سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی

سیدهاشم میردامادی نجف‌آبادی؛ از مجتهدین شیعه و جد مادری سیدعلی خامنه‌ای رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران.

سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی (زاده ۱۳۰۳ ق / ۱۲۶۵ ش – درگذشته ۱۳۸۰ ق / ۱۳۳۹ ش) عالم، مفسر قرآن و روحانی مجتهد شیعه بود. وی از چهره‌های برجسته و فعال در قیام مسجد گوهرشاد مشهد در مبارزه با سیاست کشف حجاب پهلوی اول به شمار می‌رفت. آیت‌الله میردامادی سالیان متمادی در مسجد گوهرشاد به اقامه نماز جماعت و تفسیر قرآن اشتغال داشت. وی پدربزرگ مادری سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است.

ولادت و نوجوانی

سید هاشم میردامادی در سال ۱۳۰۳ قمری در خاندان علم و فضیلت در نجف دیده به جهان گشود. نسب او با سی واسطه به ابوالحسن محمد دیباج، فرزند امام صادق امام ششم شیعیان می‌رسد. سید محمد باقر فرزند سید مرتضی به نجف‌آباد اصفهان مهاجرت کرده و به ترویج احکام دین پرداخت. سید هاشم، فرزند سید محمد و از نوه‌های سید محمد باقر در دوسالگی پدر خود را از دست داد و تحت سرپرستی مادرش بزرگ شد. به دلیل سختی معیشت، مادرش اصرار داشت که او کار کند، اما به واسطۀ هوش سرشار و علاقه فراوان به علم و با پادرمیانی یکی از اساتید، وی تحصیل علوم دینی را برگزید. او پیش از سن بلوغ، بیشتر وقت خود را در مجالس علمای بزرگ و مراجع تقلید می‌گذراند.

خانواده و فرزندان

از آیت‌الله میردامادی چهار پسر و پنج دختر به یادگار ماند. فرزندان ذکور وی عبارت‌اند از:

• مرحوم سید حسن میردامادی از علمای مشهد که پس از پدر، برنامه تفسیر و اقامه نماز جماعت در مسجد گوهرشاد را ادامه داد؛
• سید حسین میردامادی مدرس دانشگاه مشهد و صاحب تألیفات؛
• مرحوم سید محمد میردامادی؛
• سید علی میردامادی؛

سیده خدیجه میرمادی دختر بزرگ او همسر سید جواد خامنه‌ای، و دو داماد شناخته شده دیگر وی محمد واعظ‌زاده خراسانی و سید عباس صدر ایازی.

تحصیلات و اساتید

سید هاشم پس از گذراندن دروس مقدماتی در نجف‌آباد، وارد حوزۀ علمیه نجف شد. در فقه و اصول از محضر آخوند خراسانی، میرزا محمدتقی شیرازی معروف به میرزای کوچک، مبرزا محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره‌مند گردید. در زمینۀ اخلاق و عرفان نیز شاگرد اساتید نظیر سید احمد کربلایی، سید مرتضی کشمیری و میرزا جواد آقا تبریزی بود. ایشان در همان دوران جوانی به درجۀ اجتهاد رسید و پس از مدتی عازم مشهد شد.

فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی

شخصیتی میردامادی با مسجد گوهرشاد گره خورده بود و حدود چهل سال، بدون تعطیلی، امام جماعت و مفسر قرآن در شبستان این مسجد بود که بعدها شبستان به نام وی معروف شد. علاوه بر جنبه‌های علمی، او به زهد، تقوا، خوش‌اخلاقی و ساده‌زیستی شهرت داشت و از اموال شبهه‌ناک پرهیز می‌کرد.

در عرصۀ سیاسی، وی از رهبران مبارزه با قانون کشف حجاب رضاخان بود. در تیرماه ۱۳۱۴ش (۱۳۵۴ ق)، همگام با دیگر علمای خراسان به مخالفت با این سیاست که سوغات غرب به حساب می‌آمد، پرداخت. پس از بازداشت حسین طباطبایی قمی، مردم در منازل علما از جمله منزل وی تجمع کردند و سپس واقعه مسجد گوهرشاد رخ داد. مأموران، رهبران این حرکت سید هاشم میردامادی، سید یونس اردبیلی، شاهرودی و نهاوندی را دستگیر کردند. وی مدتی به زندان تهران منتقل و سپس به همراه ۲۴ نفر دیگر محاکمه و به سمنان تبعید شد. وی پس از سرنگونی حکومت رضاخان در سال ۱۳۲۰ش به مشهد بازگشت و فعالیت‌های علمی و تفسیر خود را از سر گرفت.

آثار

مهم‌ترین تألیفات بجامانده از سید هاشم میردامادی عبارت‌اند از:

• خلاصة البیان فی تفسیر القرآن؛ تفسیر فارسی قرآن که حاصل سال‌ها تدریس است و دو جلد آن به طبع رسیده است؛
• رساله‌ای در رجعت؛
• ترجمه کتاب سیف الامة و برهان الملة اثر ملا احمد نراقی از فارسی به عربی؛
• شرح حال علمای بزرگی که به حضور امام زمان رسیده‌اند همراه با داستان‌ها؛
• برخی از تقریرات دروس آخوند خراسانی و میرزای نائینی؛
• جزواتی در علم اخلاق.

درگذشت

سید هاشم میردامادی سرانجام در شب سه‌شنبه ۲۳ جمادی‌الثانی ۱۳۸۰ قمری به علت بیماری و در سن ۷۷ سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر وی در جوار حرم امام رضا در رواق دارالسعاده به خاک سپرده شد. در پی درگذشت وی، حسین بروجردی مجلس ترحیم با حضور گسترده علما در مدرسه فیضیه قم برگزار کرد.

بزرگداشت

در تاریخ ۲۷ فروردین ۱۳۹۴، مراسم بزرگداشتی با محوریت واکاوی تفسیر خلاصة البیان در تالار همایش‌های دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برگزار شد که در آن پیام سید علی خامنه‌ای قرائت گردید. در این پیام، از وی به‌عنوان عالمی جامع، متقی و مفسری پارسا یاد شده است که تسلط کم‌نظیری بر احادیث اهل‌بیت داشت. به دنبال برگزاری این همایش، کتابی با عنوان «فقیه آزاده» حاصل دو سال پژوهش، به قلم سید باقر آیت میردامادی و مرتضی خواجوند سریوی در هفت فصل تدوین و روانه بازار نشر شد که به تفصیل به شرح حال، اجداد و فرزندان سید هاشم میردامادی پرداخته است.

منابع

• «سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 18 بهمن 1399ش.
• «فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 18 بهمن 1399ش
• خامنه‌ای، سید علی، «پیام به یادواره‌ی آیت‌الله سیّدهاشم میردامادی نجف‌آبادی»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1394ش.
• نوروزی، علیرضا، «آیةالله سیدهاشم میردامادی نجف آبادی که بود؟»، وب‌سایت تابناک، 5 خرداد 1391ش.
• «مروری بر کتاب «فقیه آزاده» آیت‌الله سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی»، وب‌سایت مباحثات، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1396ش.