ازدواج در آیین هندو

ازدواج در آیین هندو
آداب و انگاره‌های ازدواج هندوها

مراسم ازدواج هندوها
پادکست مقاله | 🡇 noicon
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	دین‌شناسی‌ تاریخ ادیان‌ مطالعات خانواده
نوع مفهوم	آیین و احکام دینی
معنای اصطلاحی	پیوند زناشویی بر پایهٔ آموزه‌ها، سنت‌ها و متون مقدس آیین هندو
حوزه کاربرد	هندوئیسم حقوق خانواده مراسم آیینی
گستره جغرافیایی	هند
اهمیت و ارتباط
مورد احترام	پیروان آیین هندو
اهمیت	فریضه‌ای دینی برای تحقق دِین به اجداد و مبارزه با شر
مرتبط با	هندوئیسم ازدواج خانواده

ازدواج در آیین هندو؛ آداب و انگاره‌های ازدواج هندوها بر اساس آیین هندو.

در آیین هندو، ازدواج فریضه‌ای مذهبی است و بسیاری از مراسم دینی تنها با ازدواج امکان‌پذیر می‌شود. متون مقدس هندی، زن و مرد را کامل‌کننده یکدیگر می‌دانند و مرد بی‌زن را مطرود جامعه تلقی می‌کنند. سن ازدواج در دوره‌ها و مناطق مختلف متفاوت بوده است؛ در برخی دوران‌ها ازدواج کودکان رایج بود، در حالی که متون کهن‌تر ازدواج پیش از ۱۶ یا ۱۷ سالگی را توصیه نمی‌کردند. رایج‌ترین نوع همسرگزینی، ازدواج درون‌طبقاتی (کاستی) است، اما در شرایط خاص ازدواج میان‌طبقاتی نیز صورت می‌گرفت. انواع همسرگزینی شامل تقدیم دختر به داماد آموزش‌دیده، خرید عروس، ازدواج اجباری به صورت ربودن، اغفال و ازدواج عاشقانه در میان طبقات مختلف رواج داشت. مراسم عروسی هندوها بیشتر مذهبی است و شامل مجلس نامزدی، برگزاری جشن در روزی خوش‌یُمن، تقدیم حلقه گل، هفت بار چرخش به دور آتش مقدس و خواندن سرودهای مذهبی توسط روحانی می‌شود. تهیه جهیزیه بر عهده خانواده دختر است و گاه شأن زن در خانواده شوهر به مقدار جهیزیه سنجیده می‌شد. زن هندو معمولاً از اموال پدری و همسری ارث نمی‌برد، اما در جایگاه مادر منزلت ویژه‌ای دارد و در آموزش دینی فرزندان نقش مهمی ایفا می‌کند. دربارهٔ چندهمسری، مواضع گوناگونی وجود داشته؛ قانون سنتی تا چهار همسر را برای مرد مجاز می‌دانست، اما در دوره ودایی تک‌همسری رواج داشت و قانون‌نامه مانو نیز ترجیح را برداشتن یک زن می‌نهد. نازایی، دخترزایی یا رفتارهای نادرست زن از مواردی بود که مرد می‌توانست بدون طلاق، همسر دیگری برگزیند.

جایگاه ازدواج در آیین هندو

براساس متون فلسفی و اوپه‌نیشدها (از متون مقدس هندویی) زن و مرد، نیمه‌های برابر و کامل‌کنندهٔ همدیگر هستند. اگرچه برخی متون دینی، زندگی مرتاضانه و مراقبه‌های معنوی را تشویق می‌کنند، اما اکثر متون مقدس، تشکیل خانواده را فریضه‌ای مذهبی به‌شمار آورده‌اند. قانون‌نامهٔ مانو، مرد بی‌زن را مطرود جامعه و فاقد شأن و منزلت اجتماعی می‌داند. بکارت طولانی را نیز مایهٔ ننگ و سرافکندگی دختران دانسته و جایگاه چندانی برای رهبانیت‌گزینی زنان با هدف رسیدن به کمال قائل نیست. براساس باور رایج، برخی آیین‌ها تنها با ازدواج امکان‌پذیر است؛ مانند مراسم مذهبی «اهدا یا قربانی بدن» که زن و مرد هندو در مقطعی از زندگی باید آن را انجام دهند و انجام دِین شرعی نسبت به اجداد که با تولید نسل ادا می‌شود.

از میان خدابانوان هندو، سرسوتی، همسر برهما و خدابانوی ادبیات، شعر، موسیقی و سخن است که به رفع موانع ازدواج جوانان کمک می‌کند. پاروتی نیز تجسم انرژی‌های مؤنث، شیوه و الگوی زن آرمانی هندوان است. او زنی مهربان و همسری فداکار است که وظیفهٔ تغییر سبک زندگی مرتاضانه به‌سمت زندگی دنیوی را عهده‌دار است.

سن ازدواج

در متون گوناگون آیین هندو و نیز در دوره‌ها و مناطق مختلف، رویکردهای متفاوتی به سن ازدواج وجود داشته است؛ برای مثال، در برخی مناطق، دختران و پسران نوزاد به عقد یکدیگر درآورده می‌شوند. هدف از ازدواج در این سن وابسته کردن دختر و پسر به زندگی مشترک از دوران کودکی است. در آموزه‌های وده‌ای، ازدواج دختران در سنین پایین‌تر از شانزده یا هفده‌سالگی توصیه نمی‌شود. در دورهٔ حماسی، فشارهای جدی جامعه برای ازدواج در نه تا ده سالگی آغاز شد. در دوران معاصر از ازدواج کودکان ممانعت شده، اما در عین حال سن ازدواج در مناطق شهری هند رو به افزایش است. مطابق آموزه‌های آیین هندو اگر پدر یا قیم، تا سه سال پس‌از رسیدن دختر به سن ازدواج، او را شوهر ندهد، مرتکب گناه بزرگی شده است. به‌تصریح متون دینی آیین هندو، مرد هنگامی‌که دوران تعلیم و مطالعهٔ متون مذهبی را گذرانده باشد، می‌تواند ازدواج کند.

همسرگزینی

رایج‌ترین نوع ازدواج بین پیروان آیین هندو، انتخاب همسر به‌صورت درون‌طبقاتی (کاستی) بود و در شرایط بسیار خاص، ازدواج میان‌کاستی نیز صورت می‌گرفت. مراسم آشنایی و خواستگاری برای انتخاب همسر، گاه دارای آداب خاصی بود. در برخی فرهنگ‌ها خواستگاری از سوی خانوادهٔ دختر انجام می‌پذیرفت؛ طبق قانون‌نامهٔ مانو اگر تا سه سال پس از رسیدن به سن ازدواج، دختر شوهر داده نمی‌شد، او آزاد بود همسری برای خود برگزیند. در دوره‌هایی از تاریخ نیز، در جشنی با نام سامانا، دختران و پسران می‌توانستند با اختیار خود همسری برای خویش انتخاب کنند.

در میان پیروان آیین هندو به تناسب کاست، چند گونه همسرگزینی رایج بود که برخی از آنها به طبقات خاصی اختصاص داشت. تقدیم دختر به داماد آموزش‌دیده یا روحانی مسئول قربانی، خرید عروس، ازدواج اجباری به‌صورت ربوده شدن، عدم تمایل یا اغفال و ازدواج عاشقانه از گونه‌های همسرگزینی بود. براساس برخی متون و در برهه‌هایی از تاریخ، طالع و تقدیر نقش بسیار مهمی در ازدواج دو فرد ایفا می‌کرد.

مراسم ازدواج

عروس و داماد در مراسم عروسی حلقه گل به یکدیگر می‌دهند

مناسک و باورهای مربوط به ازدواج به‌مرور زمان در آیین هندو به وجود آمده و دیدگاه و رفتار یکسانی در زمینهٔ ازدواج در ادوار، مناطق و مناسک گوناگون وجود ندارد. در نظام کاستی هندوئیسم، هر طبقه شامل برهمنان، کَشتریه‌ها، ویشیه‌ها، شوذره‌ها و نجس‌ها، در زمینه‌های مختلف ازجمله ازدواج، قوانین عرفی و حقوقی خاص خود را دارند.

مراسم عروسی میان هندوان، وجههٔ مذهبی دارد. برگزاری آیین ازدواج به‌طور کلی از مجلس نامزدی، جشن عروسی در یک روز خوش‌یُمن، تقدیم حلقهٔ گل از سوی عروس و داماد به یکدیگر، تحویل دادن عروس به داماد، قرار دادن دست عروس در دست داماد، هفت بار چرخش به دور آتش مقدس به‌همراه خواندن وردها و سرودهای مذهبی توسط روحانی هندو، تشکیل شده است. نحوهٔ برگزاری مراسم با توجه به مذهب، طبقه، موقعیت اجتماعی و میزان تمکن مالی و منطقه تفاوت دارد.

زن هندو پس از ازدواج

تهیهٔ جهیزیه در آیین هندو، بر عهدهٔ خانوادهٔ دختر بوده و اهمیت آن تا حدی بود که گاه شأن دختر در خانوادهٔ همسر، با مقدار جهیزیه سنجیده می‌شد. کارشناسان معتقدند که یکی از دلایل تمایل نداشتن خانواده‌ها به دختر داشتن، همین مسئله بود. زن در خانواده عهده‌دار امور مالی نبود و از اموال پدر و همسر ارث نمی‌برد. آنچه در حماسه‌ها و متون آمده، تأکید بر حمایت مرد از زن و نقش خدمت‌گزاری زن برای مرد و فداکاری برای کسب رضایت شوهر است. زن هندو، در جایگاه مادری دارای منزلت خاصی بوده و همراه با استادان دینی، نقش مهمی در آموزش دینی فرزندان ایفا می‌کند.

چندهمسری در آیین هندو

در مقاطع مختلف تاریخ آیین هندو، مواضع گوناگونی در مورد چندهمسری وجود داشته است. مطابق قانون سنتی، مردان می‌توانستند تا چهار همسر اختیار کنند. در برخی مقاطع تعدد زوجات در جامعهٔ هند به‌ویژه بین بزرگان رواج داشته، اما به‌تدریج مذموم و گاه ممنوع شده است؛ برای مثال، در دورهٔ وده‌ای، تک‌همسری رواج داشت. در قانون‌نامه مانو نیز تصریح شده ترجیح بر این است که مرد بیش از یک زن اختیار نکند. از مواردی که مرد می‌توانست بدون طلاق زن، همسر دیگری اختیار کند، این بود که زن شراب می‌نوشید یا بیمار، سرکش و پرخاشگر می‌شد. نازایی و دخترزایی نیز از موارد مجاز برای ازدواج مجدد مرد بود. در یکی از متون هندویی نیز از چندشوهری یکی از زنان اسطوره‌ای هندو یاد شده است.

نگارخانه

• 
  یکی از بستگان در مراسم عروسی در دهلی نو (۲۰۱۳)، آیین تیلاک را انجام داده و پیشانی داماد را با نشانه سنتی آراسته می‌کند.
• 
  تصویری از جشن عروسی در هند

منابع

• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• جعفری، حسین‌علی و دهقانی‌زاده، محمدرضا، زن، ازدواج و خانواده در دین هندویی، تهران، حکمت و عرفان، ۱۳۹۸ش.
• حق‌پرست، زهرا و ابراهیم، علیرضا، «آیین ازدواج در دین هندویی شیوایی»، نامه الهیات، سال سیزدهم، شمارهٔ ۵۴، بهار ۱۴۰۰ش.
• غلامی، علی و حاجی‌اسماعیلی، سمیه، زن و خانواده در ادیان با رویکرد تطبیقی، قم، جامعةالزهرا، ۱۳۹۹ش.
• لطیفی، عبدالحسین، «آداب و احکام ازدواج در دین هندویی»، پژوهشنامه ادیان، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۶ش.
• هولم، جیم و بوکر، جان، زن در ادیان بزرگ جهان، ترجمهٔ علی غفاری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.