مبعوثشدن مردم؛ اصطلاحی برگرفته از سخنان سید علی خامنهای، رهبر سابق انقلاب اسلامی ایران، بهمعنای برانگیختهشدن مردم ایران برای مقابله با حوادث و نقشآفرینی تعیینکننده در سرنوشت کشور.
مبعوثشدن مردم، اصطلاحی است در اندیشۀ سیاسی معاصر ایران که به برانگیختهشدن و نقشآفرینی تاریخی مردم ایران در برابر حوادث و تهدیدها اشاره دارد. این مفهوم برگرفته از معنای قرآنی بعثت بهمعنای برانگیختن برای تحول و ورود به مرحلهای جدید از تکامل است که در آن، مردم یک جامعه به جای صرفاً دریافتکنندۀ رسالت، خود مأموریت الهی-تاریخی یافته و در مسیر تحقق عدالت و دفاع از ارزشها قیام میکنند.
مفهومشناسی
مبعوثشدن از ماده بعثت گرفته شده و بعثت در لغت بهمعنای ارسال،[۱] برانگیختن یا روانهکردن چیزی است[۲] و در فرهنگ اسلامی به برانگیختن و برگزیدن پیامبران از سوی خداوند برای هدایت مردم اطلاق میشود که آغاز رسالت هر پیامبر به شمار میرود. این واژه در قرآن بهمعنای عامل برانگیختن و رساندن به مرحلهای خاص از تکامل به کار رفته و از همین رو در معنای حشر مردگان نیز استفاده شده است؛[۳] زیرا هردو آغازگر تحولی بزرگ و ورود به فضایی جدید هستند.[۴] اصطلاح «مبعوثشدن مردم» تعبیری نوین است که در آن، واژۀ بعثت برای توصیف برانگیختهشدن و حضور یک ملت در مسیر تاریخی خود به کار گرفته شده است. این پدیده در چارچوب سنتی الهی تفسیر شده که گاهی خداوند برای پیشبرد تاریخ به سوی عدالت، ملتها را بیدار میکند. از این منظر، مردم برای ایستادگی در برابر ظلم و هموارکردن مسیر تحقق عدل مبعوث میشوند.[۵] همچنین مبعوثشدن مردم به سطحی از خودآگاهی جمعی و ارادۀ معطوف به هدف اشاره دارد که جامعه در آن با درکی از اهمیت تاریخی لحظه، نقش خود را در حفظ نظام اسلامی ایفا میکند. در این نگاه، مردم خود را بازیگر اصلی صحنه و ضامن موفقیت حرکت ملی میدانند و این حضور بهتدریج به گفتمانی تبدیل میشود که بر محور وحدت، استقامت و هوشیاری استوار است.[۶]
مبانی دینی
بر منبای آیات قرآن کریم سنت الهی بر آن است که در مقاطع سرنوشتساز تاریخی، گروههایی از مردم برای مقابله با طغیان و فساد برانگیخته شوند.[۷] چنانکه در آیۀ پنجم سورۀ اسرا آمده است که خداوند هنگام فرا رسیدن وعدۀ فسادانگیزی، بندگانی نیرومند را برمیانگیزد تا با قوّت و صلابت در برابر ظلم ایستادگی کنند. از منظر برخی تحلیلگران، کاربرد واژۀ بعثت برای خیزش و حضور مردم، ریشه در همین آیه دارد؛ زیرا در آن، برانگیختهشدن برای پیکاری سخت علیه قوم طغیانگر با عبارت «بعثنا» توصیف شده است. افزون بر این، براساس برخی آیات قرآنی[۸] نتایج چنین بعثتی شامل پیروزی، تقویت اقتصادی و افزایش نفرات وعده داده شده است.[۹] بر این اساس، صاحبنظران مبعوثشدن مردم ایران در برابر حوادث بزرگ را تحقق وعدۀ الهی و جریانی در چارچوب سنتهای تاریخی قرآن ارزیابی میکنند. همچنین سنت نصرت الهی که در قرآن به صراحت بیان شده است،[۱۰] نشان میدهد که اگر مردم برای اهداف الهی گام بردارند، امداد الهی شامل حالشان خواهد شد و این وعده به نظر برخی نویسندگان، در ایستادگی و پیروزی مردم ایران در جنگ تحمیلی سوم بهصورت عینی قابل مشاهده بوده است.[۱۱] برخی پژوهشگران، مبعوثشدن مردم را در چارچوب نظریه قرآنی «امت» تبیین کردهاند. از دیدگاه آنها، قرآن جامعۀ مؤمنان را افزون بر هویت اعتقادی، دارای فاعلیت اجتماعی و مسئولیت جمعی در قبال تحقق ارزشهای الهی معرفی میکند. در این چارچوب برخی آیات قرآنی[۱۲] بر نقش اجتماعی امت در اصلاح و اقامۀ عدالت دلالت دارد. بر این مبنا، مبعوثشدن مردم وضعیتی است که جامعۀ ایمانی با تکیه بر آموزههایی جهاد در راه خدا، از انفعال خارج شده و به کنشگری فعال در تحولات اجتماعی تبدیل میشود.[۱۳]
مبعوثشدن مردم از منظر رهبران انقلاب اسلامی
- اصطلاح مبعوثشدن مردم توسط سیدعلی خامنهای، رهبر پیشین انقلاب اسلامی ایران، به کار گرفته شد. وی در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت چهلوهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی گفت: «بعد از این هم به توفیق الهی اگر چنانچه حادثهای برای کشور پیش بیاید، خدای متعال این مردم را مبعوث خواهد کرد برای مقابله با حوادث، و کار را مردم تمام خواهند کرد».[۱۴]
- همچنین سید روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، نیز سخنانی مشابه در مورد نقش و جایگاه مردم در انقلاب داشته است. وی مردم را بهعنوان نیروی تعیینکننده معرفی میکرد و در توصیف رزمندگان جوان، از تعبیر «طفل سیزده سالهای که نارنجک به خود میبندد و خود را به زیر تانک دشمن میاندازد» استفاده میکرد که پژوهشگران آن را نشاندهندۀ باور او به برانگیختهشدن مردم در لحظات سرنوشتساز میدانند.[۱۵]
- سید مجتبی خامنهای، رهبر کنونی انقلاب اسلامی نیز در پیامی با اشاره به حضور مردمی در جنگ تحمیلی سوم، این حضور را تبدیل داغ به حماسه و رثاء به رجز توصیف کرده است. به باور وی، این ایستادگی دشمن تا بن دندان مسلح را به حیرت واداشته و پرچم ایران را در دلهای حقجویان جهان برافراشته است. به نظر تحلیلگران این نگاه نیز بر همان باور بنیادین دربارۀ مبعوثشدن مردم در لحظات سرنوشتساز تاریخی استوار است.[۱۶]
زمینهها و هدف اصطلاح مبعوثشدن مردم
بهگفتۀ برخی تحلیلگران، کاربرد واژۀ بعثت برای مردم در شرایطی بیان شد که پیش از آن، کشور اغتشاشات دی 1404 را پشت سر گذاشته بود؛ رویدادی که به تعبیر برخی مقامات، ماهیت آمریکایی و اسراییلی داشت و در آن آشوبگران با حمایت خارجی به مراکز حساس نظامی، انتظامی و دولتی حمله کردند. همچنین این عبارت در فاصلۀ زمانی کوتاهی پیش از آغاز جنگ رمضان و ترور سید علی خامنهای بیان شده است. از این رو برخی تحلیلگران، حادثۀ مورد نظر را شامل جنگ تمامعیار، تهدیدهای همهجانبه علیه نظام جمهوری اسلامی و لزوم نقشآفرینی استثنایی مردم ارزیابی کردهاند.[۱۷]
به نظر تحلیلگران هدف اصلی از به کارگیری این اصطلاح، تبیین جایگاه استثنایی مردم در نظام معنایی جمهوری اسلامی ایران و نقش تعیینکنندۀ آنان در سرنوشت کشور است. بر این اساس، مردم ایران تنها یک جمعیت معمولی نیست، بلکه مردمی است که در لحظههای سخت از دل زندگی عادی برمیخیزد و به نیرویی تاریخی تبدیل میشود. همچنین این تعبیر بر این نکته تأکید دارد که قدرت حقیقی یک کشور نه در تجهیزات و محاسبات سیاسی، بلکه در حضور مردمی است که در هنگام حوادث، خدا آنان را مبعوث میکند.[۱۸]
جایگاه مردم در نظام معنایی جمهوری اسلامی ایران
تحلیلگران جایگاه مردم در نظام معنایی جمهوری اسلامی ایران را تنها گیرندۀ دستور از حاکمیت نمیدانند، بلکه آنها را کنشگری بیواسطه و تعیینکننده در سرنوشت کشور معرفی میکنند. بر اساس این دیدگاه، نقطۀ شروع انقلاب اسلامی مبتنی بر مردم شکل گرفت؛ نه سازمانهای مخفی و چریکی، بلکه پویشهای اجتماعی در راستای انسجام ملی و هویت دینی. از این منظر، مردم نهتنها در انتخاب مسئولان، بلکه در نظارت و صیانت از آرمانها فعال هستند و مطالبه از حاکمیت همواره در دستورکار آنان قرار دارد. در این نگاه، مبعوثشدن مردم گامی فراتر از مهندسی حضور و مشارکت ملی تلقی میشود؛ چنانکه مردم در روزهای فقدان رهبر، توانستند شاکلۀ حاکمیتی را پشتیبانی کنند و انسجام دستگاهها را رقم زنند. این انسجام اجتماعی، نه ناشی از دستورالعملهای اداری، بلکه مدیون فلسفۀ مشارکت مردم در سرنوشت و خلق آینده سیاسی دانسته شده است. بر این اساس، رمز تداوم نظام در مشارکت و نقشآفرینی مردم خلاصه میشود و مسئولان موظفاند در چارچوب خواستههای ملت حرکت کنند، نه فراتر از آن.[۱۹]
علل و بسترهای شکلگیری مبعوثشدن مردم
بر اساس دیدگاه تحلیلگران، راز مبعوثشدن مردم در پیوند هویتی میان نظام سیاسی و هویت ملی-دینی در جمهوری اسلامی ایران نهفته است؛ پیوندی که پیش از انقلاب بهدلیل سرکوب و عدم وجود گفتمان مشترک میان حاکمیت و مردم وجود نداشت. بهگفته آنان، پروژه ملتسازی در دوران پهلوی با تکیه بر باستانگرایی و الگوی سکولار دولت-ملت تا حد زیادی شکست خورد، در حالی که انقلاب اسلامی ایران با ارائه نسخۀ جدید از هویت ایرانی-اسلامی، زمینۀ شکلگیری ملتی با ارادۀ تاریخی را فراهم آورد. این تحلیلگران، ترور سید علی خامنهای، رهبر پیشین انقلاب اسلامی را عاملی توصیف میکنند که به نظر آنها راز خون را آشکار کرد و توانست نیروی پنهان در ناخودآگاه جمعی ملت ایران را به فعلیت برساند و رشتۀ پیوند هویتی را مستحکم کند. همچنین تجاوز خارجی با سطح بالای خشونت، هرگونه فریب تبلیغاتی دربارۀ غرب را از میان برد و مؤلفههای هویتی را شکوفا سازد. بهگواهی اسناد تاریخی، پیش از انقلاب، مردم در برابر حمله شهریور ۱۳۲۰ش متحد نشدند، اما انقلاب اسلامی با ایجاد پیوند میان نظام سیاسی و هویت ملی، دفاع هشتساله را به نخستین جنگ میهنی تبدیل کرد و از آن پس مردم در برابر هر تهدیدی ایستادگی کردهاند.[۲۰]
مصادیق عینی
تحلیلگران حضور گستردۀ مردم از همه اقشار در راهپیماییها و اجتماعات شبانه در شهرهای مختلف ایران در طول جنگ تحمیلی سوم را مصداق عینی اصطلاح مبعوثشدن مردم دانستهاند. در شرایط بمباران و پس از ترور سید علی خامنهای، مردم با حضور خود دو خط مقدم دفاع ملی را شکل دادند: نیروهای مسلح در میدان نبرد و مردم در صحنه اجتماعی. انتخاب رهبر جدید در جلسۀ مجلس خبرگان زیر بمباران و حمایت گستردۀ داخلی و خارجی از او، از دیگر مصادیق این برانگیختگی جمعی توصیف شده است. این حضور در مقیاس دهها میلیونی، از سوی برخی ناظران بهعنوان جلوهای از بعثت مردم تفسیر شده است.[۲۱] برخی تحلیلگران، حضور مردم در رویدادهای پیشین تاریخ جمهوری اسلامی ایران را نیز مصداق عینی اصطلاح مبعوثشدن مردم دانستهاند. بهگفتۀ آنها، در طول دوران انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی هشتسالۀ عراق علیه ایران، جنگ تحمیلی 12 روزۀ اسراییل علیه ایران و حوادث دی ماه 1404ش، همواره حضور و برانگیختگی مردم قابل مشاهده بوده است. راهپیمایی ۲۲ بهمن، حضور در ۲۲ دی، اجتماعات روز قدس در شرایط بمباران و نیز حضور مردم در روز شهادت سیدعلی خامنهای، از جمله نمونههایی است که در این چارچوب تفسیر شده است. با این حال به اعتقاد این ناظران، آنچه در جنگ تحمیلی سوم رخ داد، از جهت گستردگی، شدت و خستگیناپذیری، شکل ویژهتری از این برانگیختگی جمعی به شمار میرود.[۲۲]
پیامدها
برخی تحلیلگران پیامدهای ذیل را برای بعثت مردم در جنگ تحمیلی سوم برشمردهاند:
- بازتولید پیوند ایمانی-عاطفی مردم با نظام اسلامی: تحلیلگران حضور مردم را نشاندهندۀ پیوندی فراتر از روابط سیاسی متعارف میان امت و رهبری میدانند که در قالب همسوگوری و همحماسهآفرینی تجلی یافت و به استمرار نظام در فقدان رهبر پیشین انجامید.
- اعلام موجودیت تمدنی و بازتعریف مرزهای هویتی: به نظر تحلیلگران مردم ایران با این حضور، مرزهای هویتی خود را بازتعریف کرده و برخی توطئههای خارجی علیه انسجام نظام را خنثی ساخت.
- خودسازماندهی اجتماعی و خلق سرمایۀ اجتماعی: در غیاب دستورالعملهای اجرایی متعارف، نظم، احساس مسئولیت متقابل و انضباط اجتماعی در میدانها مشاهده شد که حاکی از وجود سرمایه اجتماعی انباشتهای بر پایه اعتماد عمومی و اشتراک در سرنوشت مشترک بود.
- حمایت از نیروهای مسلح: حضور مردم پشتوانهای برای نیروهای مسلح فراهم آورد و جامعه ایران به مرحلهای رسید که اراده جمعی آن، یکی از عوامل مؤثر در معادلات داخلی و خارجی شد.
- شکلگیری گفتمان مقاومت و همگرایی ملی: این حضور به گفتمانی بر محور وحدت، استقامت و هوشیاری تبدیل شد و مردم با حضور خود به همگرایی ملی کمک کرده و مانع از تنشآفرینی گروههای مخالف شدند.
- پایداری نظام علیرغم فقدان رهبر: نظام با حضور خودجوش شبانه مردم در میادین، انسجام خود را حفظ کرد و قدرت نظامی و اعتبار بینالمللی دشمن با چالش مواجه شد. برخی ناظران، منبع قدرت را نه سازمانهای پنهان، بلکه اراده و آگاهی مردمی ارزیابی کردند که بدون ساختار از پیش تعیینشده در صحنه حاضر شدند.[۲۳]
عوامل تقویت و تداوم
نوحههای پرمحتوا و پرشور[۲۴] و تولید و انتشار آثار حماسی نظیر «بزن که خوب میزنی» با اجرای مهدی رسولی، «ایران ذوالفقار علی» با اجرای محمد اسداللهی، «اتحداک» و «یا لثارات الحسین» و «نحن جنود معسکرالحسین» با اجرای حسین طاهری، «سرباز وطنم» با اجرای مهدی رسولی، «ایران امام زمان» با اجرای امیرحسین پویانفر، «تکرار تاریخ» و «آغاز نصرالله» با اجرای رضا نریمانی، «علیالعهد»، «اسمع اسمع یا صهیون»، «حریفت منم» و «ایران حسین» با اجرای ابوذر روحی، «وقت پیکاره» با اجرای حسن طاهری، «ذکر جهانی» با اجرای حسین ستوده، «به پا خیزید» با اجرای مهدی رسولی، «ای ایران» با اجرای محمود کریمی و «نود میلیون ایرانی» با اجرای امیر کرمانشاهی،[۲۵] از جمله عواملی است که به تقویت روحیه جمعی، انسجام ملی و برانگیختگی عاطفی مردم کمک کرده است. این آثار هنری با ایجاد فضای همدلی، تقویت حس تعلق ملی-دینی و تبدیل خشم و اندوه جمعی به ارادهای منسجم برای حضور در صحنه، زمینهساز تداوم و تشدید همان برانگیختگی الهی-تاریخی میشوند که از آن به «مبعوثشدن مردم» تعبیر شده است.[۲۶]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، 1404ق، ج۱، ص52.
- ↑ «ویژه نامه بعثت رسول مکرم اسلام (ص)»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد استان قم.
- ↑ سورۀ یاسین، آیۀ 52.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، 1404ف، ج۱، ص۵۲-۵۳.
- ↑ «بعثت مردم؛ وقتی یک ملت مأمور تاریخ میشود»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخساز میدانی مردم و تبیین افقهای راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «راز مبعوث شدن ملت ایران چیست؟»، وبسایت ایران تئاتر.
- ↑ سورۀ اسراء، آیۀ 6.
- ↑ «راز مبعوث شدن ملت ایران چیست؟»، وبسایت ایران تئاتر.
- ↑ سورۀ محمد، آیۀ 7.
- ↑ «بعثت مردم در آخرین بیانات رهبر شهید؛ الهامی الهی که به ثمر نشست»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ سورۀ آلعمران، آیۀ 110؛ سورۀ بقره، آیۀ 143.
- ↑ «بعثت علیه طغیان ظالمان؛ سنت الهی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «بیانات در دیدار اقشار مردم به مناسبت چهلوهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ ولیانپور، «پیامآور بعثت مردم»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «مبعوثشدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وبسایت مشرق.
- ↑ «مبعوثشدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وبسایت مشرق.
- ↑ «بعثت مردم؛ وقتی یک ملت مأمور تاریخ میشود»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «بعثت ملت؛ پیشدرآمدی بر شگفتی بزرگ تاریخ»، خبرگزاری آنا.
- ↑ «مبعوث شدن مردم، راز خون رهبر شهید انقلاب بود»، وبسایت جام جم سیما.
- ↑ بنایی، «دفاع ملی و بعثت مردم»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «مبعوثشدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وبسایت مشرق.
- ↑ «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخساز میدانی مردم و تبیین افقهای راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس؛«بعثت ملت؛ پیشدرآمدی بر شگفتی بزرگ تاریخ»، خبرگزاری آنا.
- ↑ «نوحههایی که روحیه مقاومت را زنده نگه میدارند»، وبسایت شهرآرا نیوز.
- ↑ «مداحی و نماهنگهای حماسی متناسب با روزهای جنگ رمضان + صوت و لینک دانلود»، وبسایت شهرآرا نیوز.
- ↑ «نوحههایی که روحیه مقاومت را زنده نگه میدارند»، وبسایت شهرآرا نیوز.
منابع
- «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخساز میدانی مردم و تبیین افقهای راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1404ش.
- «بعثت علیه طغیان ظالمان؛ سنت الهی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 27 فرودین 1405ش.
- «بعثت مردم در آخرین بیانات رهبر شهید؛ الهامی الهی که به ثمر نشست»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 19 فرودین 1405ش.
- «بعثت مردم؛ وقتی یک ملت مأمور تاریخ میشود»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
- «بعثت ملت؛ پیشدرآمدی بر شگفتی بزرگ تاریخ»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 29 فروردین 1404ش.
- بنایی، علی، «دفاع ملی و بعثت مردم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 10 فروردین 1405ش.
- «بیانات در دیدار اقشار مردم به مناسبت چهلوهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «راز مبعوث شدن ملت ایران چیست؟»، وبسایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: 28 فرودین 1404ش.
- راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، به كوشش محمد سید كیلانی، بیروت، دارالمعرفه، 1404ق.
- «مبعوث شدن مردم، راز خون رهبر شهید انقلاب بود»، وبسایت جام جم سیما، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
- «مبعوثشدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وبسایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 22 فرودین 1405ش.
- «مداحی و نماهنگهای حماسی متناسب با روزهای جنگ رمضان + صوت و لینک دانلود»، وبسایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.
- «نوحههایی که روحیه مقاومت را زنده نگه میدارند»، وبسایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 13 فروردین 1405ش.
- ولیانپور، محمد، «پیامآور بعثت مردم»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
- «ویژه نامه بعثت رسول مکرم اسلام (ص)»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد استان قم، تاریخ بازدید: 1 شهریور 1405ش.