احساس تنهایی
 زنی در خانه سالمندان و موقعیت مرتبط با احساس تنهایی | |
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | روان‌شناسی و سلامت روان |
| نوع مفهوم | مفهوم روان‌شناختی و عاطفی |
| معنای اصطلاحی | تجربه‌ای ذهنی و ناخوشایند ناشی از ناکافی بودن روابط اجتماعی یا عاطفی |
| حوزه کاربرد | روان‌شناسی و علوم اجتماعی |
| گستره جغرافیایی | جهانی |
| اهمیت و ارتباط | |
| اهمیت | بالا در سلامت روان و کیفیت زندگی |
| مرتبط با | افسردگی اضطراب روابط اجتماعی |
احساس تنهایی؛ احساس ترس از دست دادن و تنها شدن.
احساس تنهایی تجربه‌ای ذهنی و ناخوشایند است که وقتی نیاز بنیادین انسان به ارتباط و صمیمیت برآورده نشود، پدید می‌آید و با ناامیدی، اضطراب، افسردگی و بی‌ارزشی همراه می‌شود. احساس تنهایی با کمبود روابط، ادراک ذهنی و ناخوشایند بودن شناخته می‌شود و نشانه‌هایی مانند اضطراب شدید، ترس از تنها ماندن، احساس نادیده‌گرفته‌شدن و واکنش‌های جسمانی دارد. علل آن در ابعاد هیجانی، اجتماعی، خانوادگی، عاطفی، گروهی، هستی‌گرا و معنوی بررسی می‌شود. تنهایی پایدار کیفیت زندگی را کاهش می‌دهد و می‌تواند به افسردگی، خودکشی، اعتیاد، بیماری‌های جسمی و مشکلات قلبی‌عروقی بینجامد. احساس تنهایی در سالمندان شایع‌تر است و در روابط زناشویی نیز با نارضایتی و دلزدگی همراه می‌شود.
تعریف
احساس تنهایی یک تجربهٔ ذهنی و ناخوشایند است که با عواطفی مانند ناامیدی، اضطراب، افسردگی و بی‌ارزشی همراه می‌شود[۱] و زمانی پدید می‌آید که نیاز بنیادین انسان به ارتباط و صمیمیت به‌طور رضایت‌بخش برآورده نشود. افراد در شدت این نیاز و شیوهٔ برآوردن آن متفاوت‌اند، اما ناتوانی در ساختن یا نگه‌داشتن روابط پایدار و رضایت‌بخش می‌تواند به محرومیت و تنهایی بینجامد.[۲]
روان‌شناسی میان تنها بودن و احساس تنهایی تفاوت می‌گذارد؛ احساس تنهایی وقتی رخ می‌دهد که روابط اجتماعی مهم از نظر کمیت یا کیفیت کافی نباشند، در حالی که تنها بودن اگر انتخابی و تحت کنترل فرد باشد می‌تواند مثبت باشد. احساس تنهایی اغلب با ترس از فقدان یا تنهاشدن، و در برخی موارد هراس از تنهایی (مونوفوبیا)، پیوند دارد.[۳]
در گذشته تنهایی گاه مفهومی مثبت و به‌معنای کناره‌گیری داوطلبانه برای رسیدن به اهداف بالاتر بود، اما امروزه روان‌شناسی آن را حالتی منفی می‌داند که فرد فقدان یا کمبود روابط را درک می‌کند و عناصری مانند احساس نامطلوب فقدان، از دست دادن همدم، جنبه‌های ناخوشایند روابط ازدست‌رفته و کاهش کیفیت رابطه با دیگری را در بر می‌گیرد. پیش‌تر تنهایی با افسردگی، کم‌رویی، خشم و خودانزواطلبی مفهوم‌سازی می‌شد، اما امروزه یک سازهٔ روان‌شناختی مستقل با خطرات منحصربه‌فرد به‌شمار می‌رود.[۴]
ویژگی‌ها
انسان، موجودی اجتماعی است و نیاز به ارتباط و تعلق دارد؛ وقتی این نیاز برآورده نشود، احساس تنهایی پدید می‌آید. در تعریف‌های علمی، تنهایی معمولاً با کاستی در روابط اجتماعی همراه است، ماهیتی ذهنی دارد و به انتظارات و ادراک فرد از روابط وابسته است، تجربه‌ای ناخوشایند به‌شمار می‌رود و فرد را برای کاهش یا رفع آن برمی‌انگیزد.[۵]
نشانه‌های آن شامل اضطراب شدید و نامتناسب با موقعیت، ترس مفرط از تنها بودن، احساس نادیده گرفته‌شدن حتی در جمع، تلاش افراطی برای پرهیز از انزوا، دشواری در حفظ روابط عاطفی رضایت‌بخش و احساس تنهایی حتی در بستر رابطه است. همچنین واکنش‌های جسمانی مانند افزایش ضربان قلب، تنگی قفسه سینه، اختلال تنفسی، سرگیجه، تهوع یا حملات وحشت‌زدگی گزارش شده است.[۶][۷]
عوامل
دربارهٔ علل احساس تنهایی، رویکردهای گوناگونی مطرح شده است:
- رویکرد روان‌تحلیلی آن را تجربه‌ای پایدار و ریشه‌دار در کودکی می‌داند؛
- رویکرد وجودگرا آن را پدیده‌ای گریزناپذیر و فراگیر در زندگی همه انسان‌ها می‌بیند؛
- رویکرد نیازهای اجتماعی آن را ناشی از نبود رابطه‌های مورد نیاز و تأمین‌کننده نیازهای اجتماعی می‌داند؛
- رویکرد ناهماهنگی شناختی آن را محصول فاصلهٔ ادراک‌شده میان روابط اجتماعی آرمانی و واقعی و خطاهای شناختی می‌شمارد؛
- رویکرد تعامل‌گرا آن را حاصل تأثیر متقابل عوامل شخصی، فرهنگی و موقعیتی می‌داند.[۸]
پژوهش‌ها تنهایی را در چند بُعد بررسی می‌کنند:[۹]
| مقیاس | توضیح |
|---|---|
| هیجانی / فردی | تجربهٔ عواطف منفی ناشی از برآورده نشدن نیازها و انتظارات، احساس دلتنگی، فقدان صمیمیت، ناتوانی در بیان هیجانات، احساس طردشدگی یا ترس از دست دادن. |
| اجتماعی | ناهمخوانی میان روابط اجتماعی موجود و روابط مطلوب فرد، نارضایتی از تعاملات بین‌فردی، فقدان دوست صمیمی یا حمایت عاطفی و احساس درک‌نشدن، مقایسهٔ خود با دیگران. |
| خانوادگی | نارضایتی از روابط درون خانواده، احساس بی‌توجهی یا کنار گذاشته شدن و ادراک عدم حمایت یا درک متقابل. |
| عاطفی | فقدان رابطهٔ صمیمی یا عاشقانهٔ رضایت‌بخش و نبود همراهی برای سهیم شدن در غم و شادی. |
| گروه‌های بزرگ‌تر | نداشتن تعلق به گروه‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی یا محلی و محرومیت از حمایت جمعی. |
| هستی‌گرا | تجربهٔ تنهایی به‌عنوان وضعیتی بنیادین و گاه اجتناب‌ناپذیر در حیات انسانی، همراه با احساس بی‌همتایی یا ناهمزمانی با دیگران. |
| مذهبی / معنوی | احساس فاصله از باورها یا فعالیت‌های معنوی، کاهش مشارکت در مناسک دینی و معنوی. |
پیامدها
ادامه احساس تنهایی کیفیت زندگی را پایین می‌آورد و می‌تواند به اضطراب، حملات وحشت‌زدگی، هراس، افسردگی، خودکشی، اعتیاد به مواد و الکل، بیماری‌های حاد و مزمن، وسواس فکری و رفتاری، انزواطلبی، مشکلات قلبی‌عروقی، بی‌منطقی، درک نادرست از حرف دیگران، افزایش کورتیزول، کاهش دوپامین و لذت از زندگی، تضعیف سیستم ایمنی، افزایش کلسترول، چاقی و فشارخون بینجامد.[۱۰] این احساس در همه سنین دیده می‌شود، اما در سالمندان شایع‌تر است؛ حدود ۱۲ تا ۴۰ درصد افراد بالای ۶۵ سال را درگیر می‌کند و با افسردگی، خودکشی و یأس شدید همراه است.[۱۱] در روابط زناشویی نیز تنش‌ها، فرسودگی جسمی و روانی، توقعات بالا و برآورده نشدن انتظارات اجتماعی و نیازهای عاطفی می‌تواند به نارضایتی، دلزدگی، افسردگی و احساس تنهایی پس از ازدواج منجر شود.[۱۲][۱۳] برای کاهش این احساس و پیامدهایش، حمایت اجتماعی، تکنیک‌های آرام‌سازی مانند تنفس و آرام‌سازی عضلانی، تصویرسازی ذهنی، حواس‌پرتی و حساسیت‌زدایی پیشنهاد شده است.[۱۴]
پانویس
- ↑ Heravi kimavi, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, 2008:2(6).
- ↑ شیخ‌الاسلامی، «احساس تنهایی و سلامت عمومی سالمندان»، 1390ش، ص28-34.
- ↑ «چطور از تنهایی لذت ببریم»، وب‌سایت ذهن موفق.
- ↑ رحیم‌زاده، «مبانی مفهومی احساس تنهای: یک مطالعۀ کیفی»، 1390ش، ص123.
- ↑ مدنی‌پور و سپاه‌منصور، «رابطة بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، 1392ش، ص1155-1157.
- ↑ «ترس از تنهایی چیست و راهکارهای رفع آن کدامند؟»، وب‌سایت روان درمان.
- ↑ «چطور از تنهایی لذت ببریم»، وب‌سایت ذهن موفق.
- ↑ ابراهیمی، «عوامل و زمینه‌های احساس تنهایی زنان»، 2020م، ص1-27.
- ↑ رحیم‌زاده، «مبانی مفهومی احساس تنهای: یک مطالعۀ کیفی»، 1390ش، ص123-141.
- ↑ «احساس تنهایی چیست؟»، وب‌سایت مرکز مشاورۀ هم‌اندیشان.
- ↑ Heravi kimavi, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, 2008:2(6).
- ↑ معتمدی و بخشی‌پور، «بررسی اثربخشی آموزش غنی‌سازی روابط زناشویی بر کاهش احساس تنهایی و دلزدگی زناشویی زنان متأهل با گرایش به خیانت»، 1398ش، ص2-3.
- ↑ غفوری و دیگران، «پیش‌بینی سازگاری زناشویی بر اساس احساس تنهایی، اضطراب مرگ و معنای زندگی در زوجین شهر تهران»، 1402ش، ص227.
- ↑ مدنی‌پور و سپاه منصور، «رابطۀ بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، 1392ش، ص۱۱۵۵.
منابع
- ابراهیمی، نازیلا و دیگران، «عوامل و زمینه‌های احساس تنهایی زنان»، نشریهٔ زن و جامعه، ۲۰۲۰م.
- «احساس تنهایی چیست؟»، وب‌سایت مرکز مشاورهٔ هم‌اندیشان، تاریخ بازدید: ۲۵ دی ۱۴۰۱ش.
- «ترس از تنهایی چیست و راهکارهای رفع آن کدامند؟»، وب‌سایت روان درمان، تاریخ به‌روزرسانی: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
- «چطور از تنهایی لذت ببریم»، وب‌سایت ذهن موفق، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- رحیم‌زاده، سوسن و دیگران، «مبانی مفهومی احساس تنهای: یک مطالعهٔ کیفی»، نشریهٔ روان‌شناسی تحولی، دوره ۸، شماره ۳۰، ۱۳۹۰ش.
- شیخ‌الاسلامی، فرزانه و دیگران، «احساس تنهایی و سلامت عمومی سالمندان»، نشریهٔ پرستاری و مامایی جامع نگر، دوره ۲۱، شماره ۲، ۱۳۹۰ش.
- طباطبایی، فرزاد، «علت احساس تنهایی»، وب‌سایت هنر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۵ دی ۱۴۰۱ش.
- غفوری، محمدسجاد و دیگران، «پیش‌بینی سازگاری زناشویی بر اساس احساس تنهایی، اضطراب مرگ و معنای زندگی در زوجین شهر تهران»، فصلنامهٔ خانواده پژوهی، سال ۱۹، شماره ۷۴، ۱۴۰۲ش.
- مدنی‌پور، نادیا و سپاه منصور، مژگان، «رابطهٔ بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، کنگرهٔ ملی روان‌شناسی اجتماعی ایران، دوره برگزاری ۲، ۱۳۹۲ش.
- معتمدی، فاطمه و بخشی‌پور، باب‌الله، «بررسی اثربخشی آموزش غنی‌سازی روابط زناشویی بر کاهش احساس تنهایی و دلزدگی زناشویی زنان متأهل با گرایش به خیانت»، همایش ملی روان‌شناسی، تعلیم و تربیت و سبک زندگی، ۱۳۹۸ش.
- «مونوفوبیا-علائم، علل، عوارض و درمان»، وب‌سایت بیمارستان‌های آپولو، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- Heravi kimavi M, Anooshe M, Froghan M, sheikhi M, Hajizadeh E, Syed bagher madah M, Mohammadi I, Ahmadi F, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, Journal of ageing quarterly, 2008.