ مرداد سال ۱۳۶۸ش بر اثر سکته قلبی درگذشت و در حرم امام رضا در کنار شوهرش به خاک سپرده شد.[۸]
تحصیلات و اساتید
سید جواد خامنهای علوم مقدماتی را در مدارس تبریز فرا گرفت. در سال ۱۳۳۶ق در سن ۲۳ سالگی برای ادامه تحصیل راهی مشهد شد. پس از حدود ۹ ماه اقامت، برای کسب اجازه از مادرش جهت ماندگار شدن در مشهد به تبریز بازگشت، اما با درگذشت وی مواجه شد. در آن زمان به دلیل ناامنی جاده تهران-مشهد توسط راهزنان، مسیر طولانیتری را برای بازگشت به خراسان برگزید؛ او ابتدا به بادکوبه رفت و از طریق دریای خزر و عشقآباد، مجدداً خود را به مشهد رساند. وی سالهای پایانی دوره قاجار را در مشهد گذراند و نزد اساتیدی چون حاج سید حسین قمی، میرزا محمد آقازاده خراسانی، حاج فاضل خراسانی و میرزا مهدی اصفهانی تلمذ کرد.[۹]
او در سال ۱۳۴۵ق در نخستین سال سلطنت رضاشاه برای تکمیل اندوختههای علمی خود راهی حوزۀ علمیه نجف شد. در دوران اقامت ششساله در نجف، از دروس مراجعی چون محمدحسین نائینی، آقا ضیاء عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره برد. وی علاوه بر این سه مرجع، از شیخ محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) نیز اجازۀ اجتهاد دریافت کرد و در حدود سال ۱۳۱۱ش به ایران و شهر مشهد بازگشت.[۱۰] از ایشان آثاری مانند حاشیه استدلالی بر شرایع السلام، حواشی بر رسائل و مکاسب و تقریرات دروس استادش میرزای نائینی باقی مانده که هیچ یک چاپ نشده است.[۱۱]
فعالیتهای اجتماعی و سیاسی
سید جواد خامنهای پس از بازگشت به مشهد، به جای تأسیس حوزه تدریس عمومی، به تربیت شاگردان خصوصی مانند میرزا نصرالله شبستری و میرزا حسین عبایی اکتفا کرد. او حدود چهل سال امامت جماعت مسجد صدیقیها معروف به مسجد آذربایجانیها در بازار سرشور مشهد را بر عهده داشت و پس از نمازهای مغرب و عشا، اغلب به بیان مباحث توحید و معاد از کتاب کفایة الموحدین میپرداخت. وی همچنین نماز صبح را در یکی از شبستانهای مسجد جامع گوهرشاد اقامه میکرد. او جلسات مباحثه علمی هفتگی (معروف به جلسات کمپانی) با حضور علمایی چون سید محمدهادی میلانی، سید علیاکبر خویی پدر سید ابولقاسم خویی، شیخ غلامحسین تبریزی و میرزا حبیب ملکی تبریزی برگزار میکرد.[۱۲][۱۳]
در عرصه سیاسی، سید جواد خامنهای اگرچه به معنای رایج آن زمان وارد مبارزات حاد نشد، اما همواره فاصله خود را با حکومت پهلوی حفظ کرد. او برخلاف برخی روحانیون، هرگز در مراسمها و دعوتهای رسمی حکومتی، از جمله تشریفات آستان قدس رضوی شرکت نمیکرد. سابقه آشنایی و رفاقت او با امام خمینی به اوایل دهه ۱۳۴۰ش در مشهد بازمیگشت.
با آغاز انقلاب اسلامی و ورود فرزندانش به عرصۀ مبارزه، منزل وی تحت مراقبت و فشار ساواک قرار گرفت. با این حال، وی در اوایل دهه چهل خورشیدی، اعلامیههای علمای مشهد علیه دستگاه حکومتی را امضا میکرد. پس از تبعید امام خمینی در سال ۱۳۴۳ش، سید جواد خامنهای در زمرۀ پیشنمازانی بود که در اقدامی اعتراضی، اقامۀ نماز جماعت را برای مدتی تعطیل کرد.
وی سالها در برابر فشارهای شهربانی و ساواک برای تکمیل فرمهای اطلاعاتی مقاومت کرد و تنها پس از تهدیدهای مکرر در اواخر دهۀ چهل، پاسخهایی بسیار کوتاه و بیاعتنا به آنها داد. بر اساس اسناد ساواک، نعمتالله نصیری در نامهای محرمانه او را جزء ۱۹ تن از روحانیون منتقد مشهد برشمرده بود که مراسمهای موسوم به «ملی» مانند سالروز کودتای ۲۸ مرداد یا تاجگذاری را تحریم کرده و در مجامع خصوصی از دولت انتقاد میکردند.[۱۴]
ویژگیهای فردی
وی فردی پرهیزگار و بیتوجه به امور دنیوی بود و زندگی زاهدانهای داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با آنکه فرزندانش به مقامات عالی سیاسی و اجرایی رسیدند، همچنان به زندگی زاهدانه خود ادامه داد و به دلیل بهرهمندی از کمالات انسانی همواره مورد وثوق مردم بود.[۱۵]
در گذشت
سید جواد خامنهای در ۱۴ تیر سال ۱۳۶۵ش برابر با (۲۷ شوال ۱۴۰۶ق) درگذشت.[۱۶] ابوالحسن شیرازی (۱۲۹۳-۱۳۷۹ش) امام جمعه مشهد، بر او نماز گزارد و در رواق پشت ضریح امام رضا جنب دارالفیض به خاک سپرده شد.[۱۷] امام خمینی در پیام تسلیتی به سید علی خامنهای به مناسبت درگذشت پدرش، سید جواد خامنهای را عالمی باتقوا و متعهد برشمرد.[۱۸]
یادمانها و آثار
دربارۀ سید جواد خامنهای، آثاری به نگارش درآمده است که از جملۀ آنها کتاب «زندگی اینجاست» است. این اثر که به قلم مهدی قزلی تدوین شده، دربرگیرندۀ روایتهایی کوتاه از سبک زندگی، منش اجتماعی و ویژگیهای اخلاقی وی، بهویژه زهد، سادهزیستی و مردمداری او در طول ۹۳ سال عمرش است. این کتاب همزمان با سالگرد درگذشت وی، طی مراسمی در مسجد جامع تبریز رونمایی شد. در حاشیه معرفی این اثر، از دو سند تاریخی جدید نیز که تأییدکنندۀ مقام اجتهاد سید جواد خامنهای است، پردهبرداری گردید.[۱۹]
پانویس
- ↑ «سید جواد خامنهای»، وبسایت شورای عالی حوزه علمیه خراسان.
- ↑ «نگاهی گذرا به زندگینامهی حضرت آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی سیدعلی خامنهای.
- ↑ «امامزاده محمد(ع) تفرش ظرفیت تبدیل به قطب فرهنگی منطقه را دارد»، وبسایت قدس آنلاین.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، بیتا، ج۷، ص۱۲۷-۱۲۹؛ زنگنه، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ «امامزاده محمد(ع) تفرش ظرفیت تبدیل به قطب فرهنگی منطقه را دارد»، وبسایت قدس آنلاین.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، بیتا، ج۷، ص ۱۲۷.
- ↑ بهبودی، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۵.
- ↑ «نگاهی گذرا به زندگینامهی حضرت آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی سیدعلی خامنهای.
- ↑ بهبودی، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۹۱ش، ص15.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، تهران: اسلامیه، ج۷، ص۱۲۷-۱۲۹؛ زنگنه، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ «سید جواد خامنهای»، وبسایت شورای عالی حوزه علمیه خراسان.
- ↑ بهبودی، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۹۱ش، ص۱6.
- ↑ زنگنه، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج ۱، ص ۷۷.
- ↑ بهبودی، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۹۱ش، ص7-21.
- ↑ «نگاهی گذرا به زندگینامهی حضرت آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی سیدعلی خامنهای.
- ↑ حائری، روزشمار شمسی، ۱۳۸۶ش، ص۲۵۴.
- ↑ زنگنه، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج ۱، ص ۷۷.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش، ج ۲۰، ص ۷۱.
- ↑ «رونمایی از کتاب «زندگی اینجاست»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای.
منابع
- «امامزاده محمد(ع) تفرش ظرفیت تبدیل به قطب فرهنگی منطقه را دارد»، وبسایت قدس آنلاین، تاریخ بارگذاری مطلب: 4 بهمن 1394ش.
- بهبودی، هدایتالله، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي۱۳۹۱ش.
- حائری، علی، روزشمار شمسی، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۶ش.
- خمینی، سید روح الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج20، ۱۳۷۸ش.
- «رونمایی از کتاب «زندگی اینجاست»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای، تاریخ بارگذاری مطلب: 14 تیر 1402ش.
- زنگنه، ابراهیم و دیگران، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، مشهد، ج1، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- «سید جواد خامنهای»، وبسایت شورای عالی حوزه علمیه خراسان، تاریخ بازدید: 2 فروردین 1405ش.
- شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج7، تهران، اسلامیه، بیتا.
- «نگاهی گذرا به زندگینامه حضرت آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله سیدعلی خامنهای، تاریخ بارگذاری: ۱ فروردین ۱۳۹۳ش.