اختلال یادگیری کودکان

اختلال یادگیری کودکان

دوره آموزشی اختلالات یادگیری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اختلال یادگیری کودکان؛ بروز مشکل در فرایند یادگیری کودکان.

اختلال یادگیری، نوعی مشکل عصبی-رشدی و شناختی است که در آن کودک با وجود هوش طبیعی، در کسب مهارت‌های یادگیری و حل مسئله دچار مشکل می‌شود. این اختلال در اثر ترکیب عوامل ارثی و محیطی، توانایی مغز را در پردازش اطلاعات کلامی یا غیرکلامی تحت تأثیر قرار می‌دهد و تنها به مشکلات تحصیلی محدود نمی‌شود، بلکه عزت نفس، خودباوری و تمام ساحت‌های زندگی کودک را تا پایان عمر تحت تأثیر می‌گذارد. اختلالات یادگیری هفت دسته اصلی دارند: اختلال در خواندن (تشخیص و درک حروف و کلمات)، اختلال در نوشتن، اختلال در ریاضیات، اختلال در مهارت‌های حرکتی، اختلال در زبان، اختلال پردازش بینایی و اختلال پردازش شنوایی. نقص در بخش پیشانی سیستم عصبی مرکزی، رابطه نامناسب والدین با کودک، سرزنش، تحقیر، تنبیه بدنی و کنترل افراطی می‌توانند زمینه‌ساز بروز این اختلال شوند. نشانه‌های آن در دوره پیش‌دبستانی شامل بی‌علاقگی به کتاب، ضعف در گفتار، مشکل در یادگیری الفبا و رنگ‌ها و دشواری در مهارت‌های حرکتی ظریف است؛ در دوره مدرسه نیز ناتوانی در درک مطلب، خواندن روان، نوشتن و محاسبات ریاضی دیده می‌شود. برای تشخیص، والدین باید به متخصصانی مانند روانشناس بالینی یا آسیب‌شناس گفتار مراجعه کنند تا با انجام آزمون‌های هوش و پیشرفت تحصیلی، اختلال شناسایی شود. درمان شامل تمرینات ورزش مغزی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، بازی‌درمانی، کلاس‌های تقویتی و در مواردی دارودرمانی است. نقش خانواده در حمایت عاطفی و اجتماعی، تشویق کودک، همکاری با مدرسه و ایجاد فضایی امن و سالم بسیار حیاتی است.

معرفی

اختلال یادگیری، مشکلی شناختی و اختلالی عصبی-رشدی است که کودک با وجود داشتن هوش نرمال در کسب مهارت‌های یادگیری و حل مسئله دچار مشکل می‌شود. اختلال یادگیری در اثر برهم‌کنش عوامل ارثی و محیطی، توانایی مغز را در ادراک یا تحلیل اطلاعات کلامی یا غیرکلامی تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و بسیار گسترده‌تر از مشکلات تحصیلی است. اختلال یادگیری تمام ساحت‌های زندگی کودک همچون تحصیل، عزت‌نفس و خودباوری را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و تا پایان زندگی مسئله‌آفرین است. مشکلات هیجانی–اجتماعی در این کودکان اساس مشکلات تحصیلی است.

گاهی کودکان دارای اختلال یادگیری با کودکان اوتیستیک و بیش‌فعال اشتباه گرفته می‌شوند. هرچند کودکان بیش‌فعال و اوتیستیک هم دارای اختلال یادگیری هستند؛ اما این دو گروه از کودکان در دستهٔ کودکان دارای اختلال یادگیری قرار نمی‌گیرند. اگرچه برخی اشتراک‌ها میان کودکان دارای اختلال یادگیری با کودکان دو گروه یاد شده وجود دارد؛ اما کودکان دارای اختلال یادگیری در مهارت‌های اولیهٔ ارتباطی برخلاف دو گروه دیگر مشکلی ندارند.

انواع

اختلالات یادگیری در کودکان شامل هفت دستهٔ اصلی است:

	نوع	توضیح
۱	اختلال در خواندن	اختلال در تشخیص حروف و کلمات، درک آنها، صحیح و روان خواندن و سرعت خوانش.
۲	اختلال در نوشتن	اختلال در نوشتن کلمات و حروف یا فعالیت ذهنی درک اطلاعات مربوط به نوشتن.
۳	اختلال در ریاضی	مشکل در توانایی به خاطر سپردن و تنظیم اعداد و درک علائم عملیات.
۴	اختلال در مهارت‌های حرکتی	اختلال و دشواری در حرکت یا ایجاد هماهنگی بین اعضای بدن، در فعالیت‌هایی از قبیل دویدن، پریدن، در دست گرفتن مداد یا بستن دکمه‌های پیراهن.
۵	اختلال در زبان	مشکل در مهارت‌های زبانی، مانند توان واگویی یک داستان، شیوایی بیان، توانایی درک معنای واژه‌ها و دستورالعمل‌ها.
۶	اختلال پردازش بینایی	عدم درک تفاوت‌های ظریف در اشکال، معکوس کردن حروف یا اعداد، پرش از خطوط، مشکل در درک عمق یا فاصله و هماهنگی چشم و دست.
۷	اختلال پردازش شنوایی	اختلال در تشخیص تفاوت‌های ظریف آواها و ناتوانی در شنیدن درست واژه‌ها و ضعف خواندن، نوشتن و املا.

علل و عوامل

از آنجا که تمام عملکردهای یادگیری در مغز و نظام عصبی شکل می‌گیرد، نقص در کارکرد بخش پیشانی سیستم عصبی مرکزی از شایع‌ترین علل اختلال یادگیری دانسته می‌شود. برخی مطالعات نشان داده‌اند که اختلال یادگیری و کمبود توجه و تمرکز در محیط آموزشی با مشکلات روانی در دوران کودکی رابطهٔ مستقیم دارد که ناشی از نقص در رابطهٔ کودک با والدین در محیط خانواده است.

روانشناسان معتقدند کودکانی که در دورهٔ رشد خود ارتباط عاطفی لازم با والدین خود نداشته‌اند و توسط والدین خود سرزنش، تحقیر، تهدید و تنبیه بدنی شده‌اند، بیش از سایر کودکان به اختلال یادگیری مبتلا می‌شوند. استرس و کنترل افراطی والدین، بی‌توجهی به نیازهای اولیه کودکان و شیوه‌های فرزندپروری خشونت‌آمیز سبب کاهش توجه و پردازش ذهن کودک می‌شود. در بروز اختلال یادگیری عوامل مختلف آموزشی، محیطی، روانشناختی و ژنتیکی مؤثر هستند.

علائم

علائم اختلالات یادگیری در کودکان در سه دورهٔ پیش‌از دبستان، نشانه‌های هیجانی-ارتباطی و مهارت‌های تحصیلی مشاهده می‌شود:

علائم پیش‌از دبستان

• بی‌علاقگی به کتاب داستان و شعر؛
• ناتوانی در بازگویی خلاصهٔ یک داستان؛
• ضعف در مهارت‌های گفتاری و تلفظ اشتباه واژه‌ها؛
• ناتوانی در تشخیص صدای اول و آخر کلمات، یادگیری الفبا، اعداد، رنگ‌ها و روزهای هفته؛
• فراموشی مکان‌های آشنا و چهرهٔ افراد، گیجی در محیط ناآشنا؛
• مشکل در دست گرفتن مداد، قیچی، رنگ‌آمیزی درون خطوط و بستن بند کفش و دکمه.

علائم هیجانی و ارتباطی

• ضعف در درک هیجان‌ها و احساسات سطحی به‌دلیل ناتوانی در فهم ارتباطات غیرکلامی؛
• پایین بودن مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی؛
• دشواری در تعامل با محیط و زندگی مستقل.

علائم در مهارت‌های تحصیلی

• ناتوانی مداوم در درک مطلب شفاهی، خواندن روان، بیان نوشتاری، محاسبات عددی و استدلال ریاضی؛
• اختلال در ادراک دیداری و شنیداری، تمرکز محدود (مانند دیکته) و حواس‌پرتی.

ارتباط بین محیط آموزشی و اختلال یادگیری

مطالعات علوم تربیتی نوع محیط آموزشی را بر اختلال یادگیری کودکان مؤثر دانسته است؛ به‌گونه‌ای که فضای نامناسب آموزشی و زیستی در پیشرفت این اختلال مؤثر بوده است. وجود تفاوت در محیط آموزشی و فضای اجتماعی که کودکان حاضر می‌شوند، نوعی ترس و اضطراب در آنان ایجاد می‌کند؛ به همین دلیل لازم است تا والدین برای انطباق شرایط و آماده‌سازی روانی-اجتماعی کودکان، آنها را در محیط‌های مناسب با هدف تعامل کودک با محیط حاضر کنند. تغییر مؤلفه‌های محیط آموزشی می‌تواند عملکرد کودکان مبتلا به اختلال یادگیری را بهبود بخشد. مدارس باید مجهز به بخش‌های مختلف آموزشی باشند و نیازهای متنوع این دانش‌آموزان را پاسخ دهند.

اثرات روانی و اجتماعی

کودکان مبتلا به اختلال یادگیری، افزون بر اختلال‌های رفتاری درونی و بیرونی، بیش از همسالان خود با تنهایی، خشم، احساس طردشدگی، ترس از شکست، افسردگی و اضطراب روبرو می‌شوند. این عارضه، موفقیت در زندگی و مقبولیت اجتماعی در مدرسه را کاهش می‌دهد. با توجه به احتمال تداوم اختلال تا بزرگ‌سالی، توجه به آن ضروری است. ناآگاهی والدین و معلمان سبب می‌شود تا صفاتی ناروا مانند کودنی و کندذهنی به کودک نسبت داده شود و او را سرزنش کنند. در چنین شرایطی، کودک احساس حقارت کرده، فشار روانی فراوانی تحمل می‌کند و سرانجام از درس و مدرسه و یادگیری بیزار می‌شود.

تشخیص

طرح غربالگری پیشگری از تنبلی چشم کودکان

میزان شیوع اختلال یادگیری از جامعه‌ای به جامعهٔ دیگر متفاوت است. این اختلال، میان کودکان مدرسه‌ای ۲٫۷ تا ۳۰درصد وجود دارد که به‌طور متوسط ۱۰ تا ۲۰درصد دانش‌آموزان را دربرمی‌گیرد و پسران دو تا چهار برابر بیشتر از دختران به این اختلال دچار می‌شوند. در صورتی که پیش از ورود به مدرسه این اختلال شناسایی شود، اقدامات درمانی، مؤثرتر واقع می‌شود. برای تشخیص این اختلال به هریک از متخصصان آسیب‌شناس گفتاری، روان‌شناس عصب، روان‌شناس بالینی، روان‌شناس مدرسه یا متخصصان روان‌شناسی آموزشی می‌توان مراجعه کرد. این متخصصان آزمایش‌هایی برای تشخیص تعیین و با توجه به سن، رشد و علائم خاص فرد، از ابزارهای ارزیابی استاندارد متفاوتی استفاده می‌کنند. این تست‌ها شامل آزمون‌های هوش، آزمون‌های پیشرفت تحصیلی، آزمون‌های یکپارچگی بینایی-حرکتی و تست‌های زبانی است و این مشکل زمانی شخیص داده می‌شود که عملکرد کودکان در این آزمون‌ها کمتر از هوش آنها باشد.

درمان

اتاق تاریک در کاردرمانی

آموزش کودکان دارای اختلال یادگیری معمولاً نیازمند مداخلات ویژه و برنامه‌ریزی‌شده است و در قالب آموزش فردی یا گروه‌های کوچک، زیر نظر متخصصان، ارائه می‌شود. با توجه به این‌که اختلالات یادگیری ترکیبی از چند رشته است، برای درمان باید میان متخصصان حوزه‌های مختلف همکاری ایجاد شود.

روش‌های درمانی نیز مرکب از مجموعه‌ای از فعالیت‌ها است ازجمله:

• تمرینات ورزش مغزی: ورزش مغزی مهارت‌های حرکتی فعال‌کنندهٔ مغز است که می‌تواند استرس خاطرات، موقعیت‌ها، افراد، مکان‌ها و مهارت‌های خاص را کاهش دهد. در این روش هر دو نیمکرهٔ مغز فعال می‌شود و با استفاده از الگودهی عصبی مجدد یادگیری بهبود می‌یابد و عملکرد تحصیلی و رفتاری را افزایش می‌دهد.
• بازی‌درمانی: استفاده از بازی نیز به کودک اجازه می‌دهد تا تجربه‌ها، افکار، احساسات و تمایلاتی را که برای وی ناخوشایند است، ابراز کند و وضعیت اضطراب و درماندگی و تاب‌آوری او کنترل شود.
• تمرینات دید ورزشی: این تمرین می‌تواند اختلال در ادراک دیداری را برطرف کند. کودکانی که مشکل خیره‌شوندگی دارند، با تمریناتی که شامل تمرین‌های تمرکز، تمرین‌های گرایشی، تمرین‌های توالی و تمرین‌های هماهنگی چشم با دست و چشم با پا است، بهبود می‌یابند.
• کلاس تقویتی: با توجه به این‌که این کودکان برای انجام‌دادن تکالیف به زمان بیشتری نیاز دارند، استفاده از کلاس‌های تقویتی فارسی و ریاضی برای انجام تکالیف مدرسه، مطالعه و سازماندهی آموزشی بسیار مؤثر است.
• کاردرمانی: با استفاده از کاردرمانی مهارت‌های نوشتاری کودک بهبود می‌یابد. گفتاردرمانی نیز می‌تواند به تقویت مهارت‌های زبانی و کلامی کودک کمک کند.
• دارودرمانی: پزشک ممکن است داروهایی برای درمان افسردگی یا اضطراب و داروهایی برای افزایش توانایی تمرکز در مدرسه تجویز کند.

نقش خانواده در برابر کودکان دارای اختلال یادگیری

خانواده و والدین در حمایت از کودکان دارای اختلال یادگیری نقشی اساسی دارند و تأثیر آنان در بسیاری موارد از نقش معلم، درمانگر یا مشاور فراتر دانسته می‌شود. در این زمینه، سلامت روانی و کیفیت زندگی کودک اهمیتی هم‌سنگ یا حتی بیش از موفقیت تحصیلی دارد. تشویق و حمایت والدین می‌تواند به افزایش انگیزه و اعتمادبه‌نفس کودک کمک کند، در حالی که رفتارهای نادرست یا حمایت افراطی ممکن است به تضعیف هویت فردی و اجتماعی او یا کاهش پذیرش مسئولیت‌های تحصیلی بینجامد.

در منابع روان‌شناختی، از مهم‌ترین وظایف والدین، فراهم‌کردن حمایت عاطفی و اجتماعی برای عبور کودک از دشواری‌های ناشی از اختلال یادگیری یاد شده است؛ ازجمله:

• آگاه‌کردن کودک از مشکل یادگیری با زبانی متناسب و همراه با تأکید بر تفاوت‌های فردی و توانایی‌های او؛
• در میان گذاشتن موضوع با اطرافیان برای جلب حمایت و کاهش سوءبرداشت دیگر فرزندان دربارهٔ نوع رفتار پدر و مادر؛
• توجه به سبک زندگی سالم؛
• ایجاد فضایی برای بیان احساسات؛
• پیگیری وضعیت تحصیلی و درمانی کودک؛
• همکاری با مدرسه؛
• توجه به ابعاد گسترده‌تر موفقیت در زندگی، فراتر از پیشرفت درسی.

راهکارهای پیشگیری از اختلال یادگیری در کودکان

پیشگیری از اختلالات یادگیری عمدتاً بر عهدهٔ والدین دانسته می‌شود، زیرا کودک در سال‌های نخست در محیطی تحت کنترل آنان رشد می‌کند. توجه به تغذیهٔ مناسب، خواب کافی و ورزش منظم از عوامل مهم در کاهش خطر بروز این اختلالات است. همچنین توصیه می‌شود محیط زندگی کودک از مواد آلرژن یا محرک، مانند گردوغبار، اسپری‌های آرایشی، موی حیواناتی همچون گربه و سگ، دود سیگار، مواد شیمیایی سمی و فلزات سنگین، دور نگه داشته شود. افزون بر این، در ادبیات پژوهشی، مجموعه‌ای از اقدامات برای پیشگیری از اختلالات یادگیری پیشنهاد شده است؛ از جمله:

• آموزش پدران و مادران آینده؛
• مشاوره ژنتیکی؛
• مراقبت‌های دقیق از دوران جنینی تا پس‌از تولد؛
• رسیدگی منظم به وضعیت بهداشت کودکان؛
• ارزیابی زودهنگام برای شناسایی مبتلایان به این ناتوانایی؛
• جلوگیری از حوادث؛
• ایجاد انجمن‌های حمایت از کودکان؛
• ارزشیابی منظم پیشرفت کودک.

نگارخانه

• 
  تصویری از یک کودک در اتاق تاریک جهت تقویت ادراک بینایی
• 
  تصویری از یک سنسوری روم در یک مرکز درمان اختلالات یادگیری

منابع

• امیرطهماسب، گلنار و دیگران، «اثربخشی روش فرزندپروری مثبت بر مشکلات عاطفی-رفتاری کودکان با اختلال یادگیری در دورهٔ ابتدایی»، نشریهٔ علوم روانشناختی، شمارهٔ ۶۹، پاییز ۱۳۹۷ش.
• «انواع اختلالات یادگیری رایج- علائم، تشخیص و درمان ناتوانایی‌های یادگیری»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• ابراهیمی‌نیا، علی و شوندی، عفت، «فرهنگ، خانواده و آینده شغلی دانش‌آموزان دارای اختلال یادگیری»، کنفرانس بین‌المللی فرهنگ آسیب‌شناسی روانی و تربیت، ۱۳۹۶ش.
• حجت، حمیده، «مقایسهٔ ناگویی هیجانی و سرسختی روانشناختی و اضطراب اجتماعی در کودکان مبتلا به اختلال یادگیری و مادران کودکان عادی»، مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی، شمارهٔ ۳۳، زمستان ۱۴۰۰ش.
• «درمان اختلالات یادگیری»، وب‌سایت گفتار ناطق، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۴۰۲ش.
• سنگانی، علیرضا و دیگران، «نقش واسطه‌ای الگوهای پردازش حسی در رابطه بین شیوه‌های فرزندپروری با اختلال یادگیری در کودکان»، نشریهٔ روان‌شناسی افراد استثنایی، شمارهٔ ۴۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• شرفی، سکینه، «وظایف والدین کودکان دارای اختلال یادگیری»، ماهنامهٔ تعلیم و تربیت استثنایی، شمارهٔ ۱۱۲، دی ۱۳۹۱ش.
• شمشیری، نیره و دیگران، «تأثیر تمرینات دید ورزشی بر مدت زمان چشم ساکن و دقت مهارت هدف‌گیری- مهارت در کودکان با اختلال یادگیری»، نشریهٔ رشد و یادگیری حرکتی ورزشی، دورهٔ سیزدهم، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۰ش.
• غلامی توران پشتی، مرضیه و دلاور، علی، «طراحی پرسشنامهٔ (ارزیابی والد از کودک) جهت پیش‌بینی اختلال یادگیری در کودکان»، روان‌شناسی افراد استثنایی، شمارهٔ ۴۴، زمستان ۱۴۰۰ش.
• قاسمیان مقدم، هانیه و دیگران، «اثر بازی‌های حرکتی منتخب بر تعادل ایستا و پویا در کودکان با اختلال یادگیری خاص»، رشد و یادگیری حرکتی ورزشی، دورهٔ یازدهم، شمارهٔ ۱، بهار ۱۳۹۸ش.
• کردبچه، سوسن و دیگران، «مقایسهٔ اثربخشی تمرینات ورزش مغزی و بازی درمانی فیلیال بر همدلی و روابط والدکودک در دانش‌آموزان اختلال یادگیری شهر تهران»، نشریهٔ مطالعات و تازه‌های روانشناختی نوجوان و جوان، دورهٔ سوم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
• محمودی، مریم و دیگران، «تنظیم هیجان در کودکان با اختلال یادگیری و کودکان عادی»، نشریهٔ پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۹۵ش.
• ملک، نیلوفر و دیگران، «اصول طراحی فضای آموزشی، با رویکرد بهبود عملکرد کودکان مبتلا به اختلال یادگیری»، نشریهٔ معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، شمارهٔ ۴۳، تابستان ۱۴۰۲ش.
• نیک‌بخت، داریوش، «اختلالات یادگیری»، وب‌سایت کلینیک رسش، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۹ش.

• “HOW TO PREVENT LEARNING DISABILITIES”, understanding-learning-disabilities Website, Date of Visit: 16 December 2023.