پرش به محتوا

امام مهدی

از ایران پدیا

جعبه اطلاعات مفهوم|تصویر=امام مهدی.png|زیرنویس تصویر=خوشنویسی اسلامی نام «محمد المهدی» در مسجدالنبی|image_alt=خوشنویسی اسلامی نام «محمد المهدی» در مسجدالنبی|فایل پادکست=|حجم فایلپادکست=|تاریخ پادکست=|زیرنویس عنوان=|عنوان اصلی=|عنوان انگلیسی=|عنوان عربی=|عنوان علمی=|شاخه علمی=|نوع مفهوم=|معنای اصطلاحی=|حوزه کاربرد=|گستره جغرافیایی=|منشأ تاریخی=|نخستین کاربرد=|ریشه واژه=|مرتبط با=|اهمیت=|مبدع=|مروج=|مقدس برای=|مورد احترام=|آثار مرتبط=}}

درشت|امام مهدی؛}} محمد بن حسن عسکری و امام دوازدهم شیعیان دوازده‌امامی.


محمد بن حسن عسکری، بنا بر باور شیعیان دوازده‌امامی، دوازدهمین و آخرین امام و همان مهدی موعود است. وی در سال ۲۵۵ق در سامرا زاده شد و پس‌از درگذشت پدرش، امام حسن عسکری، در سال ۲۶۰ق به امامت رسید. بر پایه منابع شیعه، به‌سبب مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگاه داشته شد و این امر پس‌از درگذشت امام یازدهم به اختلاف و پیدایش فرقه‌هایی در میان شیعیان انجامید؛ اما با فعالیت نائبان خاص و صدور توقیعات، اعتقاد به امامت او تثبیت شد و در نهایت مذهب شیعه دوازده‌امامی استمرار یافت. بر اساس این باور، امام مهدی از سال ۲۶۰ تا ۳۲۹ق در دوره غیبت صغری از طریق چهار نایب خاص با شیعیان ارتباط داشت و پس‌از آن، با آغاز غیبت کبری، ارتباط مستقیم او با پیروانش پایان یافت. شیعیان معتقدند که او زنده است و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و با برپایی حکومتی جهانی، عدالت را جایگزین ستم خواهد ساخت. مسئله غیبت و تبیین آن، انتظار فرج، جایگاه امام مهدی در قرآن و حدیث، امکان دیدار در عصر غیبت و انتساب مکان‌هایی مانند سرداب غیبت، مسجد سهله و مسجد جمکران به وی، از مهم‌ترین مباحث مرتبط با او در اندیشه و فرهنگ شیعه به‌شمار می‌رود.

زندگی و خانواده

امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازده‌امامی، بنابر منابع شیعه در نیمه شعبان سال ۲۵۵ق[۱][۲] یا ۲۵۶ق[۳] در سامرا و در خانه امام حسن عسکری متولد شد؛ هرچند دربارهٔ تاریخ دقیق ولادت او اختلاف‌نظر وجود دارد.[۴] در منابع، نام مادرش به صورت‌های نرجس،[۵] سوسن، صقیل (صیقل)، ریحانه،[۶] حدیثه، حکیمه، ملیکه و خمط ثبت شده[۷] و گزارش‌های مربوط به هویت و زندگی وی نیز یکسان نیست.[۸][۹] بر اساس این منابع، به‌دلیل مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگه‌داشته شد[۱۰] و تنها شماری از نزدیکان و یاران مورد اعتماد امام حسن عسکری،[۱۱] از جمله حکیمه خاتون، دختر امام جواد و عمه امام حسن عسکری، از آن آگاه بودند.[۱۲] بیشتر منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت، امام مهدی را تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی کرده‌اند.[۱۳]

نام، کنیه و القاب

نام او، محمد[۱۴] و کنیه‌های مشهور او ابوالقاسم، ابوجعفر[۱۵] و ابوعبدالله است.[۱۶] در منابع روایی و تاریخی، بین ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او ذکر شده است[۱۷] که بقیةالله، حجت، قائم، منتظر و مهدی از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.[۱۸]

عمر امام مهدی

بنابر باور شیعیان امامیه عمر امام مهدی تا سال ۱۴۴۸ق بیش از ۱۱۹۲ سال برآورد می‌شود.[۱۹][۲۰] ابن‌تیمیه و ناصر القفاری، طولانی‌بودن عمر امام مهدی را غیرممکن دانسته و آن را از دلایل انکار تولد او برشمرده‌اند.[۲۱][۲۲] ناسازگاری عمر طولانی با یافته‌های زیست‌شناسی و نبود شواهد تجربی از مهم‌ترین شبهات در این زمینه هستند.[۲۳]

عالمان شیعه در تبیین این باور، با تفکیک میان امکان عقلی، امکان علمی و وقوع عادی و با استناد به نمونه‌های قرآنی، روایی،[۲۴][۲۵] تاریخی و ظرفیت‌های زیست‌شناسی،[۲۶][۲۷] این اشکال‌ها را نافی امکان حیات طولانی نمی‌دانند[۲۸][۲۹] و نمونه‌هایی مانند حضرت نوح،[۳۰] خضر[۳۱] و عیسی[۳۲] و گزارش افراد مُعَمَّر در منابع تاریخی را به‌عنوان شاهد ذکر کرده‌اند.[۳۳] در منابع ادیان الهی مانند سِفر تکوین تورات نمونه‌هایی با عمرهای طولانی یاد شده است.[۳۴]

ازدواج امام مهدی

گروهی از پژوهشگران با استناد به برخی روایات حاوی اسامی فرزندان امام و جایگاه ازدواج به‌عنوان سنت پیامبر، وقوع آن را محتمل یا ثابت دانسته‌اند.[۳۵][۳۶] دیدگاه دیگر، ازدواج را با فلسفه غیبت و پنهان‌زیستی امام ناسازگار می‌شمارند. گروهی دیگر مانند سید محمد صدر،[۳۷] محدث نوری[۳۸] و علی‌اکبر نهاوندی[۳۹] با وجود محتمل دانستن ازدواج، بیان کرده‌اند که شواهد موجود برای اثبات یا رد قطعی ازدواج کافی نیست.[۴۰][۴۱]

مکان زندگی

امام مهدی از زمان تولد تا آغاز غیبت صغری در سامرا زندگی می‌کرد و سرداب خانه امام حسن عسکری از زمان ولادت به‌عنوان محل اقامت او یاد شده است.[۴۲] در برخی روایات از حضور او در مدینه و مکان‌هایی مانند ذی‌طُوی، کوه رضوی، دشت‌ها، بیابان‌ها و جزیره خضرا نیز به‌عنوان محل اقامت او یاد شده است.[۴۳][۴۴] همچنین در منابع روایی، مسجد سهله محل اقامت و کوفه مرکز حکومت او در دوران ظهور معرفی شده است.[۴۵][۴۶]

امامت و دوران غیبت

امامت مهدی پس‌از درگذشت امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ق آغاز شد[۴۷] و تا زمان فرارسیدن ظهورش در آخرالزمان در غیبت زندگی می‌کند. غیبت به‌عنوان یکی از سنت‌های الهی و دارای پیشینه در پیامبران و امت‌های پشین[۴۸][۴۹] به‌معنای پنهان‌بودن شخص امام مهدی از شناخت عمومی است.[۵۰] برای اثبات امامت وی به مجموعه‌ای از روایات و دیگر ادله نقلی استناد شده است.[۵۱][۵۲]

غیبت صغری

برخی آغاز غیبت صغرا را همزمان با تولد مهدی در سال ۲۵۵ق و برخی دیگر از آغاز امامت او در سال ۲۶۰ق دانسته‌اند.[۵۳] امام مهدی در این دوره از طریق چهار نایب خاص به نام‌های عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری، با شیعیان ارتباط داشت و از راه سازمان وکالت و صدور توقیعات، به پاسخ‌گویی به مسائل دینی، رسیدگی به امور مالی، مقابله با مدعیان دروغین نیابت و حفظ انسجام جامعه شیعه می‌پرداخت.[۵۴][۵۵]

غیبت کبری و نیابت عامه

غیبت کبری با درگذشت علی بن محمد سمری، چهارمین نایب خاص بنابر روایت مشهور در سال ۳۲۹ق آغاز شد.[۵۶] اندکی پیش‌از وفات او، توقیعی از امام مهدی صادر شد که ضمن پیش‌بینی زمان درگذشت وی، تعیین نیابت خاصه را نهی و آغاز غیبت کبری را اعلام می‌کرد.[۵۷][۵۸] فقیهان امامیه با استناد به روایات از جمله مقبوله عمر بن حنظله،[۵۹] فقهای جامع‌الشرایط را نایبان عام امام در عصر غیبت معرفی کرده‌اند.[۶۰] ولایت فقیه به‌عنوان الگوی مطلوب اداره جامعه در عصر غیبت تبیین شده است؛ اگرچه در مورد حدود آن تفاوت دیدگاه وجود دارد.[۶۱][۶۲]

فلسفه غیبت

در برخی روایات، حکمت نهایی غیبت امام مهدی از اسرار الهی دانسته شده که پس‌از ظهور روشن خواهد شد.[۶۳] با این حال، در منابع روایی، حکمت‌هایی مانند حفظ جان امام مهدی،[۶۴] آزمایش و پالایش ایمان مؤمنان،[۶۵] دشواری حفظ ایمان در دوران طولانی غیبت و آشکار شدن استواری اعتقاد منتظران،[۶۶] بیعت‌نکردن با حکومت‌های ستمگر و فراهم‌شدن امکان اجرای کامل احکام الهی هنگام ظهور،[۶۷][۶۸] تأدیب و تربیت انسان‌ها[۶۹] و فراهم نبودن شرایط سیاسی و اجتماعی برای تحقق حکومت جهانی اسلام، از مهم‌ترین فلسفه‌های غیبت شمرده شده‌اند.[۷۰] بسترهای اجتماعی چون رفتار مردم، فراهم‌نبودن امنیت برای امام و مهیا نبودن شرایط پذیرش رهبری او، از عوامل استمرار غیبت دانسته شده‌اند.[۷۱][۷۲]

برخی از کارکردهای شمرده شده برای وجود امام مهدی در دوران غیبت مانند خورشید پشت ابر[۷۳] عبارتند از: استمرار حجت الهی، هدایت معنوی انسان‌ها، واسطه بودن در فیض الهی، پاسداری و صیات از معارف دینی، حفظ جامعه مؤمنان، امیدبخشی به تحقق عدالت جهانی و فراهم شدن زمینه‌های ظهور برای رشد اعتقادی، اخلاقی، علمی و اجتماعی و آمادگی جامعه برای پذیرش حکومت مهدوی.[۷۴]

ملاقات با امام مهدی در دوران غیبت

گروهی با استناد به گزارش‌های تاریخی، برخی روایات و نقل دیدار شماری از عالمان و صالحان، وقوع ملاقات را ممکن دانسته‌اند و آثاری نیز در این‌باره تألیف کرده‌اند.[۷۵][۷۶] در برخی از روایات برای دیدار با امام مهدی دعاها و اعمالی نیز ذکر شده است.[۷۷] در مقابل، گروهی دیگر با استناد به توقیع علی‌بن‌محمد سَمُری، ناشناس‌بودن امام زمان و امتحان شیعیان در دوران غیبت، ادعای ملاقات در دوران غیبت کبری را مردود شمرده‌اند.[۷۸][۷۹]

چالش‌های دوران غیبت

برخی آزمون‌های اعتقادی و اجتماعی زمان غیبت عبارت‌اند از: ظهور مدعیان دروغین مهدویت،[۸۰] شکل‌گیری جریان‌های مدعی نیابت،[۸۱] تعیین وقت ظهور،[۸۲] تطبیق شتاب‌زده نشانه‌های ظهور بر رخدادهای زمان،[۸۳] تفسیرهای غیرمستند از نشانه‌های ظهور، معرفی او به‌عنوان شخصیتی جنگ‌طلب، خونریز و متحجر، مشروط دانستن ظهور به گسترش فساد، نسبت دادن مخالفت او با علم و فناوری، برگزاری برخی آیین‌های فاقد پشتوانه معتبر و رواج خواب‌ها، کرامات و نقل‌های عامیانه دربارهٔ ظهور.[۸۴]

در طول دوران غیبت، افرادی مانند سید علی‌محمد باب، بنیانگذار فرقه بابیه[۸۵] و غلام‌احمد قادیانی[۸۶] و گروه‌هایی مانند شیخیه، بابیه، ازلیه و بهائیه[۸۷] با ادعای نبوت، نیابت یا مهدویت ظهور کرده‌اند.[۸۸] عواملی مانند قدرت‌طلبی، توهم درونی، فریب دشمنان اسلام و مبارزه با ظلم و ستم،[۸۹] جهل، برداشت‌های سطحی از آموزه‌های دینی، استناد به روایات ضعیف، نابسامانی‌های اجتماعی و اقتصادی،[۹۰] گرایش‌های صوفیانه، برخی مبانی و آموزه‌های عرفانی،[۹۱] نجات‌باوری مهدوی، رواج باورهای خرافی، دگرگونی گفتمان مذهبی و خلأ معنوی از زمینه‌های گسترش این مدعیان ذکر شده‌اند. بیشتر عالمان شیعه با استناد به روایات و پایان یافتن نیابت خاص، این ادعاها را انحرافی، تفرقه انگیز[۹۲] و مردود شمرده‌اند و جایگزینی گفتمان عقلانی به‌جای گفتمان احساسی در تبلیغات دینی و متون آموزشی را ضروری دانسته‌اند.[۹۳]

روایات و آثار

راویان مختلف بیش‌از شش هزار حدیث دربارهٔ مهدویت روایت کرده‌اند[۹۴] که موضوعاتی مانند شخصیت امام مهدی،[۹۵] فضیلت انتظار فرج،[۹۶] حوادث و نشانه‌های ظهور،[۹۷][۹۸] ویژگی‌های منتظران[۹۹] و وضعیت جهان پس‌از ظهور را دربر می‌گیرند.[۱۰۰] این مجموعه روایی، مباحثی مانند توحید، فلسفه غیبت، ویژگی‌های جامعه عصر ظهور و نسبت میان معنویت و عدالت را تبیین می‌کند.[۱۰۱][۱۰۲] همچنین، در این آثار به تبیین وظایف عبادی و اجتماعی، حاکمیت حق، عقلانیت، پاسداری از حدود الهی و اصلاح جهانی پرداخته شده و از منابع اصلی در پژوهش‌های کلامی و فقهی مهدویت به‌شمار می‌روند.[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵]

توقیعات

کتاب الغیبة شیخ طوسی
در کتاب الغیبة شیخ طوسی، توقیعات صادرشده از سوی امام مهدی در بخشی مستقل گردآوری و نقل شده است.

آثار و روایات امام مهدی، عمدتاً در قالب توقیعات، ادعیه و گزارش‌های سیره نقل شده‌اند.[۱۰۶] توقیعات، بر اساس موضوع، مخاطب، کارکرد و زمان صدور دسته‌بندی شده‌اند.[۱۰۷] این نامه‌ها گاه به خط امام، گاه به املای او و به‌وسیله نواب اربعه و گاه همراه با مهر وی نوشته می‌شد و در برخی موارد نیز امام مهدی بر نگارش آن‌ها به خط خود تصریح کرده است.[۱۰۸][۱۰۹] حدود یکصد توقیع از امام مهدی گزارش شده که بخش عمدهٔ آن‌ها در کتاب‌های کمال‌الدین از شیخ صدوق و الغیبة از شیخ طوسی گرد آمده است. از مشهورترین آن‌ها توقیع «اَمّا الحوادث الواقعة» است که در برخی مباحث فقهی، از جمله ولایت فقیه استفاده می‌شود.[۱۱۰][۱۱۱] انتساب دو توقیع منسوب به شیخ مفید در عصر غیبت کبری، از سوی برخی پژوهشگران رد شده است.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵]

محتوای توقیعات امام مهدی به چهار حوزه اصلی دسته‌بندی شده است:

  • مسائل اعتقادی و کلامی: از جمله تبیین امامت، نهی از تعیین زمان ظهور، پاسخ به پرسش‌های کلامی، تفسیری و حدیثی و معرفی امام.[۱۱۶]
  • احکام فقهی و مواعظ اخلاقی: شامل پاسخ به مسائل شرعی مانند طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، معاملات و نکاح، همراه با توصیه‌های اخلاقی.
  • دعاها، کرامات و امور شخصی: مانند پاسخ به درخواست دعا، رسیدگی به برخی امور مالی و فردی، حمایت از مظلومان و بشارت به رفع گرفتاری‌ها.
  • مدیریت سازمان وکالت و مقابله با مدعیان: شامل نصب و عزل وکیلان، رسیدگی به وجوه شرعی، رد و لعن مدعیان دروغین نیابت و اعلام موضع دربارهٔ افراد و جریان‌های منحرف.[۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹]

کرامات

گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام مهدی نقل شده است که از جمله در آثاری مانند کمال‌الدین و تمام‌النعمه، الخرائج، بحارالانوار و النجم‌الثاقب گردآوری شده‌اند.[۱۲۰] همچنین در کتاب کرامات حضرت مهدی و فرازهایی از توقیعات او، حدود ۴۰ کرامت منسوب به او گزارش شده است.[۱۲۱]

توسل و زیارت

در منابع مهدویت، دعا، توسل، زیارت و عمل به آموزه‌های دینی از مهم‌ترین راه‌های معرفت و ارتباط با امام مهدی شمرده شده‌اند. پژوهشگران، ساختار این دعاها را در سه بُعد فکری، شکلی و ساختاری بررسی کرده‌اند و بر این باورند که محور اصلی آنها، شناخت امام، تبیین آموزه‌های غیبت، انتظار، ظهور و تقویت پیوند معنوی با امام است.[۱۲۲]

در منابع روایی شیعه، دعاها و زیارت‌های متعددی به امام مهدی منسوب یا برای ارتباط با او توصیه شده است؛ از جمله دعای فرج با عبارت اللهم عظم البلاء، دعای یا من أظهر الجمیل، دعای اللهم رب النور العظیم، دعای اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای اللهم إنی أسألک بالمولودین فی رجب، دعای اللهم إنی أسألک بمعانی جمیع ما یدعوک به ولاة أمرک، زیارت ناحیه مقدسه و زیارت الشهداء،[۱۲۳] دعای ندبه، دعای افتتاح، دعای غریق، دعای عهد، دعای سلامتی امام در اعمال شب ۲۳ ماه رمضان، دعای توفیق طاعت با عبارت اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای اللهم عرفنی نفسک، صلوات ضراب اصفهانی، صلوات بر امام با عبارت ااَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ، زیارت آل‌یاسین[۱۲۴] و زیارت روز جمعه السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَیْکَ یَا عَیْنَ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ السَّلامُ.[۱۲۵] همچنین در این منابع، توسل به امام مهدی برای رفع گرفتاری‌ها و برآورده شدن حاجات، همراه با ذکرهای ویژه مانند یا فارسَ الحِجازِ اَدرِکنی در سحر جمعه، ذکر یا حجةُ القائم ۵۷۰ مرتبه، ذکر یا اللهُ یا محمدُ یا علیُ یا فاطمةُ یا حسنُ یا حسینُ یا صاحبَ الزمانِ ادرکنی بین نماز مغرب و عشا و اعمالی مانند صلوات و نمازهای توسل و استغاثه، توصیه شده است.[۱۲۶]

ظهور امام مهدی

اصلی|ظهور امام مهدی}} در باور شیعیان، «ظهور» به آشکار شدن امام مهدی پس‌از دوره غیبت و آغاز مأموریت او برای برپایی حکومت جهانی عدالت گفته می‌شود.[۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹] در روایات، علاوه بر واژهٔ ظهور، تعابیری مانند قیام، خروج، بعث و امر نیز برای اشاره به این رویداد به‌کار رفته است؛ هرچند بسیاری از پژوهشگران، قیام را مرحله‌ای پس‌از ظهور می‌دانند.[۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶][۱۳۷][۱۳۸] ظهور از آموزه‌های بنیادین مهدویت به‌شمار می‌رود و بر حتمی بودن وقوع آن در روایات تأکید شده است.[۱۳۹][۱۴۰]

نشانه‌های ظهور

اصلی|نشانه‌های ظهور امام مهدی}} اندیشمندان شیعه، نشانه‌های ظهور را به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم کرده‌اند.[۱۴۱] قیام یمانی، خروج سفیانی، صیحه آسمانی، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء از نشانه‌های حتمی به‌شمار می‌روند، در حالی که نشانه‌های غیرحتمی زمان مشخصی برای ظهور تعیین نمی‌کنند.[۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴] در منابع شیعه، بیان این نشانه‌ها با هدف تقویت باور به مهدویت، شناخت مدعیان دروغین و آمادگی برای ظهور تفسیر شده است و دربارهٔ رویدادهای پس‌از ظهور و سرانجام حکومت امام مهدی نیز دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است.[۱۴۵][۱۴۶]

زمینه‌سازی ظهور

اصلی|زمینه‌سازی ظهور امام مهدی}} در اندیشه شیعه، زمینه‌سازی ظهور از وظایف منتظران دانسته شده و اعمالی مانند دعا برای تعجیل فرج، خودسازی و اصلاح فرد و جامعه از مهم‌ترین مصادیق آن به‌شمار می‌رود.[۱۴۷][۱۴۸] دربارهٔ نقش انسان در تحقق ظهور دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما دیدگاه غالب در اندیشه معاصر شیعه بر نقش‌آفرینی مردم در فراهم‌سازی شرایط ظهور تأکید می‌کند.[۱۴۹][۱۵۰][۱۵۱][۱۵۲][۱۵۳] همچنین در منابع شیعه و اهل‌سنت، از برخی اقوام، مناطق و حرکت‌ها به‌عنوان زمینه‌سازان ظهور یاد شده و شماری از پژوهشگران معاصر نیز برخی رویدادهای تاریخی، از جمله انقلاب اسلامی ایران، را از این منظر تحلیل کرده‌اند.[۱۵۴][۱۵۵][۱۵۶][۱۵۷][۱۵۸][۱۵۹]

تعیین وقت ظهور

اصلی|تعیین وقت ظهور امام مهدی}} توقیت، به معنای تعیین زمان ظهور امام مهدی، از موضوعات مطرح در منابع حدیثی، کلامی و تاریخی است که دربارهٔ مستندات و انگیزه‌های آن دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.[۱۶۰][۱۶۱][۱۶۲][۱۶۳][۱۶۴] با این حال، بر پایه روایات شیعه، تعیین زمان ظهور نهی شده و علم آن ویژه خداوند دانسته شده است.[۱۶۵] مدعیان تعیین وقت در منابع روایی تکذیب شده‌اند[۱۶۶] و در تاریخ اجتماعی شیعه نیز این موضوع مطرح شده است.[۱۶۷][۱۶۸][۱۶۹][۱۷۰][۱۷۱] همچنین عالمان شیعه توقیت و تطبیق شتاب‌زده نشانه‌های ظهور را مردود دانسته و بر آمادگی همیشگی برای ظهور تأکید کرده‌اند.[۱۷۲][۱۷۳][۱۷۴]

بدا در ظهور

اصلی|بدا در ظهور امام مهدی}} بر پایه آموزه بدا، اصل ظهور امام مهدی از وعده‌های قطعی الهی و تغییرناپذیر است، اما زمان ظهور و برخی نشانه‌های آن، به‌ویژه نشانه‌های غیرحتمی، تغییرپذیر دانسته شده‌اند.[۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸] در میان متکلمان شیعه، دربارهٔ امکان بدا در زمان و نشانه‌های ظهور دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد،[۱۷۹][۱۸۰] اما بیشتر آنان امکان بدا را در نشانه‌های غیرحتمی پذیرفته و دربارهٔ نشانه‌های حتمی آرای متفاوتی مطرح کرده‌اند.[۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵]

انتظار فرج

اصلی|انتظار}} انتظار فرج به‌عنوان برترین اعمال نزد خدا،[۱۸۶] با پاداش هم‌تراز شهادت[۱۸۷] و برترین جهاد،[۱۸۸] در فرهنگ شیعه به‌معنای چشم‌به‌راه ظهور امام مهدی و آمادگی برای یاری او در برپایی عدالت جهانی است.[۱۸۹] این مفهوم، کیفیتی نفسانی[۱۹۰] و اصلی اعتقادی در تشیع است[۱۹۱] که در روایات با واژگان متعددی بیان شده.[۱۹۲] انتظار کارکرد فردی و اجتماعی دارد[۱۹۳][۱۹۴] و افزون بر پاداش اخروی،[۱۹۵] در اصلاح فرد و جامعه،[۱۹۶][۱۹۷] شکیبایی در سختی‌های عصر غیبت و پویایی و آماده‌باش مؤثر است.[۱۹۸] در پژوهش‌های معاصر، از آن به‌عنوان مؤلفه‌ای برای سبک زندگی مهدوی یاد شده[۱۹۹] که در رفتارهای فردی، اجتماعی و آیین‌هایی چون جشن نیمه‌شعبان، دعاهای مهدوی، حضور در اماکن منسوب و اعمال عبادی و خیرخواهانه بازتاب دارد.[۲۰۰]

حکومت امام مهدی

حکومت امام مهدی حکومتی جهانی بر پایه عدالت و آموزه‌های اسلامی معرفی شده است.[۲۰۱] از ویژگی‌های این حکومت، اجرای احکام الهی، استقرار صلح و امنیت،[۲۰۲] مبارزه با ظلم و فساد و اتخاذ سیاست ویژه در خصوص کارگزاران، اجرای عدالت در ابعاد مختلف آن، قضاوت و توزیع عادلانه، آمادگی‌های تکنولوژی و ارتباطی،[۲۰۳] رشد اخلاقی، پیشرفت علمی و رونق اقتصادی ذکر شده است.[۲۰۴][۲۰۵] برخی مهم‌ترین دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی را نظم، رشد و معنویت ذکر کرده است.[۲۰۶]

در منابع اسلامی، پیامدهای اجتماعی حکومت امام مهدی در سه محور تقویت زیرساخت‌های جامعه، اصلاح رفتارهای فردی و جمعی و سامان‌دهی روابط اجتماعی بررسی شده است.[۲۰۷] این پیامدها در پنج حوزهٔ انسجام و همبستگی، امنیت، نظم، قدرت و هویت اجتماعی تبیین شده‌اند و در تعامل با یکدیگر، جامعه‌ای مبتنی بر ارزش‌ها و هنجارهای مشترک را ترسیم می‌کنند.[۲۰۸] در این منابع، انسجام اجتماعی با گسترش باورها، ارزش‌ها، هویت مشترک و مناسک دینی، امنیت اجتماعی با تقویت اعتماد عمومی، استقرار عدالت، کاهش عوامل ناامنی و تأمین رفاه، نظم اجتماعی با تقویت پایبندی به قوانین و هنجارهای مشترک، قدرت اجتماعی با همگرایی مردم حول محور امام و تحقق اهداف مشترک و هویت اجتماعی با شکل‌گیری هویت مشترک میان اقوام، ملت‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها توصیف شده است.[۲۰۹] در برخی پژوهش‌های معاصر نیز از جامعه مطلوب شکل‌گرفته در پرتو حکومت امام مهدی با عنوان جامعه مهدوی یاد شده و عدالت، امنیت و همبستگی اجتماعی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن دانسته شده است.[۲۱۰]

یاران

یاران ویژهٔ امام مهدی ۳۱۳ نفر هستند که هم‌زمان با ظهور، در مکه گرد می‌آیند و با برافراشتن پرچم، آغاز قیام او را همراهی می‌کنند.[۲۱۱] هر یک از آنان فرماندهی گروهی از یاران را بر عهده دارند.[۲۱۲] از حضرت عیسی، شعیب بن صالح،[۲۱۳] اصحاب کهف[۲۱۴] و شماری از یاران پیامبر اسلام و امامان شیعه به‌عنوان همراهان امام در عصر ظهور یاد شده است.[۲۱۵] بر اساس برخی روایات، زنان نیز در شمار یاران امام مهدی حضور دارند.[۲۱۶]

امام مهدی در فرهنگ ایرانیان

باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در ایران از طریق باورها، رفتارها و نمادهای فرهنگی، بر کنش‌ها و هنجارهای اجتماعی ایرانیان شیعه اثر گذاشته است.[۲۱۷] در بُعد اجتماعی با مفاهیمی مانند عدالت‌طلبی، مبارزه با ظلم، مسئولیت‌پذیری و همبستگی اجتماعی پیوند خورده و در بُعد فرهنگی و تمدنی نیز با حفظ هویت اسلامی و شیعی، تولید و گسترش فرهنگ مهدوی و شکل‌گیری برخی رویکردهای تمدنی مرتبط دانسته شده است.[۲۱۸][۲۱۹]

جشن نیمه شعبان

جشن نیمه‌شعبان در مسجد جمکران
جشن نیمه‌شعبان در مسجد جمکران، ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش.

اصلی|جشن نیمه شعبان}} سالروز ولادت و آغاز امامت امام مهدی از مناسبت‌های مهم مذهبی در ایران است و هر سال با برگزاری آیین‌های دینی، فرهنگی و مردمی گرامی داشته می‌شود. در این مناسبت، شهرها و اماکن عمومی با نمادهای مهدوی آذین‌بندی و چراغانی می‌شوند و مساجد، حسینیه‌ها، مهدیه‌ها و مراکز فرهنگی میزبان جشن‌ها، برنامه‌های مذهبی، اجرای سرود، موکب‌های مردمی و ایستگاه‌های صلواتی هستند.[۲۲۰] نذر، اطعام نیازمندان و قربانی از سنت‌های رایج این روز به‌شمار می‌رود.[۲۲۱] این مناسبت همچنین با دعا، نیایش، روزه‌داری، نمازهای مستحبی، حاجت‌خواهی و در بسیاری از مناطق ایران با مشارکت گسترده مردم برگزار می‌شود.[۲۲۲]

مسجد جمکران از مهم‌ترین کانون‌های برگزاری آیین‌های نیمه شعبان در ایران است و هر سال پذیرای شمار زیادی از زائران و شرکت‌کنندگان در برنامه‌های مذهبی و فرهنگی است. همچنین نهادهای دینی و فرهنگی با برگزاری نشست‌های آموزشی و اعزام مبلغان، به ترویج آموزه‌های مهدویت، به‌ویژه میان نسل جوان، می‌پردازند.[۲۲۳][۲۲۴] نیمه شعبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعطیل است[۲۲۵] و آیین‌های آن در قالب دهه مهدویت در بسیاری از شهرهای کشور برگزار می‌شود.[۲۲۶] بخشی از زائران ایرانی نیز هم‌زمان با این مناسبت در آیین پیاده‌روی نیمه شعبان میان نجف و کربلا شرکت می‌کنند.[۲۲۷]

آیین‌ها و سنت‌های مردمی نیمه شعبان

در فرهنگ مردم ایران، آیین‌های محلی متعددی با نیمه‌شعبان پیوند خورده است. از جمله این آیین‌ها می‌توان به کمچه‌بَعَک در شوشتر، مرادمندی در دزفول، آلادوشی در شوشتر و رامهرمز، جیرجیرونی در برخی مناطق اصفهان، حق لیلی/آردگیزگردانی در میناب و دیگر مناطق هرمزگان، گرگاعو در یزد و شونیمی در اردکان اشاره کرد. این آیین‌ها معمولاً با نذر، توزیع خوراکی، حضور کودکان، درخواست عیدی، دعا برای برآورده شدن حاجات و ابراز ارادت به امام مهدی همراه هستند.[۲۲۸]

در برخی مناطق ایران، نیمه‌شعبان هم‌زمان با شب برات برگزار می‌شود که پیشینه‌ای کهن دارد و بازمانده‌ای از رسم فروردینگان در نزد ایرانیان پیش‌از اسلام شناخته می‌شود. آیینی که با حضور در آرامستان‌ها، قرائت فاتحه، خیرات از جمله انواع خوراک‌ها، حلواها و نان‌ها برای درگذشتگان و روشن کردن شمع همراه است. این مراسم با نام‌هایی مانند چراغ برات، شب روشن و عید برات شناخته می‌شود و آیین‌هایی مانند شمع‌براتی، کاسه‌اندازی، کوزه‌براتی/شوبراتو، نیمه‌براتی و باغ‌بند در برخی شهرها و روستاهای ایران از جلوه‌های آن به‌شمار می‌روند. پژوهشگران فرهنگ عامه، شب برات را از آیین‌های کهن ایرانی دانسته‌اند که در دوره اسلامی با مناسبت نیمه‌شعبان و فرهنگ مهدویت پیوند یافته است. برخی سنت‌های محلی نیز با هدف آشنایی کودکان با امام مهدی شکل گرفته‌اند. در گذشته هنگام برشمردن نام ائمه، به جای بردن مستقیم نام امام مهدی عبارت بپرس تا بگویم به کار می‌رفت تا کودکان با پرسش دربارهٔ آن، با نام و جایگاه ایشان آشنا شوند. این شیوه به‌عنوان یکی از جلوه‌های آموزش غیرمستقیم مفاهیم مهدوی در فرهنگ عامه شناخته شده است.[۲۲۹]

فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای

فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای با موضوع مهدویت، بخشی از برنامه‌های نهادها و مراکز دینی و فرهنگی را تشکیل می‌دهد. این فعالیت‌ها در قالب تولید پادکست‌های آموزشی و پرسش‌وپاسخ، استوری‌موشن، دل‌گویه‌های مهدوی، محتوای دیجیتال و پیام‌های کوتاه برای تابلوهای شهری و شبکه‌های اجتماعی، با هدف ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار انجام می‌شود.[۲۳۰]

نام‌گذاری فضاهای عمومی

باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در نام‌گذاری بسیاری از فضاهای عمومی ایران بازتاب یافته است؛[۲۳۱] ازجمله:

  • مهدیه‌: مهدیه به مراکز مذهبی‌ای گفته می‌شود که با هدف ترویج فرهنگ مهدویت، مراسمی مانند دعای ندبه، جشن نیمه‌شعبان، سخنرانی‌های مذهبی و برنامه‌های فرهنگی را برگزار می‌کنند.[۲۳۲] نخستین مهدیه ایران در سال ۱۳۲۵ش به همت علی‌اصغر عابدزاده در مشهد تأسیس شد.[۲۳۳] پس‌از آن، احمد کافی با همکاری مردم، ۳۶ مهدیه در شهرهای مختلف ایران بنیان نهاد. تا نیمه دهه ۱۳۹۰ش، حدود ۱۶۵ مهدیه در ایران فعال بود[۲۳۴] که مهدیه تهران، تأسیس‌شده در سال ۱۳۴۷ش به همت احمد کافی، از شناخته‌شده‌ترین آنها به‌شمار می‌رود و افزون بر برگزاری برنامه‌های مذهبی، در دوره‌هایی فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی نیز داشته است.[۲۳۵] مهدیه اصفهان نیز در سال ۱۳۷۴ش به‌صورت یک مجتمع خیریه و با بهره‌گیری از موقوفات امام مهدی و با مدیریت سید احمد روضاتی آغاز به کار کرد و در حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، امور خیریه، حمایت از محرومان، درمان و ورزش فعالیت می‌کند.[۲۳۶]
  • بیمارستان مهدیه تهران در میدان شوش
    بیمارستان مهدیه تهران در میدان شوش
    خیابان‌ها، میدان‌ها و مراکز فرهنگی: نام‌هایی مانند ولی‌عصر، مهدیه،[۲۳۷] صاحب‌الزمان[۲۳۸] و قائم[۲۳۹] برای خیابان‌ها، میدان‌ها، مساجد، مراکز فرهنگی، آموزشی، درمانی و دیگر اماکن عمومی به‌کار رفته است. پژوهشگران این نام‌گذاری‌ها را بخشی از بازنمایی هویت دینی و حضور نمادهای مهدوی در فضای شهری ایران دانسته‌اند.[۲۴۰][۲۴۱]

نام‌گذاری اشخاص

نام مهدی از رایج‌ترین نام‌های پسران در ایران است و نام‌های مرکب برگرفته از آن نیز کاربرد گسترده‌ای دارند. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۴۰۴ش بیش از یک میلیون و ۴۶۰ هزار نفر با نام مهدی یا نام‌های مرکب مشتمل بر این واژه در پایگاه داده این سازمان ثبت شده‌اند.[۲۴۲] نام نرجس نیز که در منابع اسلامی به‌عنوان نام مادر امام مهدی نیز شناخته می‌شود، به‌دلیل پیشینه زبانی و فرهنگی خود، در ایران و برخی دیگر از کشورهای اسلامی کاربرد دارد. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال ایران، تا سال ۱۴۰۳ش، این نام بیش از ۲۵۳ هزار بار در پایگاه داده این سازمان ثبت شده است.[۲۴۳]

پویش‌ها و فعالیت‌های مردمی

باور به امام مهدی در ایران زمینه‌ساز شکل‌گیری پویش‌ها و فعالیت‌های مردمی متعددی با رویکردهای تمدنی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی، اجتماعی، آیینی و مناسکی و مردم‌شناختی، تبلیغی، رسانه‌ای،[۲۴۴] خیریه و نیکوکارانه شده است.[۲۴۵] این برنامه‌ها با هدف ترویج فرهنگ مرتبط با امام مهدی از سوی نهادهای مردمی و فرهنگی برگزار می‌شوند. از شناخته‌شده‌ترین این برنامه‌ها می‌توان به پویش‌های پویش‌های بقیةالله،[۲۴۶] مهر مهدوی،[۲۴۷] یک درصد نذر امام زمان،[۲۴۸] Who Is Imam Mahdi,[۲۴۹] هر خانه یک مهدیه،[۲۵۰] سه‌شنبه‌های مهدوی،[۲۵۱] چله دعای عهد،[۲۵۲] کوچه‌های مهدوی،[۲۵۳] پویش نذر همدلی،[۲۵۴] اکنون نوبت یاری ماست،[۲۵۵] روز امید،[۲۵۶] عید نو، عهد نو[۲۵۷] و نیز پویش‌های مجازی،[۲۵۸] مسابقات[۲۵۹][۲۶۰][۲۶۱] جشنواره‌های مرتبط با فرهنگ انتظار و مهدویت اشاره کرد.[۲۶۲]

پیوند عاشورا و امام مهدی

در فرهنگ شیعه، برخی آیین‌های عاشورایی و عزاداری‌های محرم و صفر با امام مهدی پیوند یافته است. شعارهایی مانند یا لثارات الحسین و نوحه‌هایی با مضمون اللهم عجل لولیک الفرج و فرازهای روایات با مضامین القائم من ولدی یثأر للحسین یا إذا قام القائم ینادی مناد یا لثاات الحسین، از مهم‌ترین جلوه‌های این پیوند به‌شمار می‌روند. در منابع روایی نیز با تأکید بر انتساب امام مهدی به نسل امام حسین، میان قیام عاشورا و ظهور ارتباطی اعتقادی ترسیم شده است؛ ازاین‌رو، این آیین‌ها افزون بر سوگواری، در فرهنگ شیعی به‌عنوان نمادهایی از تاب‌آوری و امید به استمرار فرهنگ انتظار و آمادگی برای ظهور نیز شناخته می‌شوند.[۲۶۳]

امام مهدی در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران

در گفتمان سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران، مضامینی مانند ولایت فقیه، عدالت، استکبارستیزی، تمدن اسلامی، امیدآفرینی و زمینه‌سازی ظهور با امام مهدی پیوند خورده‌اند و ظهور امام مهدی در تبیین برخی اهداف، سیاست‌ها و رویکردهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته است.[۲۶۴] این رویکرد در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز انعکاس یافته و بر اساس اصل پنجم، در دوران غیبت امام مهدی، ولایت امر و امامت امت بر عهده فقیه واجد شرایط قرار دارد.[۲۶۵] همچنین مفهوم انتظار فرج امام مهدی و جایگاه امام مهدی در سخنان رهبران جمهوری اسلامی و ادبیات رسمی کشور بازتاب گسترده‌ای داشته است؛[۲۶۶][۲۶۷] به‌گونه‌ای که در پژوهشی دربارهٔ بیانات سید علی خامنه‌ای، از ۷۳ سخنرانی، ۱۷۵ زیرمقوله مرتبط با امام مهدی استخراج شده است.[۲۶۸] در همین چارچوب، تعابیری مانند ایران، کشور امام زمان[۲۶۹] و مفاهیمی همچون تربیت نسل منتظر و پرورش سربازان امام زمان نیز در برخی سخنان، برنامه‌های فرهنگی و متون آموزشی به‌کار رفته‌اند.[۲۷۰]

آثار هنری

مضامین مرتبط با امام مهدی در شاخه‌های گوناگون هنر، از جمله هنرهای تصویری و دیجیتال، هنرهای دینی و آیینی، نقاشی، هنرهای تجسمی، طراحی فرش و پارچه، هنرهای بومی و سنتی، معماری و شهرسازی، مرمت آثار تاریخی، موسیقی و لالایی‌های آیینی، هنرهای نمایشی، انیمیشن و سینما بازتاب یافته‌اند.[۲۷۱]

خوشنویسی

خوشنویسی از جمله هنرهایی است که مضامین مرتبط با امام مهدی در آن نمود یافته است. از جمله، کارگاه‌های خوشنویسی با موضوع چله مهدویت و رضوی در شهرستان ری،[۲۷۲] همایش بداهه‌نویسی با محوریت مهدویت در رودان[۲۷۳] و نمایشگاه خوشنویسی مهدویت به مناسبت نیمه شعبان در شهریار برگزار شده‌اند. نمایشگاه شهریار با حضور ۲۵ خوشنویس و ارائه ۴۴ اثر، به موضوع امام مهدی و فرهنگ انتظار اختصاص داشته است.[۲۷۴]

هنرهای تجسمی

مینیاتور «او خواهد آمد» اثر محمود فرشچیان
مینیاتور «او خواهد آمد» اثر محمود فرشچیان.

از نمونه‌های بازتاب امام مهدی در نگارگری، تابلوی او خواهد آمد اثر محمود فرشچیان است که با الهام از مفهوم ظهور امام مهدی خلق شده است.[۲۷۵][۲۷۶] موضوع ظهور، انتظار، قداست، امید و منجی‌باوری در هنرهای تجسمی معاصر ایران نیز در آثاری از هنرمندانی مانند محمود فرشچیان، علی بحرینی، شادی قدیریان، حسن روح‌الامین و دیگر هنرمندان بازتاب یافته و با بهره‌گیری از عناصری چون رنگ، نور، ترکیب‌بندی، فضا، فرم و نمادپردازی بیان شده است.[۲۷۷] همچنین نمایشگاه کسی می‌آید به سرپرستی سیده معصومه حسینی، با نمایش ۱۸ اثر از ۱۰ هنرمند و با موضوع آخرالزمان و امام مهدی برگزار شده و آثار آن با تکنیک‌هایی مانند اکریلیک، رنگ‌روغن، مرکب و ترکیب مواد روی بوم ارائه شده‌اند.[۲۷۸]

موسیقی و سرود

اصطلاح موسیقی‌های بدون ساز مهدوی در ایران به‌عنوان مفهومی تازه و متناسب با امام مهدی شکل گرفته است.[۲۷۹] وب‌سایت صدای جمهوری اسلامی ایران از تولیدکنندگان آثار موسیقایی با موضوع امام مهدی است و تاکنون بیش از ۳۲۰ اثر صوتی در قالب‌های سرود، تصنیف، ترانه و مرثیه دربارهٔ ایشان منتشر کرده است.[۲۸۰] از جمله آثار شناخته‌شده در این حوزه نماهنگ حریفت منم، بیعت، گوش به فرمان، عزیزم مهدی، دنیای چشم به راه، برگرد مسافر، خورشید نمی‌سوزه، سیدنا القائد، سلام فرمانده / سلام یا مهدی،[۲۸۱] ای وارث غدیر و غروب انتظار است.[۲۸۲]

ادبیات و شعر

مضامین مرتبط با امام مهدی در شعر، ادبیات و دیگر شاخه‌های هنر، به‌ویژه در ادبیات معاصر فارسی و عربی، بازتاب گسترده‌ای یافته است. شیخ بهایی قصیدهٔ بلند الفوز و الأمان فی مدح مولانا صاحب الزمان را به زبان عربی در مدح امام مهدی سروده است.[۲۸۳] شاعرانی مانند سیدرضا موسوی‌هندی، سلمان هراتی، قیصر امین‌پور و محسن ابوالحب، در آثار خود به موضوعاتی چون ولادت، غیبت، انتظار، بشارت ظهور، جامعه آرمانی مهدوی و برخی مفاهیم اعتقادی مرتبط با امام مهدی پرداخته‌اند. در این میان، شاعران فارسی‌زبان بیشتر از بیان‌های نمادین و استعاری بهره گرفته‌اند، در حالی که در شعر عربی این مضامین غالباً به‌صورت مستقیم بیان شده‌اند.[۲۸۴] از میان مجموع ۱۸۵ قصیده دیوان محمدرضا شمشیری، متخلص به شکیب اصفهانی، الگوهای ذهنی کلیدی شامل امام به‌مثابه منبع نور کیهانی، پادشاه مقتدر، طرح هستی، روح و ذات الهی، باغبان و طبیعت، پزشک و درمانگر، ثمره نبوت و امامت و غایب حاضر در اشعار او شناسایی شده است. قصاید او بازتابی از اندیشه امام مهدی در ادبیات فارسی دورهٔ گذار قاجار به پهلوی دانست که منبعی ارزشمند برای مطالعات ادبی‌دینی و معادشناسی شیعی به‌شمار می‌رود.[۲۸۵] نمونه‌هایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛ از جمله:[۲۸۶]شعر جدید|متن=مهدی قائم امام عصر ختم اوصیاء \\بر سریر عز و رفعت خسرو ذو الاقتدار}}

سینما، تلویزیون و رادیو

پوستر فیلم سینمایی شیار ۱۴۳
پوستر فیلم سینمایی شیار ۱۴۳ با محوریت انتظار

مضامین مرتبط با امام مهدی، در سینمای ایران بیشتر در قالب اشارات نمادین یا مضامین مرتبطی چون امید، منجی، عدالت‌خواهی و انتظار بازنمایی شده است. پژوهشگران، محدود بودن شمار آثار با محوریت مستقیم امام مهدی را به عواملی مانند دشواری‌های بازنمایی این مفهوم، ملاحظات فرهنگی و سیاست‌گذاری‌های سینمایی نسبت داده‌اند.[۲۸۷]

فیلم‌های سینمایی میهمان داریم، شاهزاده روم، بوی پیراهن یوسف، شیار ۱۴۳، وعده دیدار، سبز کوچک، اینجا چراغی روشن است، خدا می‌آید[۲۸۸] و قدمگاه[۲۸۹] در برخی گزارش‌ها از مهم‌ترین تجربه‌های سینمای ایران در بازنمایی موضوعات مرتبط با امام مهدی معرفی شده است.[۲۹۰]

همچنین مجموعه تلویزیونی موعود،[۲۹۱] جشنواره فیلم‌نامه‌نویسی مهدویت،[۲۹۲] مستند ظهور بسیار نزدیک است که در برخی محافل علمی، از جمله دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.[۲۹۳] برنامه رادیویی او خواهد آمد از تولیدات رادیو فارس که به مناسبت دهه مهدویت و ایام میلاد امام مهدی پخش شده است، از دیگر نمونه‌های بازتاب این موضوع در رسانه‌ها به‌شمار می‌روند.[۲۹۴]

معماری

در برخی دیدگاه‌ها، مفاهیم مرتبط با امام مهدی در معماری و شهرسازی با مؤلفه‌هایی مانند آینده‌نگری، هویت دینی، آرامش، عدالت و تأمین نیازهای معنوی جامعه پیوند داده شده است. بر این اساس، شماری از پژوهشگران و مراکز پژوهشی، از جمله مرکز پژوهش‌های مسجد جمکران، به تبیین الگوهایی برای معماری و شهرسازی با الهام از آموزه‌های قرآنی و روایی پرداخته‌اند.[۲۹۵]

کتاب‌شناسی

دربارهٔ امام مهدی، از سده‌های نخستین اسلامی تاکنون آثار فراوانی در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت تألیف شده است. بخشی از این آثار پیش‌از تولد امام مهدی و بر پایه روایات پیامبر و ائمه دربارهٔ امام مهدی نگاشته شده و در دوره‌های بعد نیز شمار زیادی کتاب، رساله، پژوهش و سایر آثار علمی به زبان‌های گوناگون در این زمینه منتشر شده است.[۲۹۶]

نسخه خطی

بیش از ۷۵۰ نسخه نفیس خطی و چاپ سنگی با موضوع امام مهدی در گنجینه کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی موجود است که قدمت تعدادی از آنها به ۸۸۰ سال قبل می‌رسد و برخی از این نسخ به‌طور اختصاصی و برخی نیز فصل‌هایی را به امام مهدی اختصاص داده است.[۲۹۷]

کتاب و دانشنامه

دانش‌نامه امام مهدی به سرپرستی محمد محمدی ری‌شهری
دانش‌نامه امام مهدی به سرپرستی محمد محمدی ری‌شهری

تحول آثار مرتبط با امام مهدی از آغاز غیبت تاکنون، به انتشار بیش از ۲۰۰۰ مقالهٔ علمی، ۳۵۰ رساله و بیش از ۶۰۰۰ اثر توصیفی و تحلیلی در موضوعات گوناگون مهدویت منجر شده است.[۲۹۸] منابع مهدویت معمولاً به دو دسته منابع اصلی شامل قرآن، حدیث و آثار حدیثی و کلامی، و منابع مطالعاتی و پژوهشی تقسیم می‌شوند.[۲۹۹] گستره آثار مهدوی به اندازه‌ای است که تعیین شمار دقیق آنها دشوار دانسته شده است. با این حال، برخی کتاب‌شناسی‌های تخصصی کوشیده‌اند این آثار را معرفی و طبقه‌بندی کنند؛ از جمله در کتاب در جستجوی قائم بیش از ۱۸۵۰ عنوان کتاب، رساله، پایان‌نامه، مجله و آثار ادبی دربارهٔ امام مهدی معرفی شده است[۳۰۰] و کتاب کتابنامه حضرت مهدی نیز بیش از ۲۰۰۰ اثر به زبان‌های مختلف، از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، ترکی، روسی و فرانسوی را فهرست کرده است.[۳۰۱] دانش‌نامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ مجموعه‌ای ده‌جلدی در موضوع امام مهدی است که به سرپرستی محمد محمدی ری‌شهری و با همکاری گروهی از پژوهشگران تدوین شده است.[۳۰۲]

رمان و داستان

در کنار آثار پژوهشی و دینی، امام مهدی در قالب رمان و داستان نیز مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است. از جمله رمان‌ها و داستان‌های منتشرشده با این محور می‌توان به قبیله برمودا، مفرد مذکر غائب، طاووس مستور، اتوبوس فیروزه‌ای، سر بر دامن ماه، چهارفانوس، زنی که پشت خزر خواب بود و نامه آخر اشاره کرد.[۳۰۳] همچنین برای آشنایی کودکان و نوجوانان با امام مهدی، آثار داستانی و آموزشی متعددی در قالب کتاب‌های کودک و نوجوان منتشر شده است.[۳۰۴][۳۰۵]

همایش‌ها

امام مهدی از محورهای مهم پژوهش‌های قرآنی، روایی، کلامی، سیاسی و از ارکان تاریخ اسلام است[۳۰۶] و از دهه‌های اخیر، همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی متعددی دربارهٔ ابعاد اعتقادی، تاریخی، کلامی، اجتماعی و تمدنی آن برگزار شده است. این همایش‌ها عمدتاً با مشارکت حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی مهدویت از جمله مؤسسه آینده روشن در ایران،[۳۰۷] عراق و برخی دیگر از کشورهای اسلامی برگزار می‌شود[۳۰۸] و حاصل آن انتشار صدها مقاله، کتاب و مجموعه مقالات علمی در حوزه مطالعات امام مهدی و مهدویت است.[۳۰۹]

مهم‌ترین رویدادهای علمی امام‌مهدی‌پژوهی در ایران، عبارت‌اند از: بیست‌ویکمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت با موضوع مهدویت و دشمن‌شناسی یهود صهیونی در قم،[۳۱۰] همایش بین‌المللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی،[۳۱۱] پنجمین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با موضوع خانواده مهدوی و تمدن نوین اسلامی،[۳۱۲] چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت،[۳۱۳] سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر،[۳۱۴] همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی،[۳۱۵] همایش ملی تربیت مهدوی،[۳۱۶] همایش ملی مهدویت و آینده پژوهی،[۳۱۷] همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی[۳۱۸] و نشست‌های تخصصی دانشگاهی و حوزوی.[۳۱۹]

در دیگر کشورها نیز همایش‌ها و نشست‌های متعددی دربارهٔ امام مهدی برگزار شده است، ازجمله: کنگره بین‌المللی امام مهدی و آینده جهان با همکاری حوزه علمیه قم و نجف در شهر عراق،[۳۲۰] همایش سالانه امام مهدی در کشمیر،[۳۲۱] سمینار مهدویت، امید بشریت در پاکستان،[۳۲۲] کنفرانس مفهوم مهدویت در اسلام در آنتالیا،[۳۲۳] همایش گامی به سوی ظهور در شهر ماژونگای ماداگاسکار،[۳۲۴] همایش بین‌المللی مهدویت در لاهه هلند[۳۲۵] و همایش حقیقت مهدویت در لندن.[۳۲۶] این همایش‌ها با هدف تبیین و ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار در پنج قاره جهان در کشورهایی مانند آلمان، اتریش، جمهوری آذربایجان، اندونزی، مالزی، کانادا، سوریه، لبنان و کشورهای آفریقایی که مجمع جهانی اهل‌بیت در آنجا دارای نمایندگی است، برگزار می‌شود.[۳۲۷]

دیدگاه اهل‌سنت

روایات فراوانی از اهل‌سنت دربارهٔ مهدی آخرالزمان نقل شده است[۳۲۸][۳۲۹][۳۳۰] که آبری شافعی، عبدالحق دهلوی، سفارینی و شوکانی، این روایات را متواتر دانسته‌اند.[۳۳۱] بیشتر عالمان اهل‌سنت بر این باورند که محمد مهدی در آخرالزمان از نسل امام حسن متولد خواهد شد و پدر وی عبدالله نام دارد.[۳۳۲][۳۳۳][۳۳۴] مهدی در پایان تاریخ قیام می‌کند، عدالت را در سراسر جهان گسترش می‌دهد و حضرت عیسی نیز هنگام ظهور او فرود می‌آید و با وی همراه می‌شود.[۳۳۵] ابن‌جوزی و ابن‌طلحه شافعی، مهدی موعود را همان محمد بن حسن عسکری دانسته و او را قائم و منتظر معرفی کرده‌اند.[۳۳۶][۳۳۷]

پانویس

پانویس}}

منابع

آغاز منابع}}

پایان منابع}}

  1. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۱۸|ج=۲}}
  2. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۹|ک=درسنامه مهدویت|ص=۱۹۲|ج=۱}}
  3. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۴۱۹|ج=}}
  4. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگ‌نامه مهدویت|ص=۴۷۳|ج=}}
  5. ↑ پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۶۳|ج=}}
  6. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۳۲|ج=۲}}
  7. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگ‌نامه مهدویت|ص=۳۷۱|ج=}}
  8. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۱۷ و ۴۲۶|ج=۲}}
  9. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگ‌نامه مهدویت|ص=۳۷۲–۳۷۴|ج=}}
  10. ↑ پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات سیاسی و فکری امامان شیعه (ع)|ص=۵۶۷|ج=}}
  11. ↑ پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الفصول العشرة فی الغیبة|ص=۸۰|ج=}}
  12. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۲۴–۴۲۵ و ۴۳۰|ج=۲}}
  13. ↑ پک|ابن‌شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابی‌طالب|ص=۵۲۳|ج=۳}}
  14. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۸۳|ج=۲}}
  15. ↑ پک|طبری|۱۳۷۱|ک=دلائل الإمامة|ص=۵۰۲|ج=}}
  16. ↑ پک|مجلسی|۱۳۶۵|ک=بحار الانوار|ص=۸۲|ج=۵۱}}
  17. ↑ پک|طبرسی نوری|۱۴۱۰|ک=النجم الثاقب|ص=۱۶۵–۲۶۵|ج=۱}}
  18. ↑ پک|قمی|۱۳۷۹|ک=منتهی الآمال|ص=۱۹۷۴–۱۹۷۹|ج=۳}}
  19. ↑ پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۳۹|ج=۲}}
  20. ↑ پک|ابن‌جوزی|۱۴۲۶|ک=تذکرة الخواص|ص=۵۰۶–۵۰۷|ج=۲}}
  21. ↑ پک|ابن‌تیمیه حرّانی|۱۴۰۶|ک=منهاج السنة النبویة|ص=۹۱–۹۴|ج=}}
  22. ↑ پک|قفاری|۱۴۱۵|ک=أصول مذهب الشیعة|ص=۸۶۶|ج=۲}}
  23. ↑ پک|زینلی|۱۳۸۱|ک=انتظار موعود|ف=امام مهدی (ع) و طول عمر (پیشینه و دلائل)|ص=۲۲۳}}
  24. ↑ پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الفصول العشرة فی الغیبة|ص=۸۳ و ۹۳|ج=}}
  25. ↑ پک|صافی گلپایگانی|۱۳۹۱|ک=سلسله مباحث امامت و مهدویت|ص=۱۶۶–۱۶۷|ج=۳}}
  26. ↑ پک|صافی گلپایگانی|۱۳۸۰|ک=منتخب الأثر|ص=۲۷۶–۲۸۲|ج=۲}}
  27. ↑ پک|جهان‌مهین|۱۳۹۵|ک=درس‌هایی از مکتب اسلام|ف=طول عمر امام مهدی (ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی|ص=۴۳–۴۹}}
  28. ↑ پک|جهان‌مهین|۱۳۹۵|ک=درس‌هایی از مکتب اسلام|ف=طول عمر امام مهدی (ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی|ص=۴۳–۴۹}}
  29. ↑ پک|جوادی آملی|۱۳۹۰|ک=عصاره خلقت|ص=۲۴|ج=}}
  30. ↑ پک|طبرسی|۱۴۱۷|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۴۷۲|ج=۲}}
  31. ↑ پک|سوره کهف||ک=|ص=آیات ۸۲–۶۵|ج=}}
  32. ↑ پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۴۸۹|ج=۲}}
  33. ↑ پک|مهدی‌پور|۱۳۷۸|ک=راز طول عمر امام زمان (عج) از دیدگاه علم و ادیان|ص=۱۲|ج=}}
  34. ↑ پک|صافی گلپایگانی|۱۳۹۱|ک=سلسله مباحث امامت و مهدویت|ص=۱۶۶–۱۶۷|ج=۳}}
  35. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۵۱–۴۶|ج=۳}}
  36. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبه|ص=۱۵۰|ج=}}
  37. ↑ پک|صدر|۱۳۸۲|ک=تاریخ الغیبه الکبری|ص=۶۴|ج=۲}}
  38. ↑ پک|محدث نوری|۱۳۸۳|ک=نجم الثاقب|ص=۴۰۳–۴۰۵|ج=}}
  39. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۰|ک=وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی|ف=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه}}
  40. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۵۲–۵۳|ج=۳}}
  41. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبه|ص=۲۲۴|ج=}}
  42. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۰۷|ج=۲}}
  43. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۲|ک=مبلغان|ف=خانه مهدی (ع) کجاست؟|ص=۱۳۱–۱۳۲}}
  44. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۲|ک=مبلغان|ف=خانه مهدی (ع) کجاست؟|ص=۱۲۷ و ۱۳۳–۱۳۵}}
  45. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۲|ک=مبلغان|ف=خانه مهدی (ع) کجاست؟|ص=۱۳۴–۱۳۵}}
  46. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۰۱|ج=۸}}
  47. ↑ پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۳۹|ج=۲}}
  48. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=درسنامه مهدویت|ص=۴۱|ج=}}
  49. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۳۲۳|ج=۱}}
  50. ↑ پک|صافی گلپایگانی|۱۳۷۵|ک=پاسخ ده پرسش|ص=۷۰|ج=}}
  51. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۳۶۱|ج=۲}}
  52. ↑ پک/بن|مهدی۳|ک=وب‌سایت جامعه الزهرا (حوزه علمیه خواهران قم)|ف=دلایل نقلی بر اثبات امام مهدی عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف}}
  53. ↑ پک|عاشوری|۱۳۸۸|ک=موعود|ف=نگاهی به عصر غیبت صغرا|ص=بدون صفحه}}
  54. ↑ پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه|ص=۵۸۸|ج=}}
  55. ↑ پک|حاجی‌زاده|۱۴۰۱|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|ص=۹}}
  56. ↑ پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه|ص=۵۷۹|ج=}}
  57. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۵۰۳ و ۵۱۶|ج=۲}}
  58. ↑ پک|سند|۱۴۳۱|ک=دعوی السفارة فی الغیبة الکبری|ص=۸۳–۹۲|ج=۱}}
  59. ↑ پک|جوادی آملی|۱۳۷۸|ک=ولایت فقیه|ص=۱۵۰|ج=}}
  60. ↑ پک|سند|۱۴۳۱|ک=دعوی السفارة فی الغیبة الکبری|ص=۸۳–۹۲|ج=۱}}
  61. ↑ پک|موسوی خلخالی|۱۳۸۰|ک=حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه|ص=۱۴ و ۸۹|ج=}}
  62. ↑ پک|جعفریان|۱۳۷۰|ک=دین و سیاست در دوره صفوی|ص=۳۲ و ۳۱۲|ج=}}
  63. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۲۸۲|ج=۲}}
  64. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۳۳۴|ج=}}
  65. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۰۳–۲۰۷|ج=}}
  66. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۰۲|ج=}}
  67. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲|ج=}}
  68. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۸۰|ج=۲}}
  69. ↑ پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۴۱|ج=}}
  70. ↑ پک/بن|مهدی۵۲۳|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=حکمت الهی در مسئله غیبت آزمایش شیعیان است}}
  71. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۷|ج=}}
  72. ↑ پک|طوسی|۱۴۰۷|ک=تجرید الاعتقاد|ص=۲۲۱|ج=}}
  73. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=درسنامه مهدویت|ص=۳۹|ج=}}
  74. ↑ پک|نصیری|۱۳۸۶|ک=حصون|ف=برکات وجودی حضرت ولی عصر (عج) در عصر غیبت|ص=۱۰۲–۱۱۱}}
  75. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۸۰–۱۸۳|ج=۵}}
  76. ↑ پک|جمعی از نویسندگان مجله حوزه|۱۳۷۸|ک=چشم به راه مهدی (ع)|ص=۹۸–۱۰۱|ج=}}
  77. ↑ پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۲۸۷ و ۳۲۲|ج=۳}}
  78. ↑ پک|جمعی از نویسندگان مجله حوزه|۱۳۷۸|ک=چشم به راه مهدی (ع)|ص=۴۵–۶۹|ج=}}
  79. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۸۹–۱۹۰ و ۱۹۵|ج=۵}}
  80. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸|ج=۴}}
  81. ↑ پک|عبدالاحدی مقدم|میرتبار|۱۳۹۹|ک=مطالعات معنوی|ف=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|ص=۹۵}}
  82. ↑ پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}
  83. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۵۰|ج=۷}}
  84. ↑ پک/بن|مهدی۵۲۲|ک=وب‌سایت بنیاد حضرت مهدی موعود (ع)|ف=خرافات و شایعات مربوط به ظهور امام زمان علیه‌السلام}}
  85. ↑ پک|فاضل مازندرانی|۱۹۸۰|ک=تاریخ ظهور الحق|ص=۴۸۵–۵۰۱|ج=۲}}
  86. ↑ پک|حسن|۱۳۷۳|ک=المهدیه فی الإسلام|ص=۲۷۰|ج=}}
  87. ↑ پک/بن|مهدی۵۲۱|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=رخنه «خرافه» در موعودگرایی}}
  88. ↑ پک|عبدالاحدی مقدم|میرتبار|۱۳۹۹|ک=مطالعات معنوی|ف=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|ص=۹۵}}
  89. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۱–۱۳|ج=۴}}
  90. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۳–۱۶|ج=۴}}
  91. ↑ پک|صفری|قرائتی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌نامه امامیه|ف=خاستگاه‌شناسی متمهدیان در ادعای مهدویت بررسی موردی سید محمد نوربخش|ص=۱۳۲}}
  92. ↑ پک|صفری|۱۴۰۳|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمی|ف=احکام فقهی مهدویت|ص=۱۶۰–۱۶۶}}
  93. ↑ پک|عبدالاحدی مقدم|میرتبار|۱۳۹۹|ک=مطالعات معنوی|ف=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|ص=۹۵ و ۱۲۰–۱۱۹}}
  94. ↑ پک|احمدی‌فرد||ک=دانشنامه مهدویت|ف=معرفی منابع دربارهٔ امام مهدی (عج)|ص=}}
  95. ↑ پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۸۰|ج=۵۱}}
  96. ↑ پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۱۴۶|ج=۵۲}}
  97. ↑ پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۱۹۰|ج=۵۲}}
  98. ↑ پک|طبرسی|۱۴۱۷|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۲۸۰|ج=۲}}
  99. ↑ پک|طبرسی|۱۴۳۱|ک=مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار|ص=۶۳|ج=}}
  100. ↑ پک|حسینی فیروز آبادی|۱۴۲۴|ک=فضائل الخمسة من الصحاح الستة|ص=۴۱۱|ج=۳}}
  101. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۵۰۵|ج=۲}}
  102. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۰|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای|ف=حاکمیتِ جهانی عدالت و معنویت}}
  103. ↑ پک|غنوی|۱۳۹۱|ک=مشرق موعود|ف=درآمدی بر طرح اندیشه مهدویت در قرآن و سنت|ص=۲۵}}
  104. ↑ پک|شه‌گلی|خسروپناه|۱۳۹۶|ک=تحقیقات کلامی|ف=ادلة عقلی ضرورت وجود حجت الهی و مسئله مهدویت|ص=۲۵}}
  105. ↑ پک|میرخانی|۱۳۸۵|ک=فقه و حقوق خانواده|ف=ولایت‌باوری و امامت محوری در فقه جعفری|ص=۱۱}}
  106. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۲۴|ج=۴}}
  107. ↑ پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴–۶۵}}
  108. ↑ پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۱۶۳|ج=۷}}
  109. ↑ پک|کشی|۱۴۰۹|ک=رجال الکشی|ص=۵۱۳ و ۵۵۱|ج=}}
  110. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۸۴|ج=۲}}
  111. ↑ پک|خمینی|۱۳۷۴|ک=ولایت فقیه|ص=۷۸–۸۲|ج=}}
  112. ↑ پک|صالحی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=ماهیت‌شناسی توقیعات حضرت مهدی (ع)|ص=۹۵}}
  113. ↑ پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۳}}
  114. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۴۵|ج=۴}}
  115. ↑ پک|خویی|۱۳۷۲|ک=معجم رجال الحدیث|ص=۲۲۰|ج=۱۸}}
  116. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۸۵–۲۸۶|ج=}}
  117. ↑ پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴}}
  118. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۱۷–۱۲۰|ج=۴}}
  119. ↑ پک|شبیری|۱۳۸۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=توقیع (۳)|ص=۵۸۲: ۸}}
  120. ↑ پک|خلیلیان|۱۳۸۷|ک=فرهنگ کوثر|ف=معرفت و ولایت امام زمان (عج)}}
  121. ↑ پک|واحد تحقیقات مسجد جمکران|۱۳۷۴|ک=کرامات حضرت مهدی (عج) و فرازهایی از توقیعات مقدس بقیةالله الاعظم|ص=۹–۷۵|ج=}}
  122. ↑ پک|حسینی زیدی|عباس‌زاده|محمدیان|۱۳۹۸|ک=عصر آدینه|ف=بررسی عناصر سه‌گانه فکری، شکلی و ساختاری در دعای عصر غیبت|ص=۱۱۱}}
  123. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۹۵–۳۲۷|ج=۶}}
  124. ↑ پک/بن|بیعت۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=12 دعای مهدوی زمان غیبت از دعای ندبه تا دعای غریق}}
  125. ↑ پک/بن|بیعت۵|ک=وب‌سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر (عج)|ف=زیارت امام عصر در روز جمعه}}
  126. ↑ پک/بن|بیعت۷|ک=وب‌سایت سرپوش مذهبی|ف=نحوهٔ توسل به امام زمان}}
  127. ↑ پک|کاظمی|موسوی|۱۳۹۹|ک=موعود پژوهی|ف=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی (عج)|ص=۶۶}}
  128. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۹۶|ک=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|ص=۱۵۰–۱۵۱}}
  129. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۸۱|ج=۲}}
  130. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۴۸۳|ج=۲}}
  131. ↑ پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۳۳۵|ج=۱}}
  132. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۸–۱۰ و ۲۰–۱۷}}
  133. ↑ پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۳۴۳، ح۳۰|ج=۱}}
  134. ↑ پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبه|ص=۱۹۸، ح۹، ۱۹۹، ح۱۴، ۲۴۳، ح۴۳|ج=}}
  135. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۱۸ و ۳۰|ج=۱}}
  136. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۶۴۹|ج=۲}}
  137. ↑ پک|صدوق|۱۴۰۳|ک=خصال|ص=۳۰۳|ج=۱}}
  138. ↑ پک|رضوی|۱۴۰۳|ک=پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)|ص=۱۴–۱۵}}
  139. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۲۸۰|ج=۱}}
  140. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۸}}
  141. ↑ پک|صادقی|۱۳۸۹|ک=تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور|ص=۵۶–۵۷|ج=}}
  142. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و اتمام‌النعمه|ص=۶۵۰|ج=۲}}
  143. ↑ پک|علیانسب|نبوی|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه قرآن و حدیث|ف=بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها|ص=۲۴۹}}
  144. ↑ پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}
  145. ↑ پک|آیتی|۱۳۹۱|ک=مشرق موعود|ف=کارکردهای نشانه‌های ظهور|ص=۷–۱۷}}
  146. ↑ پک|یزدانی نورگورانی|۱۴۰۰|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه پیام‌نور استان خوزستان|ف=زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عج‌الله از دیدگاه قرآن کریم و روایات|ص=۸۹–۹۱}}
  147. ↑ پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=مشرق موعود|ف=زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی|ص=۲۴–۲۸}}
  148. ↑ پک|جهان‌کهن|۱۳۹۳|ک=ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان|ص=۳۶–۳۸|ج=}}
  149. ↑ پک|امداد|۱۴۰۰|ک=نقد و نظر|ف=شیوه‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّ‌پنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند|ص=۱۱۴–۱۱۶}}
  150. ↑ پک|بوذری‌نژاد|ایران‌پور|۱۴۰۱|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری‌گری در دوره صفویه|ص=۴۶}}
  151. ↑ پک|مطهری|۱۴۰۲|ک=قیام و انقلاب مهدی|ص=۵۸–۵۹|ج=}}
  152. ↑ پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=مشرق موعود|ف=زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی|ص=۲۱ و ۲۸–۲۴}}
  153. ↑ پک|جهان‌کهن|۱۳۹۳|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی|ف=ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان|ص=۳۶–۳۸ و ۹۴}}
  154. ↑ پک/بن|مهدی۴۰۰|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور}}
  155. ↑ پک/بن|مهدی۱۱|ک=وب‌سایت تبیان|ف=قیام گروهی از مشرق زمین}}
  156. ↑ پک|پور سیدآقایی|سلیمان مافی|۱۳۹۷|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=نقش ایرانیان در عصر ظهور|ص=۲۰}}
  157. ↑ پک|حسن‌پور|۱۳۹۹|ک=مطالعات مهدوی|ف=بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور|ص=۳۹ و ۴۳}}
  158. ↑ پک|خمینی|۱۳۷۹|ک=صحیفه نور|ص=۱۰۸|ج=۲۱}}
  159. ↑ پک|شیرمردی|۱۴۰۴|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان}}
  160. ↑ پک|سلیمیان|۱۴۰۴|ک=جامعه مهدوی|ف=تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق|ص=۱۷۱ و ۱۷۳–۱۷۴}}
  161. ↑ پک|صفری|۱۴۰۳|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمی|ف=احکام فقهی مهدویت|ص=۱۶۰–۱۶۱}}
  162. ↑ پک|ولی‌زاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۷۰}}
  163. ↑ پک|سبحانی‌نیا|۱۳۹۵|ک=حدیث‌پژوهی|ف=تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور|ص=۱۰۶–۱۱۰}}
  164. ↑ پک|رنجبری حیدرباغی|۱۳۹۲|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ|ص=۴۲–۴۴}}
  165. ↑ پک|رنجبری حیدرباغی|۱۳۹۲|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ|ص=۲۴–۲۵}}
  166. ↑ پک|ولی‌زاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۷۵–۷۸ و ۸۵–۸۶}}
  167. ↑ پک|حسینی شیرگ|۱۴۰۲|ک=پژوهش‌نامه قرآن و حدیث|ف=عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن|ص=۳۴–۳۶}}
  168. ↑ پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۳۰|ج=۱}}
  169. ↑ پک/بن|فلسطین۴۰۱|ک=خبرگزاری خبر آنلاین|ف=نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)}}
  170. ↑ پک|آیتی|۱۳۴۳|ک=الکواکب الدریة|ص=۷۸|ج=۱}}
  171. ↑ پک/بن|فلسطین۴۰۲|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان}}
  172. ↑ پک|سبحانی‌نیا|۱۳۹۵|ک=حدیث‌پژوهی|ف=تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور|ص=۱۰۵}}
  173. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی (عج)|ص=۱۵۶–۱۵۸|ج=۸}}
  174. ↑ پک|آل‌نبی|۱۳۹۶|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور}}
  175. ↑ پک|واعظی|رضایی|فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}
  176. ↑ پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}
  177. ↑ پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}
  178. ↑ پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}
  179. ↑ پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}
  180. ↑ پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}
  181. ↑ پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}
  182. ↑ پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیث‌پژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|ص=۶۴}}
  183. ↑ پک|هادی‌زاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}
  184. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}
  185. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}
  186. ↑ پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=من لایحضره الفقیه|ص=۳۸۱|ج=۴}}
  187. ↑ پک|صدوق|۱۴۰۳|ک=الخصال|ص=۶۲۶|ج=}}
  188. ↑ پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۷۱|ج=۵۰}}
  189. ↑ پک|گرجیان عربی|۱۴۰۰|ک=جامعه مهدوی|ف=مبانی انسان‌شناسی انتظار و عوامل زمینه‌ساز آن در اندیشهٔ حضرت آیت‌الله خامنه‌ای|ص=۹}}
  190. ↑ پک|موسوی اصفهانی|۱۳۸۱|ک=مکیال المکارم|ص=۲۳۵|ج=۲}}
  191. ↑ پک|موسوی|حسینی|۱۳۹۸|ک=موعودپژوهی|ف=واکاوی مفهوم انتظار و فضیلت آن در روایات|ص=۶۹ و ۸۰}}
  192. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۳۰۶–۳۰۷ و ۳۲۱–۳۱۴ و ۳۶۳–۳۲۸|ج=۵}}
  193. ↑ پک|شرفی جم|۱۳۹۳|ک=مطالعات معارف اسلامی و علوم تربیتی|ف=آثار تربیتی فرهنگ انتظار در تقابل با چالش‌های جدید خانواده|ص=۱۱۸–۱۲۲}}
  194. ↑ پک|ربانی خوراسگانی|۱۳۸۸|ک=بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر|ص=۲۳–۱۵۰|ج=}}
  195. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۳۰۹|ج=۵}}
  196. ↑ پک|لطفی|۱۴۰۰|ک=ره توشه|ف=کاردکردهای انتظار فرج در آموزه‌های دینی|ص=۲۵۰–۲۵۷}}
  197. ↑ پک/بن|فلسطین۴۰۳|ک=وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای|ف=بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمهٔ شعبان}}
  198. ↑ پک|شفیعی سروستانی|۱۳۸۰|ک=موعود|ف=شیعه، انتظار، وظایف منتظران|ص=بدون صفحه}}
  199. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۰|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=تبیین رابطه انتظار و سبک زندگی/ مؤلفه‌های سبک زندگی مهدوی}}
  200. ↑ پک|ربانی خوراسگانی|۱۳۸۸|ک=بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر|ص=۱۵۶–۱۵۸|ج=}}
  201. ↑ پک|فاطمه|مکاری امیری|۱۴۰۰|ک=موعودپژوهی|ف=ویژگی‌های حکومت امام مهدی (عج)|ص=۸۴–۸۶}}
  202. ↑ پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۲۰۵|ج=۱}}
  203. ↑ پک|سامانی|۱۳۹۷|ک=پژوهش‌های اعتقادی-کلامی|ف=شاخصه‌های حکومت مهدوی زمینه‌ساز صلح و امنیت جهانی|ص=۸۸–۹۹}}
  204. ↑ پک|فاطمه|مکاری امیری|۱۴۰۰|ک=موعودپژوهی|ف=ویژگی‌های حکومت امام مهدی (عج)|ص=۷۹}}
  205. ↑ پک|سامانی|۱۳۹۷|ک=پژوهش‌های اعتقادی-کلامی|ف=شاخصه‌های حکومت مهدوی زمینه‌ساز صلح و امنیت جهانی|ص=۷۳}}
  206. ↑ پک|قزی|قوامی|۱۳۹۷|ک=همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی|ف=دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی عج الله تعالی فرجه الشریف|ص=۳۴۳}}
  207. ↑ پک|حائری‌پور|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۰–۱۴۲}}
  208. ↑ پک|ملکی‌راد|عبدی‌چاری|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دست‌آوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۵–۱۲۶ و ۱۴۵–۱۴۴}}
  209. ↑ پک|ملکی‌راد|عبدی‌چاری|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دست‌آوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۵–۱۲۶ و ۱۴۵–۱۴۴}}
  210. ↑ پک|مریجی|قنبری نیک|۱۴۰۱|ک=جامعه مهدوی|ف=ویژگی‌های اجتماعی جامعه مهدوی از دیدگاه آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی (ره)|ص=۷۲–۷۳}}
  211. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۰۱|ج=۸}}
  212. ↑ پک|حلی|۱۴۱۷|ک=المستجاد من کتاب الإرشاد|ص=۵۱۱|ج=}}
  213. ↑ پک|ابن طاووس|۱۴۰۳|ک=الملاحم و الفتن|ص=۵۳ و ۸۳|ج=}}
  214. ↑ پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۴۶|ج=۵۲}}
  215. ↑ پک|حر عاملی|۱۳۷۹|ک=إثبات الهداة|ص=۵۵۰ و ۵۶۱ و ۵۷۳|ج=۳}}
  216. ↑ پک|حر عاملی|۱۳۷۹|ک=إثبات الهداة|ص=۷۵|ج=۳}}
  217. ↑ پک|لک‌زایی|۱۳۹۷|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران}}
  218. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=مهدویت؛ پیونددهنده پویایی فردی و انسجام اجتماعی شیعه}}
  219. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۷|ک=خبرگزاری دانشجو|ف=اندیشه مهدویت برای نظام اجتماعی/ مهدویت چگونه می‌تواند باعث قدرت اجتماعی شود؟}}
  220. ↑ پک/بن|مهدی۱۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=ثبت لحظه‌های مهدوی در پویش مردمی مؤسسه اهل بیت (ع) + فیلم}}
  221. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۰|ک=وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی|ف=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه}}
  222. ↑ پک|عطاردی|۱۴۰۳|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=سنت‌های نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»}}
  223. ↑ پک/بن|مهدی۱۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=میزبانی موکب جامعه قرآنی قم از زائران مسجد جمکران + عکس}}
  224. ↑ پک/بن|مهدی۱۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=شرایط اعزام مبلغ هفته مهدویت اعلام شد}}
  225. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۰|ک=وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی|ف=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه}}
  226. ↑ پک|محبی|۱۳۹۲|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=نیمهٔ شعبان در سراسر جهان}}
  227. ↑ پک/بن|مهدی۱۳|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=عکس: پیاده‌روی نیمه شعبان در عراق}}
  228. ↑ پک|عطاردی|۱۴۰۳|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=سنت‌های نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»}}
  229. ↑ پک|عطاردی|۱۴۰۳|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=سنت‌های نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»}}
  230. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۰|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=برنامه‌های بنیاد مهدویت؛ از جشن «یوم المهدی» تا اجرای طرح «پاتوق امام زمانی»}}
  231. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۴|ک=خبرگزاری شبستان|ف=نامگذاری مکان‌های مناسب به نام امام زمان از شعائر الهی است}}
  232. ↑ پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگ‌نامه مهدویت|ص=۴۳۷|ج=}}
  233. ↑ پک|میردامادی|۱۳۹۵|ک=مهدیه، در فرهنگ سوگ شیعی|ص=۴۷۱|ج=}}
  234. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۳|ک=خبرگزاری مهر|ف=مقبره کافی نگین خواجه ربیع مشهد/ مویه‌هایی که در گوش عاشقان مهدی (عج) طنین‌انداز است}}
  235. ↑ پک|طاووسی مسرور|مهدیه تهران|ک=۱۳۹۵|ص=۴۷۴–۴۷۵|ج=}}
  236. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۴|ک=وب‌سایت مجتمع خیریه مهدیه اصفهان|ف=معرفی مهدیه اصفهان}}
  237. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۷|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=در مورد مهدیه تهران در ویکی تابناک بیشتر بخوانید}}
  238. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۹|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=امضای تفاهم نامه احداث بیمارستان تخصصی حضرت صاحب الزمان - قم}}
  239. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۸|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=نگاهی به مسجد قائم اردبیل / مکانی که معماری و هنر اسلامی تجلی می‌کند}}
  240. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۳|ک=وب‌سایت شورای اسلامی شهر مقدس قم|ف=نام‌گذاری خیابان و میدانی به نام “مسجد مقدس جمکران” در شهرها یکی از راهکارهای تقویت فرهنگ انتظار است}}
  241. ↑ پک/بن|مهدی۱۰۶|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=نامگذاری صحیح معابر شهری از راه‌های مؤثر در حفظ فرهنگ بومی است}}
  242. ↑ پک/بن|بیعت۶|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=بیش از ۱٫۴ میلیون ایرانی «مهدی» نام دارند}}
  243. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۱|ک=وب‌سایت راسخون|ف=معنی اسم نرجس و نام‌های هم آوا با آن + میزان فراوانی در ثبت احوال}}
  244. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=گونه‌شناسی رویکردها به مهدویت در ایران امروز}}
  245. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=اجرای پویش کمک مؤمنانه با هدف بروز چهره‌هایی از جامعه مهدوی}}
  246. ↑ پک/بن|مهدی۳۱|ک=خبرگزاری رسا|ف=هدیه‌ای از جنس حیات برای پویش بقیةالله}}
  247. ↑ پک/بن|مهدی۳۲|ک=وب‌سایت مهر مهدوی|ف=پویش مردمی مهر مهدوی}}
  248. ↑ پک/بن|مهدی۳۳|ک=خبرگزاری رسا|ف=آغاز پویش ملی «یک درصد نذر امام زمان}}
  249. ↑ پک/بن|مهدی۳۴|ک=خبرگزاری شبستان|ف=طنین نام منجی در کویر؛ روایتی از حرکت جهانی «Who Is Imam Mahdi» در خراسان جنوبی}}
  250. ↑ پک/بن|مهدی۳۶|ک=خبرگزاری شبستان|ف=۱۰۰ هزار بسته معیشتی به نیت سلامتی و تعجیل در فرج آقا امام زمان (عج) در ایام نیمه شعبان در فارس توزیع می‌شود}}
  251. ↑ پک/بن|مهدی۳۹|ک=وب‌سایت سه‌شنبه‌های مهدوی|ف=سه‌شنبه‌های مهدوی !}} پویش مردمی}}
  252. ↑ پک/بن|مهدی۴۰|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=تدارک تلویزیون برای آغاز پویش «چله دعای عهد» /یک میلیون نفر عهد بستند}}
  253. ↑ پک/بن|مهدی۴۵|ک=خبرگزاری فارس|ف=توزیع ۲۰ هزار بسته معیشتی بین نیازمندان در پویش «کوچه‌های مهدوی»}}
  254. ↑ پک/بن|مهدی۴۳|ک=خبرگزاری قدس آنلاین|ف=پویش «نذر همدلی» ویژه عیدانه نیمه شعبان اجرا می‌شود}}
  255. ↑ پک/بن|مهدی۴۴|ک=خبرگزاری شبستان|ف=راه‌اندازی پویش مهدوی «#اکنون نوبت یاری ما است» برای کمک به سیل‌زدگان}}
  256. ↑ پک/بن|مهدی۴۶|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=برگزاری پویش «روز امید» با ارائه ۱۱۹۲ خدمت اجتماعی در ایام نیمه شعبان}}
  257. ↑ پک/بن|مهدی۴۷|ک=خبرگزاری فارس|ف=آغاز پویش «عید نو، عهد نو» / همدلی مهم‌ترین عامل برای ظهور}}
  258. ↑ پک/بن|مهدی۴۱|ک=خبرگزاری شبستان|ف=پویش مجازی مردمی «#به_یاد_او (هدیه‌ای به امام زمان (عج))» اجرا می‌شود}}
  259. ↑ پک/بن|مهدی۳۵|ک=خبرگزاری شبستان|ف=پویش مهدوی "ربیع الانام" و مسابقه سراسری "روز عهد و بیعت" برگزار می‌شود}}
  260. ↑ پک/بن|مهدی۳۷|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=پویش عکس «اجتماع مهدوی» در همدان برگزار می‌شود}}
  261. ↑ پک/بن|مهدی۳۸|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=آغاز پویش ملی اطعام مهدوی در سراسر کشور/ توزیع بیش از ۴۰ میلیون پرس غذای گرم و افطاری میان نیازمندان}}
  262. ↑ پک/بن|مهدی۴۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=برگزاری جشنواره ملی «به سوی خورشید» و ارتقاء آگاهی‌های مهدوی}}
  263. ↑ پک|شجاعی‌مهر|۱۴۰۴|ک=عصر آدینه|ف=نشانه‌شناسی مناسک مهدویت و نقش آن در تاب‌آوری جوامع شیعی|ص=۱۱۸}}
  264. ↑ پک|فوزی|احمدی|موسوی|۱۴۰۴|ک=جستارهای سیاسی معاصر|ف=آرمان ظهور و تأثیرات آن بر گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران|ص=۳۳۹}}
  265. ↑ پک/بن|مهدی۶۲۹|ک=وب‌سایت شورای نگهبان|ف=قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران}}
  266. ↑ پک/بن|مهدی۶۳۰|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=مهدویت در کلام امام خمینی رحمة الله علیه}}
  267. ↑ پک|کرمی|۱۴۰۲|ک=مشرق موعود|ف=مهدویت در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)|ص=۷}}
  268. ↑ پک|کرمی|۱۴۰۲|ک=مشرق موعود|ف=مهدویت در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)|ص=۷}}
  269. ↑ پک/بن|مهدی۶۳۱|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=ایران کشور امام زمان «عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف»}}
  270. ↑ پک/بن|مهدی۶۳۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=نقش فرزندآوری در سربازسازی و زمینه‌سازی ظهور}}
  271. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۱|ک=وب‌سایت سیویلیکا|ف=همایش ملی مهدویت و هنر}}
  272. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=خلق آثار هنری در «چله مهدویت» و «رضوی» شهرستان ری}}
  273. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۵|ک=خبرگزاری مهر|ف=خوشنویسان هرمزگان در «مدح مهدویت» قلم زدند}}
  274. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۶|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=برگزاری نمایشگاه خوشنویسی “مهدویت” به مناسبت نیمه شعبان در شهریار}}
  275. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف= «او خواهد آمد»؛ وقار هنر نگارگری در خدمت فرهنگ مهدویت}}
  276. ↑ پک|مرادخانی|اکبری‌نسب|۱۳۹۵|ک=عصر آدینه|ف=تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر ایران|ص=۱۸۷}}
  277. ↑ پک|هادی|زارع‌زاده|۱۴۰۴|ک=چهارمین کنفرانس بین‌المللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افق‌های هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب|ف=تحلیلی بر آثار تجسمی معاصر ایران با موضوع ظهور حضرت مهدی}}
  278. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۰|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=برپایی نمایشگاه "کسی می‌آید" با محتوای مهدویت و آخرالزمان}}
  279. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۶|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=بررسی وضعیت موسیقی‌های بدون ساز مهدوی در ایران}}
  280. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۷|ک=وب‌سایت صدای جمهوری اسلامی ایران|ف=#امام زمان (عج)(322 مورد)}}
  281. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۸|ک=وب‌سایت کآشوب|ف=بهترین‌های گروه سرود مناجات با امام زمان (عج)}}
  282. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۹|ک=وب‌سایت کمپین دعا فقط برای یک نفر|ف=برترین موسیقی‌های مهدوی}}
  283. ↑ پک|ورمزیار|ورمزیار|۱۳۹۷|ک=عصر آدینه|ف=ذوق ادبی شیخ بهایی در خدمت معارف مهدوی|ص=۷۲}}
  284. ↑ پک|خسروی|چراغی‌وش|بابائی|۱۳۹۲|ک=کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی|ف=بررسی تطبیقی سیمای امام مهدی (عج) در شعر معاصر فارسی و عربی|ص=۵۳}}
  285. ↑ پک|داودی|کریمی نورالدین‌وند|عبداللهی|۱۴۰۴|ک=پ‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی|ف=جهان‌بینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعاره‌های مفهومی|ص=۱۲۶–۱۲۷}}
  286. ↑ پک|داودی|کریمی نورالدین‌وند|عبداللهی|۱۴۰۴|ک=پ‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی|ف=جهان‌بینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعاره‌های مفهومی|ص=۱۳۲}}
  287. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۵|ک=خبرگزاری پانا|ف=امام عصر (عج) در آیینه سینما}}
  288. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۵|ک=خبرگزاری پانا|ف=امام عصر (عج) در آیینه سینما}}
  289. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=لحظه‌های ناب «انتظار» در «سینما» / بغض‌هایی که از جنس «سکوت» نیست}}
  290. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۵|ک=خبرگزاری پانا|ف=امام عصر (عج) در آیینه سینما}}
  291. ↑ پک/بن|مهدی۱۱۵|ک=خبرگزاری مهر|ف=وظایف منتظران در مجموعه تلویزیونی موعود بیان می‌شود}}
  292. ↑ پک/بن|مهدی۱۱۷|ک=پایگاه خبری تحلیلی حلقه وصل|ف=اعلام فراخوان نخستین جشنواره فیلم‌نامه‌نویسی مهدویت}}
  293. ↑ پک/بن|مهدی۱۱۶|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=نقد مستند «ظهور بسیار نزدیک است» در اصفهان}}
  294. ↑ پک/بن|مهدی۶۰۳|ک=خبرگزاری ایکنا|ف= «او خواهد آمد» در رادیو فارس}}
  295. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۲|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=خلأ آموزه‌های مهدوی در معماری و شهرسازی امروز/ تزریق نگاه دینی و مهدوی؛ نوشداروی معماری آشفته مدرن}}
  296. ↑ پک|احمدی‌فرد||ک=دانشنامه مهدویت|ف=معرفی منابع دربارهٔ امام مهدی (عج)|ص=}}
  297. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۳|ک=وب‌سایت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب|ف=رونمایی از نسخ خطی با موضوع مهدویت}}
  298. ↑ پک|معنوی|۱۴۰۲|ک=انتظار موعود|ف=سیر تطور آثار مکتوب (برگزیده) مهدوی در سده اخیر حوزه علمیه قم|ص=۹۳}}
  299. ↑ پک/بن|مهدی۱۱۱|ک=وب‌سایت پرسمان|ف=منابع و کتب مهدویت}}
  300. ↑ پک|پورطباطبایی|۱۳۷۰|ک=در جستجوی قائم (عج)|ص=۱۳|ج=}}
  301. ↑ پک/بن|مهدی۱۱۲|ک=وب‌سایت کتابخانه حضرت آیت‌الله العظمی گلپایگانی|ف=ولادت امام زمان (عج)}}
  302. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=|ج=۱۰–۱}}
  303. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۹|ک=وب‌سایت انتشارات کتاب جمکران|ف=بهترین کتاب‌های رمان و داستان مهدوی}}
  304. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۷|ک=وب‌سایت پاتوق کتاب|ف=بهترین کتاب‌های کودک و نوجوان با موضوع مهدویت}}
  305. ↑ پک/بن|مهدی۶۱۸|ک=خبرگزاری دفاع مقدس|ف=معرفی ۲۰ کتاب داستانی دربارهٔ امام زمان (عج)}}
  306. ↑ پک|پاک|۱۳۸۵|ک=تاریخ اسلام|ف=مهدویت در غرب اسلامی|ص=۱۲۷}}
  307. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۲|ک=وب‌سایت مؤسسه آینده‌روشن بشریت|ف=فراخوان مقاله بیست و یکمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت}}
  308. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۱|ک=خبرگزاری فارس|ف=اولین همایش بین‌المللی مهدویت در کاظمین برگزار شد}}
  309. ↑ پک|معنوی|۱۴۰۲|ک=انتظار موعود|ف=سیر تطور آثار مکتوب (برگزیده) مهدوی در سده اخیر حوزه علمیه قم|ص=۹۳}}
  310. ↑ پک/بن|مهدی۱۱۸|ک=وب‌سایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم|ف=فراخوان بیست‌ویکمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت اعلام شد}}
  311. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۴|ک=وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان)|ف=زمان آغاز همایش بین‌المللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی اعلام شد}}
  312. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۳|ک=وب‌سایت دانشگاه تهران|ف=اطلاع‌رسانی پنجمین اجلاس ملی مهدویت و انقلاب اسلامی}}
  313. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۱|ک=وب‌سایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم|ف=پیش‌نشست چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان «دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت» برگزار شد}}
  314. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۲|ک=وب‌سایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم|ف= «سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی» با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر برگزار می‌شود}}
  315. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۵|ک=وب‌سایت سیویلیکا|ف=مجموعه مقالات همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی}}
  316. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۶|ک=وب‌سایت دانشگاه رازی|ف=نخستین همایش ملی تربیت مهدوی}}
  317. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۸|ک=وب‌سایت سیویلیکا|ف=مجموعه مقالات اولین همایش ملی مهدویت و آینده‌پژوهی}}
  318. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۰|ک=وب‌سایت بنیاد حضرت مهدی موعود (عج)|ف=همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی}}
  319. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۳|ک=وب‌سایت دانشگاه آزاد واحد سنندج|ف=نشست تخصصی مهدویت و انتظار از دیدگاه مذاهب اسلامی با حضور اساتید حوزه و دانشگاه}}
  320. ↑ پک/بن|مهدی۵۰۹|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=کنگره امام مهدی (عج) و آینده جهان چگونه برگزار می‌شود؟}}
  321. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۶|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری همایش سالانه امام مهدی (عج) در کشمیر}}
  322. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۷|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری سمینار «مهدویت، امید بشریت» در پاکستان}}
  323. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۹|ک=وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه|ف=کنفرانس «مفهوم مهدویت در اسلام» در آنتالیا برگزار می‌شود}}
  324. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=مهدویت از دیدگاه قرآن در ماداگاسکار تبیین شد}}
  325. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۴|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=اولین همایش بین‌المللی مهدویت در هلند}}
  326. ↑ پک/بن|مهدی۵۱۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری نخستین همایش «حقیقت مهدویت» در لندن}}
  327. ↑ پک/بن|مهدی۵۲۰|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=مدیرکل اروپا و آمریکا مجمع جهانی اهل‌بیت (ع) خبر داد: برگزاری همایش‌های مهدوی در پنج قاره دنیا}}
  328. ↑ پک|ایوب|۱۴۱۹|ک=الطریق الی المهدی المنتظر (عج)|ص=۹۲|ج=}}
  329. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۷۶–۸۲|ج=۱}}
  330. ↑ پک|اکبرنژاد|۱۳۸۶|ک=مبلغان|ف=امام مهدی (ع) در نگاه اهل‌سنت|ص=۴۳–۵۸}}
  331. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸۲–۸۳|ج=۱}}
  332. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸۸–۹۰|ج=۱}}
  333. ↑ پک|ابوالحسینی|۱۳۸۲|ک=رواق اندیشه|ف=مهدی (علیه‌السلام) از نگاه اهل‌سنت|ص=۷۴–۸۴}}
  334. ↑ پک|ابن‌قیم جوزیه|۱۴۰۸|ک=المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف|ص=۱۵۱|ج=}}
  335. ↑ پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸۶–۸۸|ج=۱}}
  336. ↑ پک|ابن‌جوزی|۱۴۲۶|ک=تذکرة الخواص|ص=۳۲۵|ج=۲}}
  337. ↑ پک|ابن‌طلحه شافعی|۱۴۱۹|ک=مطالب السؤول|ص=۳۱۱|ج=}}