بندر تركمن

بندر ترکمن

اسکله بندر ترکمن
موقعیت
کشور	ایران
استان	گلستان
جمعیت و ویژگی‌های اجتماعی
سال سرشماری	۱۳۹۵ش
جمعیت	۵۳۷۹۰ نفر
جغرافیای طبیعی
آب‌وهوا	گرم و مرطوب
دریا	دریای مازندران
پوشش گیاهی	گل‌گاوزبان گل ختمی گل بنفشه گز راش تمشک انار وحشی گیاهان آبزی
اقتصاد و فرهنگ
محصولات	پنبه خاویار
سوغات	فرش و پشتی ترکمنی روسری محلی محصولات نمدی سوزن‌دوزی ساخت جواهرات بشمه بورگ کلوچه قطاب
گردشگری
آثار تاریخی	ایستگاه راه‌آهن بندر ترکمن
جاذبه‌های گردشگری	جزیره آشوراده روستای قره‌قاشلی منطقهٔ شکارممنوع صوفیکم اسکله بندر ترکمن تالاب گمیشان ترکمن‌صحرا دوشنبه‌بازار بندر ترکمن گِل‌فشان نفتلیجه (گمیشان) امام‌زاده آق‌امام ایستگاه راه‌آهن بندر ترکمن قدمگاه بهاءالدین نقشبندی بازارچه ساحلی ترکمن

بندر ترکمن؛ شهری بندری در غرب استان گلستان.

بندر ترکمن، نگین ساحلی استان گلستان و پایتخت خاویار ایران، با فاصلهٔ ۵۵ کیلومتری از گرگان و تنها جزیرهٔ دریای خزر (آشوراده)، اقتصادش بر پنبه، خاویار، فرش و گردشگری استوار است. این شهر که در دورهٔ پهلوی اول و با نام بندر شاه بنیان گذاشته شد، امروز با فرهنگ غنی ترکمنی، آداب و رسوم خاص، موسیقی، لباس‌های محلی، غذاهای لذیذ و جاذبه‌های طبیعی و تاریخی چون تالاب گمیشان، صوفی‌کم، قره‌قاشلی و گل‌فشان نفتلیجه، مقصدی دل‌انگیز برای گردشگران است.

معرفی بندر ترکمن

بندر ترکمن یکی از شهرهای ساحلی استان گلستان است که حدود ۵۵ کیلومتر با گرگان فاصله دارد. این شهر به پایتخت خاویار ایران معروف است و پنبه و خاویار از پایه‌های اقتصادی آن به‌شمار می‌روند. تنها جزیرهٔ دریای خزر، آشوراده، در همین بندر قرار دارد.

تا پیش از سال ۱۳۰۵ش نامی از بندر ترکمن در منابع تاریخی نبود؛ این بندر در سال ۱۳۰۶ش در دورهٔ پهلوی اول و به‌دلایل نظامی، پس از سرکوب عشایر، پایه‌گذاری شد و تا پیش از انقلاب اسلامی، بندر شاه نام داشت. معماران ایرانی و بلژیکی آن را بر پایهٔ اصول شهرسازی و به‌شکلی بسیار منظم و تارعنکبوتی ساختند. بندر ترکمن از نخستین شهرهای ایران بود که راه‌آهن داشت و در گذشته سه اسکله داشت که هنوز آثاری از آنها باقی مانده است.

جمعیت آن در سرشماری سال ۱۳۹۵ش ۵۳٬۷۹۰ نفر بوده است. بیشتر مردم مسلمان اهل‌سنت و غالباً ترکمن‌اند؛ اما فارسی‌زبانان، طبری‌ها، قزاق‌ها و ترک‌های آذربایجان نیز در این شهر زندگی می‌کنند.

جغرافیا و اقلیم

بندر ترکمن از شمال به گمیش‌تپه، از غرب به دریای مازندران، از جنوب به کردکوی و از شرق به گرگان محدود می‌شود. این شهر به‌دلیل نزدیکی به دریا آب‌وهوایی گرم و مرطوب دارد؛ تابستان‌هایش بسیار گرم و شرجی و زمستان‌هایش سرد است.

بندر ترکمن در جلگه‌ای هموار و پایین‌تر از سطح دریا قرار گرفته و دام‌داران از چمن‌زارهای آن به‌عنوان مراتع قشلاقی استفاده می‌کنند. در این منطقه گیاهانی مانند گل‌گاوزبان، گل ختمی و بنفشه می‌روید که غذای اصلی دام است و در میانکاله و تالاب‌های ساحلی نیز درختچه‌هایی مثل گز، راش، تمشک و انار وحشی همراه با گیاهان آبزی دیده می‌شود. از پرندگان منطقه می‌توان به اردک، کبک، تیهو، قرقاول و پرندگان دریایی و از پستانداران به روباه، شغال، گرگ، خرگوش و خرس اشاره کرد. ماهیانی مانند سفید، کفال، کپور و ماهی‌های خاویار نیز از آبزیان مهم دریای مازندران در این ناحیه‌اند. تالاب گمیشان بیش از ۲۰ گونه ماهی و ۱۰۰ نوع پرنده، از جمله پرندگان کمیاب، و تالاب صوفی‌کم ۱۳۰ گونه پرنده را در خود جای داده است.

اقتصاد

بندر ترکمن پایتخت خاویار ایران است و پنبه و خاویار ارکان اصلی اقتصاد این شهر محسوب می‌شوند. همچنین کشاورزی، صنایع‌دستی مانند فرش و گلیم و نیز گردشگری از دیگر ارکان اقتصادی این بندر هستند. اقتصاد این شهر بر پایه راه‌آهن و بندر طراحی شده بود؛ اما با کاهش آبخور کشتی‌ها دیگر خاصیت بندر تجاری ندارد و تنها مواد سوختی و نفت خام در مقیاس کم به مقصد نیروگاه‌های منطقه تخلیه می‌شود. بازارچه گمرکی ساحلی اسکلهٔ ترکمن نیز از جمله مکان‌های گردشگری این منطقه محسوب می‌شود.

فرهنگ و هنر

مردم بندر ترکمن آداب‌ورسوم ویژه‌ای دارند؛ آن‌ها معمولاً روی زمین و دور سفره‌ای به نام ثاچاق می‌نشینند. ذکر خنجر یکی از رقص‌های محلی این مردم است که دسته‌جمعی، با لباس محلی و خنجری که بر کمر می‌بندند، اجرا می‌شود. ترکمن‌ها برای نوزادانی که در ماه‌های محرم و صفر به دنیا می‌آیند نام‌هایی مانند عاشورمحمد و عاشورقلی برای پسران و عاشورتاج و عاشوربی‌بی برای دختران انتخاب می‌کنند. جشن ۶۳ سالگی نیز رسمی ویژه است که به پاس ۶۳ سال زندگی پیامبر اسلام برای مردان برگزار می‌شود. عید قربان مهم‌ترین عید آنان است؛ از روز هفتم ذی‌الحجه خانه‌ها را تمیز می‌کنند، شیرینی و شکلات می‌خرند و سفره عید می‌اندازند. روز هشتم، عید مردگان است و نان پاسدق می‌پزند؛ روز نهم عید زنده‌ها است و مردم حمام می‌روند و لباس نو می‌پوشند؛ روز دهم «قربانلیق» است و گوسفند قربانی می‌کنند؛ روزهای یازدهم و دوازدهم به «چاقرمق» یا صدقه‌دادن اختصاص دارد و مردم اقوام خود را به مهمانی دعوت می‌کنند.

لباس محلی زنان ترکمن معمولاً پیراهن ابریشمی قرمزی است که دور یقه و سرآستین‌هایش سوزن‌دوزی شده و به آن «قیرمیز کونیک» می‌گویند. روی این پیراهن، لباسی پرنقش به نام چابیت می‌پوشند و کمربندی ابریشمی به نام قوشاق دور کمر می‌بندند تا لباس دامن‌گیرشان نشود. چارقد، کلاه و «اپوش» نیز از دیگر پوشش‌های بانوان ترکمن است. لباس اصلی مردان «دون» است؛ قرمز، از جنس ابریشم. شلوارشان «جولبار» و «بالاق» نام دارد. آن‌ها کلاهی به نام «تلپک» از پوست بره و کلاه ظریف‌تری به نام «بوروک» که سوزن‌دوزی دارد، استفاده می‌کنند.

غذاهای محلی این منطقه برای گردشگران جذاب است؛ مانند چِکِدرمه (برنج، گوشت، رب و پیاز)، بوروک (شبیه پیراشکی)، باسترمه (برنج، ماهی ازون‌برون، سیب‌زمینی و دانه انار)، اِکمِک، بولامه (نوعی حلیم ترکمن) و نان‌های محلی پَتیرچوروک، قاول‌تِمالی‌چوروک و کِلچِه‌چوروک. سوغات و صنایع دستی آن نیز شامل فرش و پشتی ترکمنی، روسری محلی، محصولات نمدی، سوزن‌دوزی و جواهرات است؛ خوراکی‌هایی مثل بشمه، بورگ، کلوچه و قطاب هم از مهم‌ترین سوغات این شهرند.

موسیقی ترکمنی با لباس و سازهای مخصوص خود در ایران، افغانستان و ترکمنستان شناخته می‌شود. مقام‌های این موسیقی در چهار دستگاه «تشنید»، «قرق لر»، «نوایی» و «مخمس» ارائه می‌شود. ساز اصلی آن «تامدیره» یا «تامدئرا» است که ساختاری شبیه دوتار دارد و از نی و کمانچه نیز در آن استفاده می‌شود.

در بندر ترکمن شعبه‌ای از دانشگاه پیام‌نور فعال است و از سال ۱۳۹۰ش نیز دانشگاه آزاد در این شهر آغاز به کار کرده است.

جاذبه‌های گردشگری

بندر ترکمن جاذبه‌های گوناگون طبیعی، تاریخی و فرهنگی دارد: جزیره آشوراده به‌عنوان تنها جزیره دریای خزر و مرکز پرورش خاویار، روستای قره‌قاشلی به‌عنوان مهد اسب اصیل ترکمنی، منطقه شکارممنوع صوفی‌کم با حدود ۱۳۰ گونه پرنده، اسکله بندر ترکمن برای قایق‌سواری و تماشای غروب، تالاب گمیشان با پرندگان مهاجر، و ترکمن‌صحرا با منطقه هزار دره. دوشنبه‌بازار محلی، بازارچه ساحلی، گل‌فشان نفتلیجه با خواص درمانی، امامزاده آق‌امام، قدمگاه بهاءالدین نقشبندی، ایستگاه راه‌آهن تاریخی و معماری ویژه آن نیز از دیگر دیدنی‌ها است. این شهر از نخستین شهرهای ایران با راه‌آهن است و سالن‌های ورزشی چندمنظوره و زمین‌های چمن مصنوعی نیز در آن وجود دارد.

منابع

• «امام‌زاده آق‌امام»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «ایستگاه راه‌آهن بندر ترکمن»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «بازارچه محلی بندر ترکمن»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «بندر ترکمن»، وب‌سایت آدرس مهارتو، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «بندر ترکمن»، وب‌سایت رنتی‌جا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۴۰۰ش.
• «بندر ترکمن کجاست؟ اطلاعاتی که برای سفر به بندر ترکمن نیاز دارید»، وب‌سایت مجله گردشگری میهمان شو، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
• «بندر ترکمن کجاست»، وب‌سایت راهنما سفر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۳۹۸ش.
• تقیان، «جاهای دیدنی بندر ترکمن/ دشتی سبز در کنار دریایی آبی»، وب‌سایت ره‌بال آسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «راهنمای سفر به بندر ترکمن»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• زمانی نوری، اکرم، «گل‌فشان نفتلیجه (گمیشان)»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• قاسم شیرازی، محمدرضا، «یک سفر سه روزه هیجان‌انگیز به بندر ترکمن»، وب‌سایت مجله پینورست، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «قدمگاه بهاءالدین نقشبندی»، وب‌سایت سیری در ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «معرفی و اطلاعات کامل شهر بندر ترکمن»، وب‌سایت چهارگوشة ایران زیبا، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• معصوم‌نیا، محبوبه، «بندر ترکمن؛ همه چیز دربارة بندر زیبای ترکمن»، وب‌سایت علی بابا مگ، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۹۸ش.