الله اکبر؛ نماد اندیشه توحیدی و شعار فراگیر در فرهنگ مسلمانان.
پادکست مقاله | 🡇
|
الله اکبر، شعار عبادی و راهبردی در فرهنگ مسلمانان و نشان‌دهندهٔ نوع تفکر و سبک زندگی آنها است که در عرصه‌های عبادی، اجتماعی، سیاسی و نظامی، کاربرد وسیعی دارد و به‌عنوان نماد نظام اسلامی در پرچم ایران، افغانستان و عراق به‌کار رفته است. این شعار در بسیج عمومی و پیروزیهای مسلمانان صدر اسلام و همچنین در پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش نقش مهمی داشته است.
مفهوم‌شناسی
«الله‌اکبر»، از دو کلمهٔ «الله» و «اکبر» ترکیب شده است؛ اللّه اسم خاص بوده و بر ذات دارای جمیع صفات کمالی خداوند اطلاق می‌شود. این واژهٔ عربی، مشهورترین اسم خداوند نزد مسلمانان است.[۱] اکبر نیز در لغت به‌معنی بزرگ‌تر آمده است.[۲] اصطلاح ترکیبی الله‌اکبر در متون دینی مسلمانان، به‌معنی بزرگ‌دانستن و تعظیم خداوند است[۳] و ذات او در وهم و وصف انسان نمی‌گنجد.[۴] از این منظر، بزرگ شمردن خدا، تنها گفتن الله‌اکبر به زبان نیست بلکه باور به عظمت و یکتایی پروردگار است.[۵]
تاریخچه
بنابر منابع دینی، پیشینهٔ تعظیم و بزرگداشت خدا از سوی انسان‌ها به حضرت «آدم» بازمی‌گردد؛ اما نخستین گزارش‌های تاریخی از ذکرالله‌اکبر به هنگام بازسازی «چاه زمزم» بازمی‌گردد که عبدالمطلب این ذکر را زمزمه کرد و قریش با وی همراهی کردند. در تاریخ صدر اسلام، الله‌اکبر از همان آغاز به سنّت دینی و اجتماعی بدل شد؛ چنان‌که پیامبر اسلام پس از قطع نزول وحی الله‌اکبر گفت. همچنین ایشان در نبرد خندق/احزاب به مسلمانان دستور داد تا به‌صورت جمعی الله‌اکبر بگویند. در نبرد با یهودیان بنی‌نَضیر و خیبر نیز تکبیر گفت.[۶] همچنین در شب ازدواج حضرت علی و فاطمه، الله‌اکبر را بر زبان جاری کرد.[۷] پیامبر خدا هنگام شنیدن خبر فوت نجاشی، پادشاه حبشه، چهار مرتبه این ذکر را تکرار کرد و در تشییع جنازه‌ها، چهار یا پنج بار الله‌اکبر می‌گفت که از همان زمان تکبیرهای چهارگانه در نماز میت، سنت شد. امام علی در نبردها با دشمنان اسلام به‌صورت غالب الله‌اکبر می‌گفت و مردم با وی هم‌صدا می‌شدند[۸] و از همان روزگار تاکنون تکبیر در جنگ‌ها و اجتماعات مسلمانان، به شعاری همیشگی تبدیل شد.[۹] شعار الله‌اکبر پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش در بسیاری از حوزه‌ها جزء فرهنگ اجتماعی و سیاسی مردم ایران شد و به بیرون از مرزها نیز امتداد پیدا کرد.[۱۰]
کاربردها
کاربرد دینی
این ذکر که سه بار در قرآن آمده است،[۱۱] در فرهنگ مسلمانان، شامل اسم جلاله الله است و نجس کردن یا در موضع هتک حرمت قرار دان آن حرام دانسته می‌شود.[۱۲] از سوی دیگر، الله‌اکبر در آغاز نماز که «تکبیرة الاحرام» خوانده می‌شود، از واجبات و ارکان نماز بوده و اگر نمازگزار به عمد یا سهو، آن را نگوید یا خللی در آن ایجاد کند، نماز وی باطل است.[۱۳] همچنین در نماز مَیّت واجب است پنج بار الله‌اکبر گفته شود.[۱۴] افزون بر این، در مواردی به‌عنوان ذکر مستحت کاربرد دارد؛ ازجمله:
- در ابتدا و انتهای اذان و اقامهٔ نمازهای واجب و مستحبی؛
- در خلال نماز و انتقال از حالتی به حالت دیگر؛[۱۵]
- در ذکر تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم نماز گفته می‌شود: «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ، وَ لا إلهَ إلاّ اللهُ، وَ الله‌اکبر»؛
- در تسبیحات حضرت زهرا بعد از نماز که شامل ۳۴ بار الله‌اکبر، ۳۳ بار الحمدلله و ۳۳ بار سبحان‌الله است؛
- در ذکر طواف کعبه و ذکر میقات؛
- در نماز عید فطر گفته می‌شود: الله‌اکبر الله‌اکبر لَاإِلهَ إِلّا اللّهُ وَالله‌اکبر الله‌اکبر وَ لِلّهِ الْحَمْدُ، الْحَمْدُ لِلّهِ عَلَی مَا هَدانا، وَلَهُ الشُّکْرُ عَلَی مَا أَوْلانا؛
- در روایات اسلامی به‌طور عمومی سفارش شده که هر کسی در هر جایی و به هر تعدادی می‌تواند الله‌اکبر را تکرار کند.[۱۶]
شعار اجتماعی، سیاسی و نظامی
- الله‌اکبر، از محوری‌ترین شعارهای سیاسی، اجتماعی و نظامی در تاریخ اسلام بوده است.[۱۷]
- رزمندگان ایرانی هنگام حمله به سنگرهای دشمنان بعثی در دوران دفاع مقدس و تسخیر آنها، الله‌اکبر می‌گفتند.
- استفاده در سرودهای حماسی؛ به‌عنوان مثال، «ما مسلح به الله‌اکبریم» یک سرود حماسی و مارش نظامی است که در سال‌های دفاع مقدس، توسط گروهی از پاسداران انقلاب اسلامی در حسینیه جماران و نزد امام خمینی، خوانده شد. متن سرود برگرفته از گزارش‌های تاریخی فتح مکه توسط سپاه مسلمانان و به‌رهبری پیامبر خدا است. این سرود شورانگیز بیش از سه دهه است که در صداوسیما به‌عنوان تیتراژ خبر، استفاده می‌شود.[۱۸] همچنین شعار الله‌اکبر هرساله در شامگاه ۲۱ بهمن توسط مردم در سراسر ایران طنین‌انداز شده و نماد بیش از چهار دهه وحدت و انسجام ملی، جهاد و مقاومت، ایثار و شهادت، عقلانیت و غیرت دینی مردم انقلابی ایران اسلامی محسوب می‌شود.[۱۹][۲۰]
- بیان الله‌اکبر در هنگام رژه و ادای احترام نظامی.[۲۱]
- الله‌اکبر به‌عنوان نماد نظام سیاسی اسلام بر پرچمهای کشورهای ایران، افغانستان و عراق نقش بسته است.[۲۲]
فرهنگ عامه
- موقع تعجب‌کردن و نیز در هنگام شادی، واژهٔ الله‌اکبر به کار برده می‌شود؛
- در برنامه‌های جمعی و راهپیمایی‌های مردمی در سراسر کشور و تشیع جنازهٔ شهداء؛
- در تأیید سخنران یا قطعنامه به جای کف زدن؛[۲۳]
- استفاده در ضرب‌المثل «درخت گردکان با این بزرگی، درخت خربزه الله‌اکبر!»، هنگامی که بخواهند از نامناسب بودن مقایسه‌ای حرف بزنند؛[۲۴]
- پخش اذان در هنگام نمازهای یومیه از مناره‌های مساجد با بانگ الله‌اکبر؛
- ذکرالله‌اکبر در آخرین لحظات به شهادت رسیدن بسیاری از شهداء.[۲۵]
نام‌گذاری‌ها
- محله‌ای به نام شهرک الله‌اکبر نام‌گذاری شده که در محدودهٔ شمالی شهر اسلامشهر در تهران قرار دارد؛
- در غرب کشور ارتفاعات مهمی به نام الله‌اکبر وجود دارد؛
- در شمالی‌ترین نقطه شهر شیراز، تنگه‌ای به نام الله‌اکبر قرار دارد؛
- در شهرک شهید محلاتی واقع در منطقهٔ ۱۴ تهران خیابانی به الله‌اکبر نام‌گذاری شده است.[۲۶]
تولیدات ادبی و هنری
- سرود انقلابی الله اکبر، خمینی رهبر؛
- نوحهٔ الله‌اکبر این همه شکوه، توسط مهدی رسولی؛
- مداحی الله‌اکبر بر کرب‌وبلا، سلام من بر دو گنبد طلا، از جواد مقدم؛
- نوحهٔ الله‌اکبر از این دستای خسته، مهدی رسولی؛
- نوحه بگو الله‌اکبر جونم قربون حیدر، از جواد ذاکر؛
- نوحه الله‌اکبر لشکر هراسان، الله‌اکبر از شیر غران، از محمود عیدانیان؛
- نقش‌بستن فراوان الله‌اکبر در نقاشی، کاشی‌کاری در بناهای مذهبی و معماری اسلامی و تابلو فرش، پوستر، بنر، خوش‌نویسی، کتیبه‌نگاری و نگارگری.[۲۷]
کارکردها
سیاسی و اجتماعی
شعار الله‌اکبر از عوامل اثرگذار در پیروزی انقلاب اسلامی ایران بود و با تهییج و شورآفرینی، در بسیج عمومی توده‌های انقلابی، نقش اساسی داشت. این شعار در حفظ و تداوم انقلاب نیز نقش‌آفرین است و به شعار دائمی برای نگهداری شور انقلابی بدل شده است و در جامعهٔ ایرانی بعد از نمازهای جمعه و جماعت همیشه تکرار می‌شود.[۲۸] در دوران جنگ عراق با ایران نیز رزمندگان با فریادهای الله‌اکبر، خود را از محاصرهٔ نیروهای متجاوز بعثی و خطرهای واقعی نجات داده‌اند.[۲۹] امام خمینی معتقد است که پیروزی انقلاب اسلامی ایران، با زور اسلحه به دست نیامده بلکه مردم ایران با تکرار فریاد الله‌اکبر خود، شاه را فراری دادند و مملکت را از یوغ استثمار آزاد کردند.[۳۰] در دیدگاه سید علی خامنه‌ای، الله‌اکبر ملت ایران لحن خاصی دارد؛ زیرا الله‌اکبر پیامبر اسلام بوده و به‌معنی رشادت و شجاعت یک ملّت در مقابل استکبار جهانی و ناچیز شمردن بت‌های زور و زر است.[۳۱]
تربیتی
الله‌اکبر، ذکر پربسامد و مهمی در سبک زندگی مؤمنانه است که موجب آرامش دل‌ها می‌شود و آثار تربیتی فردی و اجتماعی زیادی بر آن مترتب است.[۳۲] مرتضی مطهری معتقد است که اگر انسان به‌معنی «الله‌اکبر» باور داشته باشد، همه چیز در مقابل او حقیر می‌شود و این کلمه به انسان شخصیت می‌دهد و روح او را بزرگ می‌کند.[۳۳] همچنین بسیاری از کارشناسان معتقدند که می‌توان از ظرفیت‌های هنری، مأذنه‌ها، رسانه‌ها، فضای مجازی، ائمهٔ جمعه و جماعات و تشکل‌های مردمی استفاده کرد تا شعار الله‌اکبر برای جوانان و نسل‌های آینده معرفت‌آفرین باشد.[۳۴]
سوءاستفاده‌های سیاسی
دشمنان اسلام با به وجود آوردن گروه‌های تندرو و تکفیری به نام اسلام، از شعار الله‌اکبر برای ضربه زدن به اندیشه و نظام اسلامی سوءاستفاده می‌کنند. برای مثال، پرچم سیاه داعش با آرم لا اله الا الله برای خدشه‌دار کردن اسلام ناب و مبارزه و تخریب شعار الله‌اکبر بود.[۳۵]
پانویس
- ↑ منتظمی، «چرا اسم خدا الله است؟»، وب‌سایت راسخون.
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ اکبر.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، بی‌تا، ج۷، ص۴۳۳.
- ↑ ابن‌بابویه قمی، التوحید، بی‌تا، ج۱، ص۳۱۳.
- ↑ «معنای عبارت الله‌اکبر، پایگاه اطلاع‌رسانی آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ صرامی، «تکبر»، دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، بی‌تا، ج۱۴، ص۶۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج۳۲، ص۵۰۸.
- ↑ جبرتی، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الاخبار، بی‌تا، ج۱، ص۷۸.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ سوره توبه، آیه ۷۲؛ سوره عنکبوت، آیه ۴۵؛ سوره غافر، آیه ۱۰.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۹، ص220.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «تکبیر نماز و شرح تکبیرهای واجب و مستحب در نمازها»، وب‌سایت ستاد اقامۀ نماز.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ صرامی، «تکبر»، دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ «سرودی حماسی که به تیتراژ خبر تبدیل شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «شعار الله‌اکبر هویت‌ساز است/ الله‌اکبر، محوری‌ترین شعار نهضت امام خمینی»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ صرامی، «تکبر»، دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «درخت گردکان با این بزرگی، درخت خربزه الله‌اکبر!»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «3 مولفۀ اصلی شعارهای انقلاب اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ امام خمینی، صحیفۀ امام خمینی، ج13، ص90، وب‌سایت روح‌الله.
- ↑ «الله‌اکبر»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنه‌ای.
- ↑ «شعار الله‌اکبر هویت‌ساز است/ الله‌اکبر، محوری‌ترین شعار نهضت امام خمینی»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ مطهری، آزادی معنوی، 1390ش، ص۱۰۲.
- ↑ «شعار الله‌اکبر هویت‌ساز است/ الله‌اکبر، محوری‌ترین شعار نهضت امام خمینی»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
منابع
- ابن‌بابویه قمی (شیخ صدوق)، محمّد بن علی، التوحید، قم، جامعهٔ مدرسین، بی‌تا.
- امام خمینی، صحیفهٔ امام خمینی، وب‌سایت روح‌الله، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش.
- «الله‌اکبر»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۶۴ش.
- «تکبیر نماز و شرح تکبیرهای واجب و مستحب در نمازها»، وب‌سایت ستاد اقامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۲۴ تیر ۱۴۰۲ش.
- «جایگاه الله‌اکبر در اسلام و سایر ملل»، خبرگزاری بینالمللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۴۰۰ش.
- جبرتی، عبدالرحمان، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الاخبار، بیروت دارالجلیل، بی‌تا.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، بی‌تا.
- «درخت گردکان با این بزرگی، درخت خربزه الله‌اکبر!»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۴ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۴ تیر ۱۴۰۲ش.
- «سرودی حماسی که به تیتراژ خبر تبدیل شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار: ۶ فروردین ۱۳۹۹ش.
- «شعار الله‌اکبر هویت‌ساز است/ الله‌اکبر، محوری‌ترین شعار نهضت امام خمینی»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۳۹۴ش.
- صرامی، سیف‌الله، «تکبیر»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- «معنای عبارت الله‌اکبر»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۳۹۲ش.
- منتظمی، قربان، «چرا اسم خدا الله است؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
- «۳ مولفهٔ اصلی شعارهای انقلاب اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۳۹۵ش.