زن مطلقه

زن مطلقه
موقعیت اجتماعی و حقوقی زن مطلقه

ترانه علیدوستی در نقش سمیرا، زن مطلقه، در فیلم «استراحت مطلق».
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	جامعه‌شناسی حقوق فقه اسلامی
نوع مفهوم	مفهوم اجتماعی و حقوقی
معنای اصطلاحی	زنی که از پیوند زناشویی با جاری شدن طلاق خارج شده است
اهمیت و ارتباط
اهمیت	تبیین حقوق و چالش‌های اجتماعی زنان پس از طلاق
مرتبط با	طلاق ازدواج خانواده

زن مطلقه؛ زن خارج‌شده از قرارداد ازدواج با جاری شدن طلاق.

زن مطلقه کسی است که با طلاق از پیوند زناشویی خارج شده و در بسیاری از خرده‌فرهنگ‌های ایرانی با نگاه منفی، بدبینی، طرد و برچسب‌هایی مانند بی‌کفایت یا بی‌پناه روبه‌رو می‌شود؛ همین نگاه می‌تواند روابط اجتماعی، حمایت خانوادگی و سلامت روان او را آسیب‌زده و به انزوا، افسردگی و مشکلات اقتصادی و حقوقی، به‌ویژه در حضانت فرزندان، بینجامد. با این حال، اسلام ازدواج مجدد او را پسندیده می‌داند و تجربه نشان می‌دهد بسیاری از زنان مطلقه به‌دلیل پختگی، مهارت و سازگاری در ازدواج دوم موفق‌ترند، هرچند تابوی ازدواج با آنان، فشارهای اجتماعی و دشواری ازدواج مجدد باعث می‌شود حدود نیمی از آنان دیگر ازدواج نکنند. راه برون‌رفت، تغییر نگاه جامعه، برچسب‌زدایی، تقویت مهارت‌ها و حمایت‌های اجتماعی و فرهنگی است؛ در فقه نیز عده، نفقه و رفتار محترمانه با زن مطلقه برای حفظ حقوق او تشریع شده است.

وضعیت اجتماعی

زن مطلقه، زنی است که به‌دلیل طلاق از همسرش، از قرارداد ازدواج خارج شده است. آنها در برخی جوامع، ازجمله برخی خرده‌فرهنگ‌های ایرانی، با نگاه‌های منفی، فرودستانه و همراه با بدبینی و بی‌اعتمادی مواجه هستند. این نگرش می‌تواند آنان را در معرض تبعیض، بی‌احترامی، سوءاستفاده، طرد اجتماعی و کاهش حمایت‌های اجتماعی قرار دهد. در برخی خرده‌فرهنگ‌ها، زن بیش از مرد مسئول فروپاشی خانواده دانسته می‌شود و رفتارهای معمولی زنان مطلقه نیز ممکن است با سوءظن از سوی فرزندان، والدین، دوستان، نزدیکان، همکاران، کارفرمایان، همسایگان و صاحب‌خانه‌ها مواجه شود. شکست در زندگی زناشویی و نداشتن سرپرست نیز گاه موجب شکل‌گیری ترحم و همدلی نامطلوب می‌شود.

زنان مطلقه ممکن است با برچسب‌هایی مانند بی‌کفایت، شکست‌خورده، بی‌پناه، بی‌سرپرست و ولنگار مواجه شوند. این برچسب‌ها و نگرش‌های منفی می‌تواند به محدودشدن روابط اجتماعی و طرد آنان منجر شود؛ به‌گونه‌ای که برخی نزدیکان به‌دلیل ترس از تأثیرگذاری آنان بر مردان و پسران جوان، روابط خود را با آنها کاهش می‌دهند. در برخی خانواده‌ها، طلاق مایهٔ آبروریزی تلقی شده و زن مطلقه پس‌از جدایی با پذیرش دوبارهٔ خانواده مواجه نمی‌شود. پژوهش‌های انجام‌شده دربارهٔ زنان مطلقهٔ ایرانی نیز از کاهش سرمایه و حمایت اجتماعی، انزوا، احساس ناامنی، کاهش منزلت اجتماعی و محدودشدن روابط اجتماعی آنان حکایت دارد.

وضعیت اقتصادی و روانی

زنان مطلقه، به‌ویژه در صورت نداشتن استقلال مالی یا سرپرستی فرزندان، ممکن است با مشکلات اقتصادی، محدودیت در ورود به بازار کار، تبعیض و آزار در محیط‌های اجتماعی و شغلی، و کاهش حمایت‌های اجتماعی مواجه شوند. زنان مطلقه‌ای که حضانت فرزندان را بر عهده دارند، در برخی امور مربوط به فرزندان با محدودیت‌های حقوقی یا اداری مواجه هستند. خروج فرزند از کشور و ازدواج دختر در صلاحیت قانونی پدر قرار دارد و در مواردی مانند افتتاح حساب، برخی امور بیمه‌ای و تحویل کارنامهٔ تحصیلی نیز مشکلاتی ناشی از رویه‌های اداری گزارش شده است.

احساس ازدست‌رفتن فرصت‌های زندگی مشترک، زیان مالی، تنهایی، نگرانی دربارهٔ آیندهٔ فرزندان، تعارض با خانواده، مشکلات اقتصادی و دشواری ازدواج مجدد نیز ازجمله عواملی است که بر وضعیت روانی آنان تأثیر می‌گذارد. از پیامدهای گزارش‌شده می‌توان به افسردگی، اضطراب، اندوه، انزوا و دیگر اختلالات روانی اشاره کرد. بااین‌حال، نگرش زنان به طلاق یکسان نیست و برخی، به‌ویژه در شرایطی که طلاق را راهی برای رهایی از مشکلات زندگی مشترک دانسته‌اند، نگرش مثبتی نسبت به آن دارند؛ هرچند فشارهای اجتماعی و سوءرفتار پس‌از طلاق می‌تواند این نگرش را تغییر دهد.

ازدواج زنان مطلقه

در فرهنگ اسلامی، زنان مطلقه به ازدواج مجدد پس‌از طلاق ترغیب می‌شوند و تک‌زیستی زنان امری ناپسند به حساب آمده و مردان به حمایت از این زنان به شکل ازدواج تشویق می‌شوند. باوجود این، سامان‌دهی ازدواج زنان مطلقه در جامعهٔ ایرانی با محوریت ازدواج به‌عنوان همسر دوم یا همسر موقت، مورد توجه بوده است؛ اما کارشناسان، کارکرد اجتماعی این راه‌حل را اندک دانسته و راه‌حل اساسی را شکستن تابوی ازدواج پسران مجرد با زنان مطلقه می‌دانند.

ازدواج زنان مطلقه در جامعهٔ ایرانی با مشکلات و چالش‌های بسیاری روبرو است؛ به همین دلیل، حدود ۵۵٪ از زنان بعداز طلاق ازدواج نمی‌کنند. مردان مجرد و حتی مردانی که همسران خود را طلاق داده‌اند نیز علاقهٔ کمتری به ازدواج با زنان مطلقه دارند و در نتیجه، بیشتر آنها به تجرد قطعی و تنهایی سوق داده می‌شوند. صاحب‌نظران، راه برون‌رفت از چالش‌های ازدواج زنان مطلقه را تغییر ذهنیت ایرانیان دربارهٔ زنان مطلقه و ارتقای مهارت‌های فردی و اجتماعی آنان می‌دانند تا با رسمیت بخشیدن به حقوق انسانی مطلقه‌ها، زمینه‌های زندگی عادی برای آنان فراهم شود.

براساس آمارهای موجود، زنان مطلقه، به‌دلیل بالا رفتن میزان مهارت و سازگاری، معمولاً در ازدواج دوم موفق بوده‌اند. تجربهٔ بیشتر از زندگی مشترک، فهم دقیق‌تر از مدیریت زندگی، برخورداری از مهارت‌های لازم مانند مهرورزی، سازگاری، دوری از مجادلات و مدیریت مناسب چالش‌های زندگی مشترک، از ویژگی‌های زنان مطلقه است. همچنین بهره‌مندی این زنان از برخی تسهیلات زندگی و ازدواج کم‌هزینه و آسان نیز می‌تواند مردان بیشتری را به ازدواج با زنان مطلقه ترغیب کند. امروزه ازدواج پسران مجرد با زنان مطلقه و بزرگ‌تر از خود، حتی با داشتن فرزند نیز در ایران رایج شده است.

از سوی دیگر، همسرگزینی زنان مطلقه به‌دلیل شکست در ازدواج اول، دارای اهمیت مضاعف شناخته شده و برهمین اساس توصیه شده است که آنان با هم‌سنخ‌ترین افراد به خود ازدواج کنند. رعایت کفویت در سن و سال، وضعیت اجتماعی، تشابهات فردی و اخلاقی از مواردی است که بر رعایت آنها از سوی زنان مطلقه، تأکید شده است. ازدواج زنان مطلقه با مردان جوان‌تر ازخود و مردان شکاکی که اصرار دارند از زندگی گذشتهٔ همسرشان بدانند و نسبت به این مسئله سوءظن دارند، آزاردهنده دانسته شده است.

از این منظر، ازدواج مجدد زنان مطلقه نیازمند توسعهٔ ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی و تقویت عوامل ازدواج مجدد آنان است. تقویت ارزش‌های فردی و شخصیتی آنان، از عوامل اثرگذار بر گسترش ازدواج زنان مطلقه است. زدودن کلیشه‌های جنسیتی در مورد زنان مطلقه با ارجاع به مراکز مشاورهٔ اجتماعی، برچسب‌زدایی از زنان مطلقه توسط دستگاه‌ها و سازمان‌های متولی فرهنگ عمومی و رسانه در چارچوب فیلم، سریال و قالب‌های هنری دیگر در راستای افزایش سرمایهٔ اجتماعی زنان مطلقه و افزایش میزان اعتماد به خود، استفاده از ظرفیت سازمان‌های مدنی برای حمایت‌های اجتماعی، کارآفرینی اجتماعی برای زنان مطلقه، شناخته‌شدن زنان خانه‌دار به‌عنوان شاغل، براساس قانون حمایت اجتماعی از زنان خانه‌دار، از عوامل مؤثر بر ازدواج زنان مطلقه دانسته شده است.

برخی زنان، بعداز طلاق، رفتار سازگارانه‌ای در پیش گرفته و سعی می‌کنند با توسل به معنویات به استقبال پیامدهای طلاق بروند. برخی از آنان پس‌از طلاق موفق به طی‌کردن مراتب تحصیلی، شغلی، افزایش سرمایهٔ فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی خود شده‌اند. تعداد زیادی از زنان باوجود مشکلات بسیاری که در زندگی قبلی داشته‌اند، اما همچنان تمایل به ازدواج مجدد دارند که این امر نشان‌دهندهٔ برداشت مثبت آنان از زندگی و پایبندی آنان به ارزش‌های ازدواج و خانواده تعبیر شده است. زنانی که به‌علت دارابودن حضانت فرزند، امکان ازدواج برای آنها فراهم نیست، با وقف خود برای فرزندان، سعی می‌کنند خود را از فشارهای اجتماعی دور نگه داشته و به تربیت فرزندان خود بپردازند.

احکام فقهی

عِدّه طلاق

در فرهنگ اسلامی، زنان مطلقه دارای احکام و مقررات مشخصی هستند که در قرآن و فقه اسلامی بیان شده است. طلاق در اسلام، حلال اما به لحاظ شرعی و اجتماعی دارای شرایط و محدودیت‌هایی است تا حقوق زنان مطلقه حفظ شود و به آن‌ها آسیب وارد نشود. یکی از مهم‌ترین مسائل، نگه داشتن عده است؛ یعنی زن مطلقه باید پس‌از طلاق تا سه دوره عادت ماهیانه صبر کند و در این مدت ازدواج مجدد برایش حرام است تا از بارداری احتمالی اطمینان حاصل شود و حقوق شرعی طرفین رعایت شود. در این مدت، مرد وظیفه دارد نفقهٔ او را بپردازد و به وی سخت‌گیری نشود و حتی اگر زن باردار باشد، باید تا زمان زایمان از او حمایت کند.

حقوق پس‌از عِدّه

پس‌از پایان عده، زن مطلقه آزاد است که ازدواج کند و مرد نیز امکان رجوع به او را دارد، به شرط آنکه طلاق رجعی بوده باشد. اسلام تأکید دارد که رفتار با زنان مطلقه باید محترمانه باشد و هیچ‌گونه اذیت و آزار یا اخراج او در مدت عده جایز نیست. از نظر اجتماعی نیز در فرهنگ اسلامی تلاش شده زنان مطلقه در نظام حمایت خانواده و جامعه قرار بگیرند.

منابع

• «پنجاه‌وپنج درصد از زنان مطلقه ازدواج نمی‌کنند»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «تابوی ازدواج پسران با زنان مطلقه باید شکسته بشود، بازی‌های آماری منجر به بحران‌سازی شده»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۸۹ش.
• «چرا ازدواج پسران مجرد با زنان مطلقه رایج شده؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۴۰۲ش.
• حسنی، رضا و دیگران، «پیامدهای طلاق برای زنان مطلقهٔ شهر مشهد (یک پژوهش کیفی)»، مطالعات علوم اجتماعی ایران، سال ۱۰، شماره ۴۲، پاییز ۱۳۹۲ش.
• «زنان؛ بدون برچسب، پیش‌نویس حذف واژهٔ طلاق از شناسنامه زنان مطلقه تهیه شد»، وب‌سایت وقایع استان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
• «طلاق در قانون مدنی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
• علیخانی، اعظم، «حقوق زن در عصر نبوی»، فرهنگ کوثر، شماره ۷۵، ۱۳۸۷ش.
• قنبری برزیان، علی و دیگران، «مطالعهٔ جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش زنان مطلقه به ازدواج مجدد (مطالعهٔ موردی شهر اصفهان)، جامعه‌شناسی‌کابردی، سال ۳۴، شمارهٔ پیاپی ۸۹، شمارهٔ ۱، بهار ۱۴۰۲ش.
• «مخالفت با ازدواج افراد مطلقه امری مخالف شرع است»، پایگاه خبری آستان حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۰ش.
• «نکاتی در مورد مسائل پس‌از جدایی»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۴۰۲ش.