زن در عصر جاهلیت

زن در عصر جاهلیت؛ موقعیت و نقش‌های جنسیتی زنان در جامعه جاهلی.

در عصر جاهلیت، زنان نسبت به مردان دارای موقعیت بسیار پایینی بودند. زن به‌مثابه کالا بود و ملک مرد به‌شمار می‌رفت. مرد، مالک خانواده و زن خدمت‌کار مرد بود. در انتخاب همسر نقش اصلی را مرد داشت. الگوهای نکاح حاکی از تاریکی این عصر برای زنان است. زن در موقعیت مادری اما دارای حرمت تلقی می‌شد. زنان همزمان با خانه‌داری به شوهران خود در کارهای بیرونی نیز کمک می‌کردند. عرصه سیاست کاملاً مردانه بود، اما در جنگ‌ها، زنان از عوامل انگیزه‌ساز برای مردان محسوب می‌شدند. زنان در اقتصاد و فرهنگ نیز حضور محدود داشتند و عمدتاً از زنان بهره‌کشی جنسی صورت می‌گرفت.

مفهوم‌شناسی

جاهلیت مفهوم قرآنی است. بر اساس ویژگی‌های معنایی و موارد استعمال جاهلیت در قرآن، جهل صرفاً نادانی نیست بلکه به‌معنای سفاهت و بی‌اعتنایی به حقیقت نیز به کار می‌رود. هرچند نادانی مذموم است، امّا آنچه تقبیح می‌شود، جهالت به‌معنای دوم است. ندانستن اگر توأم با عناد نباشد عذر شمرده می‌شود، اما بی‌اعتنایی به حقیقت عذاب‌آور است. جاهلیّت به این معنا عبارت از غلبه نیروی شهوت و غضب انسانی بر محیط زندگی است. زمخشری معتقد است؛ منظور از عصر جاهلیت اولی که در قرآن آمده است؛ جاهلیت کفر قبل از اسلام است، در مقابل آن جاهلیت دیگری وجود دارد که بعد از اسلام به وجود آمد که جاهلیت فسق و فجور است.

جاهلیت در فرهنگ قرآنی صرفاً یک حالت ذهنی و فردی نیست بلکه به‌عنوان نظام ساخت‌یافتهٔ فرهنگی است که در قالب بت‌پرستی، انکار معاد، تعصبات نژادی، غارت‌گری و جنگ‌های مستمر قبیله‌ای قساوت و شقاوت، جهل و خرافه‌گرایی ظاهرشده و نشان‌دهنده مجموعهٔ باورها و کردارهای رایج در جامعه جاهلی است. انسان جاهلی در قالب منطق متناسب با فرهنگ جاهلی، نه‌تنها واقعیت‌ها و پدیده‌های پیرامونی خویش را می‌فهمید که خود را با همین منطق معنا کرده و جایگاه خویش را در نظام عالم تعریف و تعیین می‌کرد.

منزلت زن

برخی معتقدند؛ زن در عصر جاهلیت از منزلت بالا، استقلال و آزادی برخوردار بوده است و گاهی زنان در جنگ، سیاست، تجارت، صنعت و شعر به موقعیت‌های بالایی می‌رسیدند؛ اما به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران؛ با قطع نظر از موارد محدود، منزلت زن عمدتا در این عصر چنان پایین و ناچیز بود که از آن دوره تاریخی به عصر تاریکی برای زنان تعبیر می‌شود. بر پایه این دیدگاه، در عصر جاهلیت، زن برزخی بین حیوان و انسان دانسته شده و هدف از خلقتش فقط تکثیر نسل و خدمت به مرد تلقی می‌شد. زن از نظر اعراب، کالایی بود که پس از مرگ شوهر، به پسر او از زن‌های دیگرش، منتقل می‌شد. پسران به‌دلیل این‌که در آینده مدافعان قبیله خواهند بود، نسبت به دختران که در جنگ‌ها جز مزاحمت و بی‌آبرویی هنگام اسارت نفعی نداشتند، برتر بودند. نفرت از دختران گاهی منجر به زنده به‌گور کردن آنان می‌شد. زنان، معمولاً از ارث محروم بودند و علت آن را هم در این می‌دانستند که زنان نقش جدی در جنگ و جلب منافع اقتصادی برای قبیله نداشتند. دختران را فروخته و مهریه‌شان را پدر یا ولی آن‌ها تصاحب می‌کرد. بهترین زن، زنی بود که دارای پسران زیادی باشد. زن ملک مرد بود و زنا، هتک حق تملک شوهر بر همسرش دانسته می‌شد؛ لذا تنها زنایی عیب بود که مرد غریبه بدون اجازه شوهر با زنش همبستر می‌شد.

در دوران جاهلیت قسمتی از بدن زنان با لباس پوشیده شده و قسمتی از سر و بدن آنان از جمله؛ گردن، گوش، سینه، دست و پای زن معمولاً بدون پوشش بود. برخی زنان بر پای خود، خلخال‌های متصل به زنگوله داشتند که با عبور مردان این زنگوله‌ها را تکان می‌دادند.

ازدواج و طلاق در عصر جاهلیت

در جامعه جاهلی، معمولاً مرد از حق انتخاب همسر برخوردار بود و زن کمتر در این‌باره نقشی ایفا می‌کرد. چنان‌که حق اول نسبت به هر دختر، برای پسر عموی او بود و اگر پسرعمو به ازدواج با دختر تصمیم داشت، دیگران حق پیش‌قدمی نداشتند. پیش از اسلام، چندهمسری مرد با هدف تأمین معاش زن یا استحکام جایگاه سیاسی و اجتماعی مرد، کاملاً رایج بود. دختر در انتخاب همسر، آزاد نبود و بسیاری از پدران، دختر خود را به ازدواج هر یک از جوانان قبیله که بهای عروس را می‌پرداخت، درمی‌آوردند. گاهی دختر را قبل از تولد، شوهر می‌دادند. معیارهای ازدواج عمدتاً ناظر به اصالت خون بود، ازدواج عرب با غیر عرب ننگ تلقی شده و هیچ‌گاه ثروت نمی‌توانست جای شرافت نَسبی را بگیرد.

ازدواج الگوهای متعددی داشت، از جمله؛ نکاح بعوله مبتنی بر خواستگاری، مهریه و عقد بود. از ازدواج موقت و ازدواج با زن پدر به ترتیب به متعه و ضیزن تعبیر می‌شد. نکاح شغار ناظر به نکاح مردان با دختران همدیگر بود. در نکاح بدل، مردان همسران خود را مبادله می‌کردند. استبضاع، نکاحی بود که مردی به‌منظور داشتن فرزندان نیرومند و شجاع، همسرش را در اختیار مرد مناسب قرار می‌داد. مهریه را بهای زن می‌دانستند و حقی را به نام شیربها تعیین می‌کردند که شوهر باید به خانوادهٔ دختر، پرداخت می‌کرد. بیشتر اعراب مهریه عروس را با اهدای شتر، پرداخت می‌کردند.

طلاق حق مرد بود و زن با مرگ همسر یا با طلاق، تا یک‌سال حق ازدواج نداشت تا وضعیت بارداری او مشخص شود. طلاق در بیشتر موارد از روی غضب و به قصد انتقام‌جویی یا تنبیه زن یا قبیله او صورت می‌گرفت. البته برخی از زنان اشراف که منزلت بالایی داشتند، از همان ابتدا شرط می‌کردند که طلاق به دست خودشان باشد و شوهر نیز قبول می‌کرد.

نقش‌های خانوادگی زن

مرد در عصر جاهلیت، مالک خانواده بود. زن در خانواده خادم مرد به‌شمار آمده و کمتر می‌توانست به مقام شریک زندگی او ارتقا یابد. انتظار مرد از همسرش این بود که پسران زیادی به دنیا بیاورد و وظیفه زن عمدتاً زادن و پروراندن مردان جنگ‌جو بود. نقش مادری نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است، ولی مادر عوض‌شدنی نیست.

زن در موقعیت قینه و جاریه جزو اموال مرد به‌حساب می‌آمد؛ اما زنان آزاد، در امر تربیت فرزند با مرد مشارکت داشته، دوشیدن شیر حیوانات، بافندگی، صاف‌کردن نیزه، دباغی پوست، پخت نان، نظافت، خیاطی و اصلاح خیمه نیز از دیگر مسئولیت‌های زن بود. همچنین زن در دامداری، تهیه آب و جمع‌آوری هیزم مشارکت می‌کرد. البته زنان اشراف‌زاده آنهم به تبع منزلت پدر یا شوهر، کنیزانی داشتند و در مجالس با حشمت و وقار شرکت می‌کردند.

نقش‌های اجتماعی زن

مشارکت اجتماعی زنان در عصر جاهلیت رویه واحدی نداشت؛ تعاملات اجتماعی نه‌تنها میان قبایل، متفاوت که حتی در یک قبیله، متنوع بود. به‌طور کلی زنان از پوشش مناسب برخوردار نبودند. تنوع لباس و زینت زنان ارتباط مستقیم با محیط اجتماعی و طبیعی آنان داشت. زنان و مردان به سهولت با هم معاشرت کرده و نگاه به همدیگر هیچ‌گونه عیبی دانسته نمی‌شد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، زنان در فعالیت‌های سیاسی مشارکت نداشتند با این حال حضور آنها در جنگ‌ها و در پشت صحنه‌های جنگی بسیار ملموس بود.

زن در جنگ‌های مردم جاهلی که از ارکان زندگی آنان به‌حساب می‌آمد، عاملی انگیزه‌ساز و مهیج برای نبرد بود. جنگجویان برای فرار از ننگ اسارت زنان و دختران خود نبرد می‌کردند و دشمن نیز به طمع اسیر کردن آنان شمشیر می‌زد. اسارت زنان، عامل هجو و عدم آن عاملی برای تفاخر آنان بود. فرماندهان جنگی، زنان و دختران جنگ‌جویان را در جنگ‌ها به همراه می‌آوردند تا آنان برای حفظ آبروی خود جدی‌تر جنگ کنند. زنان با سرودن اشعار و نواختن دف، مردان را به مقاومت و مبارزه فرا می‌خواندند. زنان به مداوای مجروحان و آب‌دادن به جنگ‌جویان نیز پرداخته و گاهی به‌طور مستقیم در جنگ شرکت می‌کردند. در موقع صلح برخی زنان به همسران خود کمک می‌کردند یا به‌طور مستقل به برخی کارهای دیگر می‌پرداختند.

نقش‌های اقتصادی زن

در عصر جاهلیت مردان به‌دلیل برخورداری از ویژگی‌های جسمی و روحی، در عرصه اقتصادی حرف اول را می‌زدند، اما زنان نیز به‌طور نسبی دارای حق مالکیت بوده و در این عرصه فعالیت‌هایی داشتند. تجارت یکی از شغل‌هایی بود که برخی زنان انجام می‌دادند. معروف‌ترین آنان خدیجه همسر پیامبر اسلام بود. او مردان را برای تجارت استخدام می‌کرد. برخی از زنان به فروشندگی مشغول بودند؛ عطرفروشی زنانی به نام حَولاء و مِنشم در منابع تاریخی گزارش شده است. اُم مَعبَد خُزاعیه مواد غذایی می‌فروخت. قابلگی و پرستاری از دیگر مشاغل زنان در عصر جاهلی بود. زنان در برخی از صنایع نیز سررشته داشتند. زنی به نام ردینه به اسلحه‌سازی اشتغال داشت و نیزه‌های او از جهت کیفیت مشهور بود. آرایش‌گری از مشاغلی بود که زنان بسیاری به آن مشغول بودند. مدیحه‌سرایی برای کسب درآمد از مشاغلی بود که زنان در آن حضوری پررنگ داشتند. از دیگر مشاغل رایج، دایگی و حضانت کودکان بود. مردم جاهلی برای بالا رفتن خصلت‌های والا، به ویژه فصاحت، بلاغت و جنگ‌آوری، فرزندان خود را به دایه‌های بادیه‌نشین می‌سپردند. مشهورترین آنان حلیمه سعدیه بود که دایگی پیامبر اسلام را به‌عهده داشت. از جمله اشتغال زنان، کسب جنسی بود؛ برخی افراد از کنیزان خود به‌منظور جلب منافع اقتصادی استفاده می‌کردند. برخی هنگام قحطی، همسران خود را در اختیار دیگران قرار داده و کاسبی می‌کردند. تعدادی از زنان که معروف به «اصحاب الرایات» بودند تن‌فروشی می‌کردند.

نقش‌های فرهنگی زن

جامعه جاهلی به‌طور عموم دچار محرومیت شدید از علم و دانش بود. از میان زنان تنها از زنی به نام شفاء یاد می‌شود که سواد خواندن و نوشتن داشت. شعر و خطابه از جلوه‌های اصلی فرهنگ عصر جاهلیت به‌شمار می‌رفت. عرب‌ها ابعاد مختلف زندگی خود را به شعر درمی‌آوردند. قبایل مختلف با عرضه شعرای خود در مجامع عمومی، مثل حج و بازار عکاظ به بهره‌مندی خود از چنین شعرایی افتخار می‌کردند. زنان جاهلی در این عرصه، فعال بودند به‌گونه‌ای که نام برخی از آنان جزء مشاهیر شعر جاهلی ذکر شده است. خنساء که در سرودن شعر شهرت داشت، در بازار عکاظ هشت اشکال به یکی از شعرهای شاعر مشهور عرب، حسان بن ثابت وارد کرد. زنی دیگر به نام ام‌جندب به‌دلیل توانایی‌اش در عرصه شعر، داور انتخاب بهترین اشعار می‌شد. بیشتر اشعار زنان جاهلی در رسای پدر، برادر و شوهر یا دیگر بزرگان قبیله بود. دختران عبدالمطلب نیز به درخواست پدر قبل از مرگش در رسای او فی‌البداهه شعر سرودند. از مضامین رایج شعر جاهلی، مقوله معشوقه بود و زن در شعر جاهلی به‌گونه‌ای توصیف شده است که فقط در پی شهوت و مال است. خطابه از دیگر عرصه‌هایی بود که زنان در آن نقش جدی ایفا می‌کردند.

منابع

• قرآن کریم
• ابن‌اثیر، عزالدین، اسدالغابهٔ فی معرفهٔ الصحابه، تحقیق محمد بن صبیح، قاهره، ۱۹۶۴ش.
• «به چه دوره‌ای زمان جاهلیت گفته می‌شود»، شیعه نیوز، تاریخ درج: ۱ مهر ۱۳۹۸ش.
• پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
• جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، قم، انتشارات دلیل، چاپ اول، ۱۳۸۰.
• حتّی، فلییپ خلیل، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، آگاه، چ۲، ۱۳۶۶ش.
• حوفی، احمد محمد، الحیاة العربیه من الشعر الجاهلی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۵۴م.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «جاهلیت، جاهلیت مدرن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
• دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمة مهرداد مهرین، بی‌جا، اقبال، بی‌تا.
• روح‌الهی امیری، زهرا، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، در طهورا، سال اول، شماره دوم، ۱۳۸۷ش.
• سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الدّر المنثور، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
• عنبرسوز، مریم، زن در ایران باستان، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۹ش.
• فربد، محمدصادق، درآمدی بر خانواده و خویشاوندی، (انسان‌شناسی خانواده و خویشاوندی)، تهران، دانژه، ۱۳۸۸ش.
• محبی، محمدعارف، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، فصلنامه اندیشه معاصر، شماره ۵، پاییز ۱۳۹۵ش.
• محبی، محمدعارف، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، نجف، مؤسسه وارث الانبیاء، ۱۴۰۰ش،
• مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران‏، وزارت ارشاد، چاپ اول، ‏۱۴۱۶ق.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
• «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج: ۲۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
• واعظی، محمدجواد، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» در تاریخ اسلام در آینه پژوهش۲۴، زمستان ۱۳۸۸ش. از صفحه ۱۳۵ تا ص ۱۶۰
• واعظی، محمدجواد، وضعیت زن در عصر اسلامی (نیم‌قرن اول هجری) قم: مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.