صله رحم
صله رحم، پیوند و ارتباط با خویشاوندان.
صله رحم به معنای دیدار و ارتباط با خویشاوندان و انجام احسان نسبت به آنها است. در اسلام، این پیوند خانوادگی اهمیت بالایی دارد و پیامبر اسلام آن را جزئی از دین معرفی کرده است، حتی اگر فاصله افراد طولانی باشد یا راه دشواری در پیش باشد. حداقل صلهرحم شامل «سلام کردن» و «آزار نرساندن» است و همراه شدن آن با پذیرایی سنگین لازم نیست. آثار صلهرحم گسترده و شامل آباد شدن شهرها، طول عمر، افزایش دارایی، بهبود اخلاق، دفع بلا و آسانی در قیامت میشود. آداب آن شامل سلام، دست دادن و معانقه با محرمها است و قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنها قطع ارتباط کرده باشند، نکوهش شده و از مبغوضترین اعمال نزد خدا شمرده شده ست. تنها ارتباط با خویشاوندان کافر و دشمن اسلام مستثنی است.
تعریف صله رحم
صله رحم در لغت از دو واژهٔ صله و رحم ترکیب یافته است. واژهٔ صله در برابر فصل،[۱] به معنای پیوستن،[۲][۳] احسان و بخشش به کار میرود[۴] و رَحِم به زِهدان یعنی جای جنین در شکم مادر گفته میشود.[۵] از آنجا که همهٔ خویشاوندان از یک رحم سرچشمه گرفتهاند، واژهٔ رحم بهطور استعاری به معنای قرابت و خویشاوندی نیز به کار رفته است.[۶][۷] همچنین این واژه بر مهربانی و عطوفت نیز اطلاق شده است.[۸] از دیدگاه علامه طباطبایی، رحم به مجتمع خانوادگی و کوچک اشاره دارد.[۹] در معنای اصطلاحی، صله رحم عبارت است از دیدار و برقراری ارتباط با خویشاوندان[۱۰] و هرگونه احسان و نیکی در حق آنان؛ ازجمله کمک به کسبوکار، حل مشکلات، عیادت و مانند آن.[۱۱] به بیان دیگر، صله رحم به رفتارهایی اطلاق میشود که قرابت و پیوند میان انسانها را تحکیم میبخشد یا ایجاد میکند. در مقابل، قطع رحم رفتاری است که این پیوند را تضعیف یا منقطع میسازد.[۱۲]
جایگاه و اهمیت صله رحم
صله رحم در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و در قرآن و روایات، بر انجام آن تأکید و از ترک آن نهی شده است. قرآن، قطعکنندگان صله رحم را از زیانکاران[۱۳] و لعنتشدگان[۱۴] معرفی کرده است. پیامبر اسلام صله رحم را بخشی از دین دانسته و به آن سفارش کرده است، هرچند فاصلهٔ خویشاوندان تا یک سال راه باشد و در این راه سختیهای زیادی متحمل شوند.[۱۵] همچنین در روایتی از پیامبر، برای کسی که صله رحم انجام میدهد، پاداش یکصد شهید بیان شده است.[۱۶][۱۷]
حد صله رحم
اسلام دایرهٔ صله رحم را بسیار وسیع و آسان قرار داده است. از دیدگاه امام علی، کمترین حدّ صله رحم، سلام کردن است[۱۸] و امام صادق کمترین حدّ پذیرایی در صله رحم را شربت آبی معرفی کرده است.[۱۹] وی بهترین راه خدمت به خویشاوندان را خوب سلام کردن، پاسخ نیکو دادن[۲۰] و آزار نرساندن به آنان میداند.[۲۱] در مقابل، همراهکردن صله رحم با پذیرایی سنگین، کاری نادرست است که در برخی مناطق رواج یافته است. از نظر دامنهٔ شمول، مراد از «رحم» در صله رحم، خویشاوندان نسبی است نه سببی و رضاعی؛ مانند برادر و خواهر نسبی، عمو، عمّه، خاله، دایی و فرزندان آنان، هرچند برخی فقها آن را به محارمی که ازدواج با آنان حرام است، اختصاص دادهاند.[۲۲]
آداب صله رحم
در روایات اسلامی، برای صله رحم آدابی همچون سلام کردن، دست دادن[۲۳] و معانقه (در آغوش گرفتن) ذکر شده است که پیامبر اسلام، سلام کردن را یکی از مصادیق آن معرفی کرده است. دربارهٔ دست دادن، فقهای مسلمان تأکید دارند که این عمل تنها در صورتی جایز است که طرفین، محرم یکدیگر باشند؛ ازاینرو دست دادن با خویشاوندان نامحرم، حرام است. همچنین در روایات دربارهٔ ثواب معانقه آمده است که وقتی دو نفر دست میدهند و یکدیگر را در آغوش میگیرند، خداوند به هر دو نظر رحمت میکند و نزد فرشتگان به دوستی بندگان خود مباهات میکند.[۲۴]
آثار صله رحم
آثار صله رحم تنها به زندگی دنیوی یا اخروی محدود نمیشود، بلکه دامنهای گسترده دارد و جنبههای فردی، اجتماعی و معنوی را در بر میگیرد. براساس روایات، ازجمله برکات صله رحم میتوان به آبادانی شهرها،[۲۵] طولانی شدن عمر،[۲۶] دفع بلاها، افزایش روزی، خوشاخلاقی،[۲۷] آسانی هنگام مرگ و سبکبودن حسابرسی در قیامت اشاره کرد.[۲۸]
مصادیق صله رحم
صله رحم در سنت دینی و اخلاقی اسلام، مصادیق گسترده و متنوعی دارد که هر یک بهگونهای به تحکیم پیوندهای خویشاوندی و تأمین نیازهای مادی و معنوی آنان کمک میکند. ازجمله مهمترین مصادیق صله رحم، سلام کردن و پاسخ نیکو دادن به آن، دعا برای خویشاوندان، اظهار همدردی و غمخواری، ذکر نیکوی آنان، پرهیز از غیبت، تهمت و فحش، دفاع از آنان در غیاب، تشکر از خدمات و پذیرش عذر آنها است. همچنین نصیحت و موعظه، دادن آگاهیهای دینی و دنیوی، هدایت در هنگام مشورت، پاسخ به شبهات و اعطای کلمات حکمتآمیز، از دیگر مصادیق صله رحم بهشمار میرود.[۲۹]
در بعد عملی، دیدار و بازدید، نامهنگاری در سفر، تبسم و گشادهرویی، مصافحه و معانقه، عیادت از بیمار، تشییع جنازه، شرکت در مجالس بزرگداشت، اجابت دعوت، اطعام و پوشاندن برهنگان، تلاش در حل مشکلات، ایثار، دفع ظلم، اصلاح اختلافات، عفو و چشمپوشی از خطاها، تغافل از بدیها و سرپرستی نیازمندان و بیسرپرستان، از مصادیق بارز صله رحم عملی بهشمار میروند. همچنین انجام عبادات همچون نماز، روزه، حج و زیارت به نیابت از خویشاوندان چه در قید حیات و چه درگذشته و نیز امربهمعروف و نهیازمنکر در میان آنان، از دیگر جلوههای عملی صله رحم است.[۳۰]
در عرصه قلبی و عاطفی، صله رحم به معنای محبت قلبی، آرزوی خیر دنیوی و اخروی برای آنان، ابقای نعمتها و دفع بلاها از آنها، همواره به یاد یکدیگر بودن و آئینه یکدیگر بودن در نشان دادن بیشائبه خوبیها و بدیها است.[۳۱]
در بعد مالی نیز صله رحم شامل کمک مالی بلاعوض، قرضالحسنه، مهلتدادن در پرداخت بدهی، بخشش طلب خود، قضای دیون، اعطای هدایا در مناسبتها، مواسات مالی، حفظ اموال آنان و پرداخت صدقات به نیابت از آنان است.[۳۲]
با توجه به موارد ذکر شده، صله رحم محدود به دیدار و احوالپرسی نیست، بلکه هرگونه نیکی زبانی، عملی، قلبی و مالی که در جهت تأمین نیازها، ابراز محبت و تحکیم روابط با خویشاوندان صورت گیرد، در زمره صله رحم قرار میگیرد و هرگونه بیاعتنایی، سرپیچی از وظایف و رفتاری که موجب کدورت و فاصله شود، قطع رحم محسوب میشود.[۳۳]
حکم قطع رحم
قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنان قطع رابطه کرده باشند، جایز نیست.[۳۴] این کار از مبغوضترین اعمال نزد خداوند شمرده شده است.[۳۵] در روایتی از امام صادق، قطعکنندهٔ رحم، ملعون معرفی شده است.[۳۶] چنین فردی وارد بهشت نمیشود[۳۷] و بوی بهشت را که از فاصلهٔ دو هزار سال به مشام میرسد، احساس نمیکند.[۳۸] در قرآن، رابطه با خویشاوندان کافر و مشرک ستیزهجو که دشمن اسلام هستند، استثنا شده است.[۳۹]
قطع رحم با والدین
عاق والدین در مورد فرزندی است که پدر و مادر هر دو از او ناراضی بوده و او رانفرین کرده باشند.[۴۰] ملا احمد نراقی در تبیین مصادیق قطع رحم و عقوق والدین، رفتارهای زیر را مصداق قطع رحم میداند:
- آزار والدین با گفتار، کردار یا رفتار ناشایست، ازجمله سخن ناخوش که موجب دلشکستگی آنان شود.
- کوتاهی در دفاع از والدین در برابر ظلم دیگران، در صورت توانایی بر رفع آن؛
- دوری و کنارهگیری از والدین از روی کینه و حسد؛
- عیادت نکردن از آنان در زمان بیماری، بدون عذر موجه؛
- به دیدار نرفتن پساز بازگشت از سفر؛
- حاضر نشدن در مجلس تعزیهٔ آنان، هنگام مصیبت؛
- ترک رفتوآمد، احوالپرسی و یاری نکردن با مال، دست، زبان و آبرو؛
- دریغ کردن از کمک در صورت نیاز والدین به مسکن، لباس یا خوراک، درحالیکه فرزند توانایی مالی دارد و بیش از نیاز خود متمکن است.
در مقابل، صله رحم نسبت به والدین شامل پرهیز از سخن درشت و رفتار زشت، یاری کردن با مال، دست، زبان و آبرو، رفتوآمد و احوالپرسی از آنان است.[۴۱]
پانویس
- ↑ ابنمنظور، لسانالعرب، 1414ق، ج11، ص727.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه صله.
- ↑ راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن،1369ش، ج4، ص461.
- ↑ عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه صله.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه رَحِم.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص112.
- ↑ فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج3، ص224.
- ↑ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، 1404ق، ج2، ص498.
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 1374ش، ج4، ص220.
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه رَحِم.
- ↑ وطن دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، 1388ش، ص377.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص27.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۷.
- ↑ سوره محمد، آیات ۲۲ و ۲۳.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ نوری، مستدرک الوسئل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص249.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، 1385ش، ج۴، ص۱۶.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص155.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص157.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص255.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، 1385ش، ج۵، ص۲۶۱؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، بیتا، ج۱، ص۸.
- ↑ طوسی، آمالی طوسی، 1414ق، ص215.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص184.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص152.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص93.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ طوسی، آمالی طوسی، 1414ق، ص481.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص45.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص46.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.
- ↑ فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص247.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص108.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج16، ص280.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص91.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص349.
- ↑ سوره توبه، آیه 113.
- ↑ صدر حاج سید جوادی، دایرةالمعارف تشیع، ۱۳۸۲ش، ج۱۱، ص۳۳۳.
- ↑ ملااحمد نراقی، معراج السعادة، ص406-408.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن بابویه محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۵ش.
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، محقق، مصحح عبدالسلام هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۴ ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ ق.
- تبریزی، جواد، صراط النجاه، قم: دارالصدیقه الشهید، ۱۳۸۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، سایت مؤسسه لغت نامه دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ترجمه: غلامرضا خسروی حسینی، تهران، مرتضوی، چاپ اول، ۱۳۶۹ش.
- شرفالدین، حسین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم؛ کلیاتی از ابعاد فقهی صله و قطع رحم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، مرکز انتشارات، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دایرةالمعارف تشیع، تهران، شهید سعید محبی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، مصحح محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۳۷۴ش.
- طوسی، محمد بن حسن، آمالی طوسی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- عمید، حسن، فرهنگ عمید، سایت کتابسرای اشجع، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد۱۴۰۰ش.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، چاپ دوم، ۱۴۰۹ ق.
- فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء، چاپ دوم، مؤ سسه النشر الاسلامی، بیتا.
- فیض کاشانی، محسن، مفاتیح الشرائع فی فقه الامامیه، جلد ۱، کتابخانه مدرسه فقاهت، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمد باقر بن محمدتقی، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمد تقی، مرآة العقول، جلد ۱، دار الکتب الإسلامیّة، ۱۴۰۴ ه.ق
- نراقی، ملااحمد، معراج السعادة، تهران، انتشارات رشیدی، بیتا.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ سوم، ۱۳۹۵ش.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- وطن دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۸ش.
| جامعهشناسی خانواده | |
|---|---|
| مسائل زنان و خانواده | |
| فرهنگ خانواده | |
| تربیت در خانواده | |
| اخلاق خانواده | |
| در باورهای دینی | |
| اقتصاد خانواده | |
| موارد مرتبط | |
