دین در لبنان
 دیدار جوزف عون، رئیس‌جمهور لبنان، با هیئتی از رهبران مذهبی لبنان، ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶م | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | جامعه‌شناسی مذهب و مطالعات منطقه‌ای |
| نوع مفهوم | بررسی ساختار دینی و اجتماعی |
| حوزه کاربرد | دینی اجتماعی سیاسی |
| گستره جغرافیایی | لبنان |
| اهمیت و ارتباط | |
| مرتبط با | اسلام مسیحیت |
دین در لبنان؛ نقش باورهای دینی در سبک زندگی مردم لبنان.
دین در لبنان با نقش‌آفرینی ادیان ابراهیمی در قالب ۱۷ فرقهٔ مذهبی به زندگی مردم رنگ و شکل ویژه بخشیده است. در قانون اساسی لبنان، دین خاصی رسمیت ندارد، اما فرقه‌ها به رسمیت شناخته شده‌اند و امور شخصی هر مذهب، مانند ازدواج و طلاق و ارث، بر پایهٔ رویهٔ قضایی خودش اداره می‌شود. آمارها نشان می‌دهد امروز شیعیان حدود ۳۲٪، مسیحیان ۲۴٪، اهل‌سنت ۲۱٪، دروزی‌ها ۷٪ و دیگر مذاهب ۱۶٪ جمعیت را تشکیل می‌دهند. دین در لبنان تنها باور شخصی نیست، بلکه در هویت، سیاست، جغرافیا و فرهنگ هم اثر گذاشته است؛ پست‌های کلیدی حکومت میان فرقه‌ها تقسیم می‌شود و شیعیان در مقاومت برابر تجاوزات اسرائیل، نقش اصلی را داشته‌اند. در فرهنگ روزمره، مناسبت‌های اسلامی و مسیحی تعطیل رسمی‌اند و آداب رمضان مانند مسحراتی، افطاری و خیمه‌های رمضانی، گاه پیروان دیگر ادیان را هم در کنار مسلمانان جمع می‌کند.
اهمیت و جایگاه
لبنان از نظر فرقه‌های دینی بسیار متنوع است و پیروان ادیان بزرگ در طول تاریخ در تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن نقش داشته‌اند؛ به‌همین دلیل امروزه فرقه‌ها به‌عنوان واحدهای سیاسی‑اجتماعی شناخته می‌شوند.[۱][۲] بر پایه یک نظرسنجی، ۹۷ درصد مردم خود را متعهد به دین می‌دانند و ۵۶ درصد عبادت‌های خود را در کلیسا و مسجد انجام می‌دهند. با این حال، اطلاعات درباره شمار پیروان هر مذهب اندک و گاه متناقض است. در سال‌های اخیر پایبندی جوانان به باورهای دینی کمتر شده؛ برخی از آنان معتقدند خدا انسان را آزاد آفریده و انتخاب دین یا مذهب بر عهده خود اوست.[۳]
در قانون اساسی لبنان دین خاصی رسمیت ندارد و تنها آزادی اندیشه و اعتقاد تضمین شده است،[۴] اما فرقه‌های مذهبی به رسمیت شناخته شده‌اند و در ساختار سیاسی کشور حضور دارند.[۵] این فرقه‌ها در قوانین کشور استقلال دارند و امور شخصی پیروان‌شان، مانند ازدواج، طلاق و ارث، بر اساس رویه قضایی خاص هر مذهب رسیدگی می‌شود.[۶]
تعدد ادیان
در لبنان سه دین بزرگ ابراهیمی شامل اسلام، مسیحیت و یهودیت حضور دارند و در قالب ۱۷ فرقهٔ رسمی به زندگی مردم شکل داده‌اند.[۷] مسیحیان لبنان ۱۱ فرقه هستند: مارونی، ارتدوکس، کاتولیک، ارمنی ارتدوکس و کاتولیک، پروتستان، سریانی ارتدوکس و کاتولیک، لاتین، کلدانی و نستوری.[۸] مسلمانان پنج مذهب دارند: شیعه، سنی، دروزی، علوی و اسماعیلی. یهودی‌ها در لبنان فرقه‌ای کم‌اهمیت به شمار می‌روند.[۹] فرقه‌های رسمی تشکیلات مذهبی خاص خود را دارند و در کنار ساختار دولتی، مسائل دینی و احوال شخصیه پیروان خود را اداره می‌کنند.[۱۰]
ترکیب جمعیتی پیروان ادیان در لبنان
تنها سرشماری رسمی لبنان در ۱۹۳۲م توسط فرانسه انجام شد: ۵۱٪ مسیحی، مارونی‌ها ۲۹٪، اهل‌سنت ۲۲٪ و شیعیان حدود ۲۰٪.[۱۱] پس از آن سرشماری دیگری انجام نشده است؛[۱۲] محققان علت را علاقهٔ طبقهٔ حاکم به پرشمار نشان‌دادن مارونی‌ها و دشواری آمار دقیق می‌دانند. از دوره عثمانی تا میانهٔ قرن بیستم میلادی، زادوولد بالای مسلمانان و مهاجرت مسیحیان به غرب، توازن جمعیتی را به نفع مسلمانان تغییر داد.[۱۳] برآورد سال ۱۳۸۴ش نشان می‌دهد ۶۵ تا ۷۰ درصد جمعیت مسلمان و ۳۰ تا ۳۵ درصد مسیحی و سایر فرقه‌ها هستند.[۱۴] گزارش‌های امروزی نیز شیعیان را حدود ۳۲٪، اهل‌سنت ۲۱٪، مسیحیان ۲۴٪، دروزی‌ها ۷٪ و سایر مذاهب ۱۶٪ برآورد می‌کنند.[۱۵] یهودیان که از قرن دهم میلادی در لبنان حضور داشتند، در ۱۹۵۸م حدود ۱۵٬۰۰۰ نفر بودند که با اشغال فلسطین توسط رژیم صهیونیستی اسرائیل، بسیاری به آن سرزمین مهاجرت کردند و امروزه جمعیت بسیار اندکی از یهودی‌ها در لبنان باقی مانده است.[۱۶]
اثرگذاری اجتماعی دین در لبنان
در لبنان، وفاداری مذهبی بر وفاداری ملی برتری دارد. وجود فرقه‌های متعدد باعث شده هویت ملی یکپارچه در لبنان شکل نگیرد.[۱۷] بسیاری از مردم خود را پیش از لبنانی‌بودن، مسیحی یا مسلمان می‌دانند.[۱۸] مارونی‌ها بر پیوند با غرب تأکید دارند، سنی‌ها لبنان را محیطی سنی می‌بینند و شیعیان آن را بستر اجتماع خود و پیوند با ایران و عرب‌ها می‌دانند.[۱۹] به‌همین دلیل، پست‌های دولتی، خدمات عمومی، ارتش و قضاوت بر پایه وابستگی مذهبی تقسیم می‌شوند.[۲۰] بر اساس قانون اساسی، رئیس‌جمهور مارونی، نخست‌وزیر سنی و رئیس مجلس شیعه است و تعدادی از وزیران از دیگر فرقه‌ها انتخاب می‌شوند.[۲۱] پارلمان ۱۲۸ عضو دارد که به‌طور مساوی میان مسیحیان و مسلمانان تقسیم شده و درون هر گروه نیز برای ۱۷ فرقه سهمیه‌بندی وجود دارد.[۲۲] چهار حزب مهم نیز هر کدام به یک مذهب وابسته‌اند: المستقبل (سنی)، حزب‌الله (شیعه)، فالانژ (مارونی) و سوسیالیست ترقی‌خواه (دروزی).[۲۳]
پیروان هر مذهب بیشتر در مناطق خاصی سکونت دارند؛ شیعیان در جنوب لبنان، بقاع و ضاحیه بیروت؛ سنی‌ها در غرب بیروت، طرابلس، عکار، صیدا و اقلیم خروب؛ دروزی‌ها در مناطق کوهستانی شوف، عالیه، بیت‌الدین، حاصبیا و راشیا؛ مسیحیان در شرق بیروت، متن شمالی، زحله، کسروان، جبیل و جونیه.[۲۴][۲۵] پژوهشگران می‌گویند بحران‌ها و درگیری‌های خشونت‌بار لبنان، با وجود تعدد مذاهب، کمتر علت دینی داشته و بیشتر ریشه در منافع سیاسی و تناقض‌های اجتماعی داشته است؛[۲۶] اما جنگ داخلی ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰م رنگ دینی داشت و گروه‌های شبه‌نظامی وابسته به فرقه‌ها در آن درگیر شدند.[۲۷] در این میان، شیعیان با رهبری امام موسی صدر، بیشتر در مسیر صلح و تقویت همزیستی گام برداشتند.[۲۸]
نقش فرهنگی دین در لبنان
دین در لبنان نقشی فرهنگی پررنگ دارد. مناسبت‌های اسلامی و مسیحی در تقویم رسمی این کشور تعطیل‌اند؛ مانند میلاد حضرت محمد، عاشورا، عید فطر و عید قربان، اول سال هجری، عید مارون، انتقال حضرت مریم، میلاد مسیح و جمعه بزرگ.[۲۹] لبنان به‌دلیل تنوع مذاهب، آداب‌ورسوم گوناگونی دارد؛ برخی سنت‌ها میان مسلمانان مشترک است و اهل‌سنت، شیعیان، دروزی‌ها و علوی‌ها نیز هر کدام آداب ویژه خود را دارند. تفاوت میان مسیحیان شرقی و غربی هم دیده می‌شود.[۳۰] برخی آداب مسلمانان، مانند ماه رمضان، به‌دلیل جایگاه معنوی‌اش مورد توجه پیروان دیگر ادیان هم قرار گرفته است؛ مسحراتی، خیمه‌های رمضانی، کمک به نیازمندان، شلیک توپ افطار و سحر، و افطاری‌دادن از جمله این سنت‌ها است.[۳۱]
در مبارزه با اسرائیل، بار اصلی بر دوش شیعیان لبنان بوده است. آنان از آغاز اشغال فلسطین و جنوب لبنان نقش داشتند و در دهه ۷۰ قرن بیستم میلادی با جنبش امل به رهبری امام موسی صدر و مصطفی چمران مبارزه سازمان‌یافته را آغاز کردند.[۳۲] سپس حزب‌الله لبنان شکل گرفت و به آزادسازی جنوب لبنان در ۲۰۰۰م و پیروزی در جنگ ۳۳روزه در ۲۰۰۶م انجامید.[۳۳] ترور سیدعباس موسوی، نخستین دبیرکل حزب‌الله، در ۲۷ بهمن ۱۳۷۰ش و ترور سیدحسن نصرالله، دبیرکل دوم، در ۶ مهر ۱۴۰۳ش ازجمله قربانیان این مسیر بوده است.[۳۴][۳۵]
پانویس
- ↑ نادری، لبنان، 1376ش، ص19-20.
- ↑ گمشاد، «روش امام موسی صدر در همزیستی ادیان»، 1396ش، ص57.
- ↑ «نگاهی به جایگاه دین در لبنان»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ کریمی‌فرد، «فرقه‌گرایی و سیاست خارجی لبنان»، 1401ش، ص257.
- ↑ طاهری، بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان لبنان اسلامی، 1388ش، ص 118.
- ↑ ایسدل و آلا سدیر، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، 1369ش، ص۳۶۵.
- ↑ میرزاآقایی، بازیگران مسیحیت سیاسی در لبنان، 1386ش، ص.48-112.
- ↑ «نگاهی به تاریخچهٔ لبنان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوانان.
- ↑ نادری، لبنان، 1376ش، ص19-20؛ اسداللهی، از مقاومت تا پیروزی، 1379، ص193-192.
- ↑ «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفه‌ای»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ طاهری، بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان لبنان اسلامی 1388 ص 118.
- ↑ سلیمانی‌زاده، انقلاب اسلامی و احیای هویت دینی شیعیان لبنان، 1386ش، ص۴۷.
- ↑ بخشی، احمد و دیگران، «فرایند دولت‌ملت‌سازی و نقش آن در شکل‌گیری بحران لبنان»، 1400ش، ص24.
- ↑ پرغو، تحولات لبنان در گستره تاریخ، 1374ش، ص13-14.
- ↑ نادری، لبنان، 1376ش، ص19-20.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص179-192.
- ↑ حسینی کوهساری، «مبانی و ویژگی‌های جامعه شناختی لبنان»، 1385ش، ص51.
- ↑ «لبنان کشوری با طوایف و آداب و رسوم مختلف»، وب‌سات تحلیلی-خبری عصر ایران.
- ↑ کریمی‌فرد، «فرقه‌گرایی و سیاست خارجی لبنان»، 1401ش، ص250.
- ↑ حسینی کوهساری، «مبانی و ویژگی‌های جامعه‌شناختی لبنان»، 1385ش، ص53.
- ↑ خسروشیری، انقلاب اسلامی ایران و شیعیان لبنان، 1389ش، ص76-77؛ یوسفی، «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفه‌ای»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفه‌ای»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ کریمی‌فرد، «فرقه‌گرایی و سیاست خارجی لبنان»، 1401ش، ص260.
- ↑ «دربارۀ لبنان»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در لبنان.
- ↑ زهرالدین، تاریخ المسلمین الموحدین الدروز، 1994م، ص۲۴۹–۲۶۰.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص 19-21.
- ↑ «جنگ داخلی لبنان؛ رنج‌ها و عبرت‌ها»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «امام موسی صدر پیشاهنگ واقعی صلح میان ادیان در لبنان است»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص221-22.
- ↑ ضاهر، تاریخ لبنان الاجتماعی، 1984م، ص 226-227.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص 215-216.
- ↑ احمدی، «شیعیان لبنان»، 1385ش، ص4-12.
- ↑ «آزادسازی جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰؛ سنگ‌بنای پیروزی‌های مقاومت»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «تشابه شهادت رهبران شهید حزب‌الله»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «سیدحسن نصرالله به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر.
منابع
- «آزادسازی جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰؛ سنگ بنای پیروزی‌های مقاومت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش.
- احمدی، بهزاد، «شیعیان لبنان»، مجلهٔ پگاه حوزه، شمارهٔ ۱۹۰، شهریور ۱۳۸۵ش.
- اسداللهی، مسعود، از مقاومت تا پیروزی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اندیشه سازان نور، ۱۳۷۹ش.
- «امام موسی صدر پیشاهنگ واقعی صلح میان ادیان در لبنان است»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
- ایسدل، آلا سدیر و بلیک، جرالد اچ، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، ترجمهٔ دره میرحیدر، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۶۹ش.
- «جنگ داخلی لبنان؛ رنج‌ها و عبرت‌ها»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۳۹۷ش.
- بخشی، احمد و دیگران، «فرایند دولت‌ملت‌سازی و نقش آن در شکل‌گیری بحران لبنان»، فصلنامهٔ مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال سوم، شمارهٔ ۷، بهار ۱۴۰۰ش.
- پرغو، محمدعلی، تحولات لبنان در گستره تاریخ، تبریز، مرکز بسیج اساتید آذربایجان شرقی، ۱۳۸۴ش.
- «تشابه شهادت رهبران شهید حزب‌الله»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۳ش.
- حسینی کوهساری، سیدمفید، «مبانی و ویژگی‌های جامعه‌شناختی لبنان»، مجلهٔ پژوهه، شمارهٔ ۱۸، خرداد و تیر ۱۳۸۵ش.
- خسروشیری، علی، انقلاب اسلامی ایران و شیعیان لبنان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- «دربارهٔ لبنان»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در لبنان، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
- زهرالدین، صالح، تاریخ المسلمین الموحدین الدروز، بیروت، المرکز العربی للابحاث والتوثیق، ۱۹۹۴م.
- سلیمانی‌زاده، داوود، انقلاب اسلامی و احیای هویت دینی شیعیان لبنان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- «سیدحسن نصرالله به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۴۰۳ش.
- صدر هاشمی، سیدمحمد، جامعه و فرهنگ لبنان، تهران، الهدی، ۱۳۹۲ش.
- ضاهر، مسعود، تاریخ لبنان الاجتماعی، بیروت، دار المطبوعات الشرقیة، ۱۹۸۴م.
- طاهری، سیدمهدی، بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان لبنان اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- «لبنان کشوری با طوایف و آداب و رسوم مختلف»، وب‌سات تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۹۰ش.
- «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفه‌ای»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۹ش.
- کریمی‌فرد، حسین، «فرقه‌گرایی و سیاست خارجی لبنان»، دوفصلنامه علمی جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- گمشاد، مریم، «روش امام موسی صدر در همزیستی ادیان»، مجلهٔ علمی علوم اسلامی-انسانی، سال سوم، شمارهٔ ۱۱ پاییز ۱۳۹۶ش.
- میرزاآقایی، محمدحسین، بازیگران مسیحیت سیاسی در لبنان، تهران، نشر شهر، ۱۳۸۶ش.
- نادری سمیری، احمد، لبنان، تهران، وزارت امور خارجه، ۱۳۷۶ش.
- «نگاهی به تاریخچهٔ لبنان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوانان، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۳۹۲ش.
- «نگاهی به جایگاه دین در لبنان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۳۸۳ش.
- یوسفی، اصغر، «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفه‌ای»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۹ش.