ادیان در لبنان
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | ادیان در لبنان |
|---|---|
| شاخه علمی | جامعهشناسی مذهب و مطالعات منطقهای |
| نوع مفهوم | بررسی ساختار دینی و اجتماعی |
| حوزه کاربرد | دینی اجتماعی سیاسی |
| گستره جغرافیایی | لبنان |
| مرتبط با | اسلام مسیحیت |
ادیان در لبنان؛ نقش باورهای دینی در سبک زندگی مردم لبنان.
ادیان در لبنان، نقش مهمی در ابعاد مختلف زندگی مردم دارد. سه دین ابراهیمی، یهودیت، مسیحیت و اسلام در لبنان وجود دارد که در قالب فرقههای مختلف مذهبی به جامعهٔ لبنان شکل ویژه داده است. مذهب تشیع در لبنان نیز در تحولات فرهنگی و سیاسی این کشور نقش مهمی داشته و امروزه شیعیان لبنان از مدافعان اصلی در برابر تجاوزات اسرائیل بهشمار میروند.
اهمیت و جایگاه ادیان در لبنان
لبنان یکی از متنوعترین کشورها به لحاظ وجود فرقههای دینی است.[۱] پیروان ادیان بزرگ بهصورت تاریخی و در قالب فرقههای مذهبی در روند تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی این سرزمین نقشآفرین بودهاند و بههمنین دلیل امروزه از این فرقهها بهعنوان واحدهای سیاسیاجتماعی نام برده میشود.[۲] مطابق نتایج آخرین نظرسنجی، ۹۷درصد مردم این کشور خود را متعهد به دین میدانند. برپایهٔ این نظرسنجی ۵۶ درصد لبنانیها اعمال عبادی خود را در کلیسا و مسجد انجام میدهند. بیشتر شهروندان لبنانی اهتمام ویژهای به دین دارند، اما اطلاعات پیروان هر مذهب نسبت به دیگر مذاهب ناچیز و گاهی ضدونقیض است. در سالهای اخیر التزام به باورهای دینی میان جوانان لبنانی کمرنگ شده و برخی از آنها چنین میپندارند که خداوند آنان را آزاد آفریده و پذیرش دین و مذهب یا انتخابنکردن آن را بر عهدهٔ انسان نهاده است.[۳]
تعداد ادیان در لبنان
سه دین بزرگ ابراهیمی «یهودیت»، «مسیحیت» و «اسلام» در لبنان وجود دارد و در قالب ۱۷ فرقهٔ رسمی مذهبی، به سبک زندگی مردم لبنان شکل ویژه بخشیده است.[۴] دین مسحیت با یازده فرقهٔ گوناگون شامل «مارونی»، «ارتدوکس»، «کاتولیک»، «ارمنیهای ارتدوکس»، «ارمنیهای کاتولیک»، «پروتستانها»، «سریانیهای ارتدوکس»، «سریانیهای کاتولیک»، «لاتینها»، «کلدانیها» و «نستوریها» در ساختار جامعهٔ لبنان حضور دارند.[۵] دین اسلام نیز با پنج مذهب «شیعه»، «سنّی»، «دروزی»، «علوی» و «اسماعیلی» از ادیان اثرگذار در این کشور است. یهودیت در لبنان، فرقهای کماهمیت محسوب میشود.[۶] فرقههای رسمی در لبنان، تشکیلات مذهبی خاص خود را دارند که به موازات تشکیلات دولتی، مسائل دینی و امور مربوط به احوال شخصیه را تحت پوشش قرار داده و ساماندهی میکنند.[۷]
جمعیتشناسی پیروان ادیان در لبنان
بر اساس نتایج سرشماری که در ۱۹۳۲م توسط کشور فرانسه در لبنان انجام شد، ۵۱ درصد جمعیت لبنان را مسیحیان تشکیل میدادند. در این آمار، مارونیها بزرگترین فرقهٔ منفرد با ۲۹٪ و پس از آن اهلسنت ۲۲٪ و شیعیان در حدود ۲۰٪ نشان داده شده است؛[۸] اما بعد از آن سرشماری دیگر انجام نشده است.[۹] محققان علت آن را در علاقهٔ طبقهٔ حاکم برای پرشمار نشاندادن مسیحیهای مارونی میدانند که ارائه آمار دقیق را نیز مشکل و غیررسمی کرده است. به نظر پژوهشگران از زمان حضور عثمانیها تا اواسط سدهٔ بیستم در لبنان، زادوولد بالای مسلمانان و مهاجرت مداوم مسیحیان به غرب، آمار جمعیتی لبنان به نفع مسلمانان تغییر کرده است.[۱۰] برآورد ۱۳۸۴ش نشان میدهد ۶۵ تا ۷۰ درصد جمعیت لبنان را مسلمانان و ۳۰ تا ۳۵ درصد آن را مسیحیان و سایر فرقهها تشکیل میدهند.[۱۱] بر اساس گزارشهای مختلف از منابع متعدد، امروزه اکثریت طایفهای لبنان بهترتیب شیعیان (۳۲ درصد)، اهلسنت (۲۱ درصد)، مسیحیان (۲۴ درصد)، دروزیها (۷ درصد) و سایر مذاهب (۱۶ درصد) هستند.[۱۲]
ادیان از نظر قانون اساسی لبنان
در قانون اساسی لبنان دین یا مذهب خاصی به رسمیت شناخته نشده بلکه تنها از آزادی اندیشه و اعتقادات حمایت شده است؛[۱۳] اما فرقههای مذهبی به رسمیت شناخته شده و بر جایگاه آنان در ساختار سیاسی کشور تأکید شده است. بر همین اساس نمایندگان این فرقهها در ارکان حکومت و نظام سیاسی و مدیریتی کشور حضور دارند.[۱۴] فرقههای مذهبی بر اساس قوانین مصوب کشور دارای استقلال بوده و رسیدگی به احوال شخصی پیروان هر مذهب مانند ازدواج، طلاق و ارث بر اساس رویهٔ قضایی ویژهٔ همان مذهب انجام میشود.[۱۵]
نقش ادیان در جامعهٔ لبنان
۱. هویت ملی
وجود فرقههای مختلف مذهبی باعث شده است که هویت ملی و مفهوم مشترک کشور بهمعنای امروزی در این کشور شکل نگیرد.[۱۶] عدهای معتقدند که لبنان کشور نیست؛ بلکه یک بافت مصنوعی بوده که فرانسویها آن را تشکیل دادهاند. بسیاری از مردم این کشور قبل از اینکه خود را لبنانی بدانند، مسیحی یا مسلمان میدانند.[۱۷] بههمین دلیل مارونیها بر روابط خود با غرب تأکید میکنند. طوری که لبنان را متفاوت از همسایگان اسلامی میخواهند. سنیها نیز لبنان را مؤلفهٔ متمایز و محیط سنی تلقی میکنند و شیعیان، این کشور را مکانی برای اجتماع خود و روابط بزرگتر با ایران و عربها مینگرند؛ بنابراین، وفاداریهای مذهبی بر وفاداریهای ملی برتری دارند.[۱۸]
۲. ساختار سیاسی
در این نظام، پستهای دولتی در حکومت، خدمات عمومی، ارتش و قوهٔ قضائیه بر اساس وابستگیهای مذهبی تقسیم شدهاند.[۱۹] طبق قانون اساسی لبنان، رئیسجمهور از میان مارونیها، نخستوزیر از میان سنیها و رئیس مجلس از میان شیعهها و تعدادی از وزرای کابینه نیز از میان سایر فرقههای مهم مانند ارتدوکسها و کاتولیکهای یونانی و دروزیها باید برگزیده شوند.[۲۰] طبق اصلاحات به عملآمده در قانون اساسی لبنان در ۱۹۹۹م پارلمان لبنان ۱۲۸ عضو دارد که بر اساس سیستم «مناصفه» (تقسیم به دو)، بهطور مساوی میان مسیحیان و مسلمانان تقسیم شده است. این تقسیمبندی نسبی، درون هر یک از دو طائفه مسیحی و مسلمان نیز اجرا و برای همه ۱۷ طائفه لبنانی سهمیهها به نسبت جمعیت آن طائفه در نظر گرفته شده است.[۲۱] در حالحاضر چهار حزب سیاسی متعلق به مذاهب دین مسیحی و اسلام وجود دارد که بیشترین جمعیت و تأثیر را بر حوادث لبنان دارد: جنبش المستقبل متعلق به اهل سنت، حزبالله مربوط به شیعیان، حزب فالانژ از مارونیهای مسیحی و حزب سوسیالیست ترقیخواه مربوط به دروزیهای لبنان.[۲۲]
۴. جغرافیای انسانی
وجود مذاهب مختلف و ادیان بزرگ لبنان بر جغرافیای انسانی این کشور اثرگذاشته است؛ بهطور عموم هر یک از پیروان مذاهب مختلف در مناطق خاصی از لبنان سکونت یافتهاند. شیعیان بهطور عمده در جنوب لبنان، درهٔ بقاع و حاشیهٔ جنوبی بیروت (ضاحیه)، سنیها بهصورت عموم در غرب بیروت، طرابلس، منطقه عکار، صیدا و اقلیم خروب، دروزیها بیشتر در مناطق کوهستانی شامل مناطق شوف، عالیه، بیتالدین، حاصبیا و راشیا و مسیحیان در شرق بیروت و در مناطق متن شمالی، زحله، کسروان، جبیل و جونیهو زندگی میکنند.[۲۳] مناطق سنتی سکونت دروزیهای لبنان، بهطور عمده الشوف، وادی التیم و المتن است و البته در برخی از دیگر مناطق همچون بیروت نیز پراکندهاند.[۲۴]
۵. آدابورسوم
لبنان بهدلیل سکونت پیروان مذاهب مختلف ادیان بزرگ از آداب و سنتهای متنوع برخوردار است. بسیاری از رسوم فرقههای لبنانی با همکیشان آنان در دیگر کشورها مشابه است و در طول قرون نیز برخی تفاوتها پدید آمده است. میان مسلمانان نیز آداب و سنتهای مشترکی وجود دارد و در عین حال اهل سنت و شیعیان برخی آداب و سنتهای ویژهٔ خود را دارند. دروزیها و علویها نیز هر چند در زمرهٔ طوائف مسلمان بهشمار میروند برخی سنتهای متفاوت با دیگر مذاهب اسلامی دارند. این تفاوتها میان مذاهب مسیحی شرقی و غربی نیز به چشم میخورد.[۲۵] به نظر پژوهشگران برخی آدابورسوم مسلمانان بهدلیل قدرت معنوی، مورد اقبال پیروان همه ادیان در لبنان قرار گرفته است. برای مثال ماه رمضان در لبنان مناسبتی شبهملی تلقی میشود و گاه مسیحیان هم در برخی برنامههای سنتی این ماه با مسلمانان مشارکت میکنند. سنت کوبیدن بر طبل توسط مردی که به او مسحراتی گفته میشود به همراه شعرخوانی و با لباس سنتی در سحرهای رمضان، در کوچهها و خیابانهای برخی مناطق مسلماننشین انجام میشود. برپایی خیمههای رمضانی در محلهها یکی دیگر از این برنامهها است. جمعآوری کمکهای مردمی برای نیازمندان نیز در این ماه انجام میشود. شلیک توپ به هنگام افطار و سحر هم سنتی برجای مانده از دورهٔ حاکمیت عثمانیها است. افطاریدادن از جمله سنتهای دیرینهٔ مسلمانان این کشور است که گاه پیروان دیگر ادیان نیز در این مراسم شرکت میکنند. مؤسسات خیریه هم در این ماه با برپایی مراسم افطاری، به جمعآوری کمکهای مالی مبادرت میورزند و پیروان همهٔ ادیان را تحت پوشش قرار میدهند.[۲۶]
نقش ادیان در مناسبتها و تعطیلات ملی لبنان
مناسبات ادیان بر تقویم و تعطیلات رسمی لبنان اثرگذار است. برای مثال میلاد پیامبر اسلام، روز عاشورا، عید فطر (۲ روز)، عید قربان (۲روز) و اول سال هجری، در تقویم لبنان تعطیل رسمی است. تعطیلات مبتنی بر مناسبتهای مسیحی نیز عید مارون (۹ فوریه)، روز انتقال حضرت مریم (۱۵ اوت)، میلاد حضرت مسیح (۲۵ دسامبر)، جمعهٔ بزرگ (کلیساهای مسیحی شرقی) و جمعهٔ بزرگ (کلیساهای مسیحی غربی) را شامل میشود. آغاز سال نو بر اساس تقویم میلادی تعطیل رسمی است.[۲۷]
نقش ادیان در همزیستی مردم لبنان
به باور پژوهشگران بحرانها و درگیریهای خشونتبار در لبنان بهویژه در دوران معاصر علیرغم وجود مذاهب متعدد، بهندرت علل دینی و مذهبی داشته و بیشتر به اهداف و منافع سیاسی و تناقضات اجتماعی طرفهای درگیر مرتبط بوده است.[۲۸] از میان بحرانهای متعدد لبنان، جنگهای داخلی این کشور که از ۱۹۷۵م تا ۱۹۹۰م طول کشید، بیشتر رنگ دینی دارد؛ زیرا در این جنگ گروهها و شبهنظامیانی از سه دین ابراهیمی یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام با چندین زیرشاخهٔ مذهبی به صفآرایی مقابل یکدیگر پرداختند. در مراحل اولیهٔ جنگ شبهنظامیان سعی میکردند نیروهای غیرفرقهای با جهتگیری سیاسی باشند، اما بهدلیل ماهیت فرقهای جامعهٔ لبنان، به ناچار حمایت خود را از همان جامعهای بهدست آوردند که رهبرانشان از آنجا آمده بودند.[۲۹] از میان مذاهب مختلف، تنها شیعیان این کشور در راستای صلح و تقویت همزیستی تلاش کردهاند و در پایاندادن به جنگهای داخلی نقش داشتهاند. برای مثال محققان «امام موسی صدر»، رهبر مذهبی شیعیان را پیشآهنگ واقعی نهضت صلح معاصر میان ادیان در لبنان میدانند.[۳۰]
نقش ادیان در مبارزه با تجاوزات اسرائیل
بر اساس منابع تاریخی، از میان مذاهب و ادیان در لبنان، بار اصلی مبارزه با تجاوزات اسرائیل را شیعیان این کشور به دوش کشیده و از استقلال آن حفاظت کردهاند. شیعیان از همان ابتدای اشغال فلسطین و جنوب لبنان در مبارزه با اسرائیل نقش مهم داشتند و سپس در دههٔ ۷۰ قرن بیستم میلادی با تشکیل هستههای مقاومت در قالب جنبش امل به رهبری امام موسی صدر و مصطفی چمران به مبارزهٔ سازمانی برخواستند.[۳۱] بعد از آن با تأسیس حزبالله لبنان این مبارزه شکل جدیدی به خود گرفت و به آزادسازی جنوب لبنان در ۲۰۰۰م[۳۲] و پیروزی در جنگ ۳۳روزه در ۲۰۰۶م منجر شد. حزبالله لبنان در مبارزه با اشغالگری اسرائیل قربانیان زیادی داده است که ترور سیدعباس موسوی، اولین دبیرکل حزبالله در ۲۷ بهمن ۱۳۷۰ش[۳۳] و ترور سیدحسن نصرالله دبیرکل دوم این حزب در ۶ مهر ۱۴۰۳ش از جملهٔ آنها است.[۳۴]
دین یهودیت لبنان
حضور یهودیان در لبنان به قرن دهم میلادی بازمیگردد، اما بیشتر آنان در قرن هجدهم از غرب به این کشور آمدند. پس از تأسیس دولت اسراییل در سرزمینهای اشغالی فلسطین، بسیاری از آنان به آنجا مهاجرت کردند. جمعیت یهودیان لبنان در ۱۹۵۸م حدود ۱۵۰۰۰ نفر بود که پس از آغاز جنگهای داخلی گروهی دیگر از آنها لبنان را ترک کردند. امروزه جمعیت بسیار اندکی از آنان در لبنان باقی مانده است.[۳۵]
پانویس
- ↑ نادری، لبنان، 1376ش، ص19-20.
- ↑ گمشاد، «روش امام موسی صدر در همزیستی ادیان»، 1396ش، ص57.
- ↑ «نگاهی به جایگاه دین در لبنان»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ میرزاآقایی، بازیگران مسیحیت سیاسی در لبنان، 1386ش، ص.48-112.
- ↑ «نگاهی به تاریخچهٔ لبنان»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوانان.
- ↑ نادری، لبنان، 1376ش، ص19-20؛ اسداللهی، از مقاومت تا پیروزی، 1379، ص193-192.
- ↑ «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفهای»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ طاهری، بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان لبنان اسلامی 1388 ص 118.
- ↑ سلیمانیزاده، انقلاب اسلامی و احیای هویت دینی شیعیان لبنان، 1386ش، ص۴۷.
- ↑ بخشی، احمد و دیگران، «فرایند دولتملتسازی و نقش آن در شکلگیری بحران لبنان»، 1400ش، ص24.
- ↑ پرغو، تحولات لبنان در گستره تاریخ، 1374ش، ص13-14.
- ↑ نادری، لبنان، 1376ش، ص19-20.
- ↑ کریمیفرد، «فرقهگرایی و سیاست خارجی لبنان»، 1401ش، ص257.
- ↑ طاهری، بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان لبنان اسلامی، 1388ش، ص 118.
- ↑ ایسدل و آلا سدیر، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، 1369ش، ص۳۶۵.
- ↑ حسینی کوهساری، «مبانی و ویژگیهای جامعه شناختی لبنان»، 1385ش، ص51.
- ↑ «لبنان کشوری با طوایف و آداب و رسوم مختلف»، وبسات تحلیلی-خبری عصر ایران.
- ↑ کریمیفرد، «فرقهگرایی و سیاست خارجی لبنان»، 1401ش، ص250.
- ↑ حسینی کوهساری، «مبانی و ویژگیهای جامعهشناختی لبنان»، 1385ش، ص53.
- ↑ خسروشیری، انقلاب اسلامی ایران و شیعیان لبنان، 1389ش، ص76-77؛ یوسفی، «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفهای»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفهای»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ کریمیفرد، «فرقهگرایی و سیاست خارجی لبنان»، 1401ش، ص260.
- ↑ «دربارۀ لبنان»، وبسایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در لبنان.
- ↑ زهرالدین، تاریخ المسلمین الموحدین الدروز، 1994م، ص۲۴۹–۲۶۰.
- ↑ ضاهر، تاریخ لبنان الاجتماعی، 1984م، ص 226-227.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص 215-216.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص221-22.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص 19-21.
- ↑ «جنگ داخلی لبنان؛ رنجها و عبرتها»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «امام موسی صدر پیشاهنگ واقعی صلح میان ادیان در لبنان است»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ احمدی، «شیعیان لبنان»، 1385ش، ص4-12.
- ↑ «آزادسازی جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰؛ سنگبنای پیروزیهای مقاومت»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «تشابه شهادت رهبران شهید حزبالله»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «سیدحسن نصرالله به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر.
- ↑ صدر هاشمی، جامعه و فرهنگ لبنان، 1392ش، ص179-192.
منابع
- «آزادسازی جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰؛ سنگ بنای پیروزیهای مقاومت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش.
- احمدی، بهزاد، «شیعیان لبنان»، مجلهٔ پگاه حوزه، شمارهٔ ۱۹۰، شهریور ۱۳۸۵ش.
- اسداللهی، مسعود، از مقاومت تا پیروزی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اندیشه سازان نور، ۱۳۷۹ش.
- «امام موسی صدر پیشاهنگ واقعی صلح میان ادیان در لبنان است»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
- ایسدل، آلا سدیر و بلیک، جرالد اچ، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، ترجمهٔ دره میرحیدر، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی، ۱۳۶۹ش.
- «جنگ داخلی لبنان؛ رنجها و عبرتها»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۳۹۷ش.
- بخشی، احمد و دیگران، «فرایند دولتملتسازی و نقش آن در شکلگیری بحران لبنان»، فصلنامهٔ مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال سوم، شمارهٔ ۷، بهار ۱۴۰۰ش.
- پرغو، محمدعلی، تحولات لبنان در گستره تاریخ، تبریز، مرکز بسیج اساتید آذربایجان شرقی، ۱۳۸۴ش.
- «تشابه شهادت رهبران شهید حزبالله»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۳ش.
- حسینی کوهساری، سیدمفید، «مبانی و ویژگیهای جامعهشناختی لبنان»، مجلهٔ پژوهه، شمارهٔ ۱۸، خرداد و تیر ۱۳۸۵ش.
- خسروشیری، علی، انقلاب اسلامی ایران و شیعیان لبنان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- «دربارهٔ لبنان»، وبسایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در لبنان، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
- زهرالدین، صالح، تاریخ المسلمین الموحدین الدروز، بیروت، المرکز العربی للابحاث والتوثیق، ۱۹۹۴م.
- سلیمانیزاده، داوود، انقلاب اسلامی و احیای هویت دینی شیعیان لبنان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- «سیدحسن نصرالله به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۴۰۳ش.
- صدر هاشمی، سیدمحمد، جامعه و فرهنگ لبنان، تهران، الهدی، ۱۳۹۲ش.
- ضاهر، مسعود، تاریخ لبنان الاجتماعی، بیروت، دار المطبوعات الشرقیة، ۱۹۸۴م.
- طاهری، سیدمهدی، بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان لبنان اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- «لبنان کشوری با طوایف و آداب و رسوم مختلف»، وبسات تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۹۰ش.
- «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفهای»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۹ش.
- کریمیفرد، حسین، «فرقهگرایی و سیاست خارجی لبنان»، دوفصلنامه علمی جامعهشناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- گمشاد، مریم، «روش امام موسی صدر در همزیستی ادیان»، مجلهٔ علمی علوم اسلامی-انسانی، سال سوم، شمارهٔ ۱۱ پاییز ۱۳۹۶ش.
- میرزاآقایی، محمدحسین، بازیگران مسیحیت سیاسی در لبنان، تهران، نشر شهر، ۱۳۸۶ش.
- نادری سمیری، احمد، لبنان، تهران، وزارت امور خارجه، ۱۳۷۶ش.
- «نگاهی به تاریخچهٔ لبنان»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوانان، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۳۹۲ش.
- «نگاهی به جایگاه دین در لبنان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۳۸۳ش.
- یوسفی، اصغر، «لبنان و ساختاری سیاسی بر پایه توازن طایفهای»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۹ش.