ازدواج در آیین هندو

ازدواج در آیین هندو

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ازدواج در آیین هندو؛ انگاره‌های آیین هندو دربارهٔ ازدواج.

ازدواج در آیین هندو، فریضه‌ای مذهبی است. در این آیین، برخی از مراسم‌های مذهبی تنها با ازدواج امکان‌پذیر است. ازدواج درون‌طبقاتی، وجود گونه‌های مختلف همسرگزینی در بین طبقات، برگزاری آیین‌های خاص در مراسم عروسی، رسم ساتی (سوزاندن زن بیوه به‌همراه جنازهٔ شوهر) در برخی مناطق و مقاطع تاریخی ازجمله موارد قابل توجه ازدواج در آیین هندو است.

جایگاه ازدواج در آیین هندو

براساس متون فلسفی و اوپه‌نیشدها (از متون مقدس هندویی) زن و مرد، نیمه‌های برابر و کامل‌کنندهٔ همدیگر هستند. اگرچه برخی متون دینی، زندگی مرتاضانه و مراقبه‌های معنوی را تشویق می‌کنند، اما اکثر متون مقدس، تشکیل خانواده را فریضه‌ای مذهبی به‌شمار آورده‌اند. قانون‌نامهٔ مانو، مرد بی‌زن را مطرود جامعه و فاقد شأن و منزلت اجتماعی می‌داند. بکارت طولانی را نیز مایهٔ ننگ و سرافکندگی دختران دانسته و جایگاه چندانی برای رهبانیت‌گزینی زنان با هدف رسیدن به کمال قائل نیست. براساس باور رایج، برخی آیین‌ها تنها با ازدواج امکان‌پذیر است؛ مانند مراسم مذهبی «اهدا یا قربانی بدن» که زن و مرد هندو در مقطعی از زندگی باید آن را انجام دهند و انجام دِین شرعی نسبت به اجداد که با تولید نسل ادا می‌شود.

از میان خدابانوان هندو، سرسوتی، همسر برهما و خدابانوی ادبیات، شعر، موسیقی و سخن است که به رفع موانع ازدواج جوانان کمک می‌کند. پاروتی نیز تجسم انرژی‌های مؤنث، شیوه و الگوی زن آرمانی هندوان است. او زنی مهربان و همسری فداکار است که وظیفهٔ تغییر سبک زندگی مرتاضانه به‌سمت زندگی دنیوی را عهده‌دار است.

سن ازدواج

در متون گوناگون آیین هندو و نیز در دوره‌ها و مناطق مختلف، رویکردهای متفاوتی نسبت به سن ازدواج وجود داشته است؛ برای مثال، در برخی مناطق، دختران و پسران نوزاد به عقد یکدیگر درآورده می‌شوند. هدف از ازدواج در این سن وابسته کردن دختر و پسر به زندگی مشترک از دوران کودکی است. در آموزه‌های وده‌ای، ازدواج دختران در سنین پایین‌تر از شانزده یا هفده سالگی توصیه نمی‌شود. در دورهٔ حماسی، فشارهای جدی جامعه برای ازدواج در نه تا ده سالگی آغاز شد. در دوران معاصر از ازدواج کودکان ممانعت شده، اما در عین حال سن ازدواج در مناطق شهری هند رو به افزایش است. مطابق آموزه‌های آیین هندو اگر پدر یا قیم، تا سه سال پس‌از رسیدن دختر به سن ازدواج، او را شوهر ندهد، مرتکب گناه بزرگی شده است. به‌تصریح متون دینی آیین هندو، مرد هنگامی‌که دوران تعلیم و مطالعهٔ متون مذهبی را گذرانده باشد، می‌تواند ازدواج کند.

همسرگزینی

رایج‌ترین نوع ازدواج بین پیروان آیین هندو، انتخاب همسر به‌صورت درون‌طبقاتی (کاستی) بود و در شرایط بسیار خاص، ازدواج میان کاستی نیز صورت می‌گرفت. مراسم آشنایی و خواستگاری برای انتخاب همسر، گاه دارای آداب خاصی بود. در برخی فرهنگ‌ها خواستگاری از سوی خانوادهٔ دختر انجام می‌پذیرفت؛ طبق قانون‌نامهٔ مانو اگر تا سه سال پس از رسیدن به سن ازدواج، دختر شوهر داده نمی‌شد، او آزاد بود همسری برای خود برگزیند. در دوره‌هایی از تاریخ نیز، در جشنی با نام سامانا، دختران و پسران می‌توانستند با اختیار خود همسری برای خویش انتخاب کنند.

در میان پیروان آیین هندو به تناسب کاست، هشت‌گونه همسرگزینی رایج بود که برخی از آنها به طبقات خاصی اختصاص داشت. تقدیم دختر به داماد آموزش‌دیده یا روحانی مسئول قربانی، خرید عروس، ازدواج اجباری به‌صورت ربوده شدن، عدم تمایل یا اغفال و ازدواج عاشقانه از گونه‌های همسرگزینی بود. براساس برخی متون و در برهه‌هایی از تاریخ، طالع و تقدیر نقش بسیار مهمی در ازدواج دو فرد ایفا می‌کرد.

مراسم ازدواج

مناسک و باورهای مربوط به ازدواج به‌مرور زمان در آیین هندو به وجود آمده و دیدگاه و رفتار یکسانی در زمینهٔ ازدواج در ادوار، مناطق و مناسک گوناگون وجود ندارد. در نظام کاستی هندوئیسم، هر طبقه شامل برهمنان، کَشتریه‌ها، ویشیه‌ها، شوذره‌ها و نجس‌ها، در زمینه‌های مختلف ازجمله ازدواج، قوانین عرفی و حقوقی خاص خود را دارند.

مراسم عروسی میان هندوان، وجههٔ مذهبی دارد. برگزاری آیین ازدواج به‌طور کلی از مجلس نامزدی، جشن عروسی در یک روز خوش‌یُمن، تقدیم حلقهٔ گل از سوی عروس و داماد به یکدیگر، تحویل دادن عروس به داماد، قرار دادن دست عروس در دست داماد، هفت بار چرخش به دور آتش مقدس به‌همراه خواندن وردها و سرودهای مذهبی توسط روحانی هندو، تشکیل شده است. نحوهٔ برگزاری مراسم با توجه به مذهب، طبقه، موقعیت اجتماعی و میزان تمکن مالی و منطقه تفاوت دارد.

زن هندو پس از ازدواج

تهیهٔ جهیزیه در آیین هندو، بر عهدهٔ خانوادهٔ دختر بوده و اهمیت آن تا حدی بود که گاه شأن دختر در خانوادهٔ همسر، با مقدار جهیزیه سنجیده می‌شد. کارشناسان معتقدند که یکی از دلایل تمایل نداشتن خانواده‌ها به دختر داشتن، همین مسئله بود. زن در خانواده عهده‌دار امور مالی نبود و از اموال خانواده (پدری و همسری) ارث نمی‌برد. آنچه در حماسه‌ها و متون آمده، تأکید بر حمایت مرد از زن و نقش خدمت‌گزاری زن برای مرد و فداکاری برای کسب رضایت شوهر است. زن هندو، در جایگاه مادری دارای منزلت خاصی بوده و همراه با استادان دینی، نقش مهمی در آموزش دینی فرزندان ایفا می‌کند.

چندهمسری در آیین هندو

در مقاطع مختلف تاریخ آیین هندو، مواضع گوناگونی در مورد چندهمسری وجود داشته است. مطابق قانون سنتی، مردان می‌توانستند تا چهار همسر اختیار کنند. در برخی مقاطع تعدد زوجات در جامعهٔ هند به‌ویژه بین بزرگان رواج داشته، اما به‌تدریج مذموم و گاه ممنوع شده است؛ برای مثال، در دورهٔ وده‌ای، تک‌همسری رواج داشت. در قانون‌نامه مانو نیز تصریح شده ترجیح بر این است که مرد بیش از یک زن اختیار نکند. از مواردی که مرد می‌توانست بدون طلاق زن، همسر دیگری اختیار کند، این بود که زن شراب می‌نوشید یا بیمار، سرکش و پرخاشگر می‌شد. نازایی و دخترزایی نیز از موارد مجاز برای ازدواج مجدد مرد بود. در یکی از متون هندویی نیز از چندشوهری یکی از زنان اسطوره‌ای هندو یاد شده است.

منابع

• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• جعفری، حسین‌علی و دهقانی‌زاده، محمدرضا، زن، ازدواج و خانواده در دین هندویی، تهران، حکمت و عرفان، ۱۳۹۸ش.
• حق‌پرست، زهرا و ابراهیم، علیرضا، «آیین ازدواج در دین هندویی شیوایی»، نامه الهیات، سال سیزدهم، شمارهٔ ۵۴، بهار ۱۴۰۰ش.
• غلامی، علی و حاجی‌اسماعیلی، سمیه، زن و خانواده در ادیان با رویکرد تطبیقی، قم، جامعةالزهرا، ۱۳۹۹ش.
• لطیفی، عبدالحسین، «آداب و احکام ازدواج در دین هندویی»، پژوهشنامه ادیان، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۶ش.
• هولم، جیم و بوکر، جان، زن در ادیان بزرگ جهان، ترجمه علی غفاری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.