جنسیت‌پذیری جرم

جنسیت‌پذیری جرم

عنوان اصلی	جنسیت‌پذیری جرم
شاخه علمی	علوم جنایی جامعه‌شناسی جنایی جرم‌شناسی فقه
نوع مفهوم	پدیده فرهنگی
معنای اصطلاحی	نقش جنسیت در میزان، نوع و ساختار جرائم زنان و مردان
حوزه کاربرد	حقوق جزا جرم‌شناسی جامعه‌شناسی جنایی فقه
مرتبط با	جنسیت

جنسیت‌پذیری جرم؛ نقش جنسیت در میزان، نوع و ساختار جرائم زنان و مردان.

جنسیت، نقش مؤثری در میزان و نوع جرائم زنان و مردان دارد؛ تفاوت‌های فیزیکی و روانی آنها موجب می‌شود که هرکدام از این دو جنس، به ارتکاب جرایم متفاوتی تمایل داشته باشند. زنان به‌طور طبیعی کمتر خطرپذیر بوده و مرتکب جرائم کمتر و ساده‌تری می‌شوند； اما جرائم مردان عمدتاً سنگین و توأم با خشونت است. امروزه تغییرات فرهنگی زمینه‌های ارتکاب جرم توسط زنان را گسترش داده و ساختار جرائم آنها را نیز به الگوی جرائم مردانه نزدیک ساخته است.

مفهوم‌شناسی

جرم در لغت به‌معنای گناه، تعدی، بزه و خلاف قانون آمده است. مجرم کسی است که مرتکب عملی شده که قانون برای آن مجازات تعیین کرده است. در جامعه‌شناسی جنایی، هرچند بزهکاری و جرم نوعی هنجارشکنی دانسته می‌شود؛ اما برخی بزهکاری را عام‌تر از مفهوم جرم می‌دانند. جرم در رویکرد حقوقی به هنجارشکنی‌ای اطلاق می‌شود که از طریق قانون جزا قابل پیگیری است. بزهکاری و حالت مجرم، موجب اسناد مسئولیت به او شده و مجازات، مکافات مجرم است. بزه، مجموعه تخلفات جزایی است که افراد در یک جامعه مرتکب می‌شوند.

از منظر دانش فقه، جرم نافرمانی از اوامر و نواهی الهی است که مجازات دنیوی یا اخروی را به دنبال دارد.

جرم به آشکار و پنهان تقسیم می‌شود، بخش عظیمی از جرائم، بزهکاری‌های پنهان است که در آمارهای رسمی منعکس نمی‌شوند.

رابطه جنسیت با جرم در علوم جنایی در دو سطح بزهکاری و حقوق کیفری مطرح است؛ مقوله دوم مربوط به جنسیت و مجازات می‌شود، مقوله اول مرتبط با جرم‌شناسی بوده و از تفاوت‌های موجود در بزهکاری مردان و زنان و علل آن بحث می‌کند.

جنسیت و معیارهای جرم‌انگاری

جرم پدیده‌ای فرهنگی است و در فرهنگ‌های مختلف ممکن است مصادیق متفاوتی داشته باشد؛ در نگرش اسلام معیار اصلی جرم، تعدی از حدود الهی است که از مصادیق مهم کیفری آن می‌توان به قتل نفس، خروج علیه امام مسلمین، کم‌فروشی، سرقت و فحشا اشاره کرد؛ اما معیار جرم در فرهنگ‌های عرفی عموماً ناظر به نقض قوانین کیفری است؛ لذا برخی رفتارها در یک نظام کیفری، طبیعی و در دستگاه قضایی دیگر، جرم تلقی می‌شوند، به‌عنوان نمونه؛ شرب خمر، قمار، ازدواج سفید، دوستی دختر و پسر، روسپی‌گری و همجنس‌گرایی، در بسیاری از کشورها عمل قانونی محسوب می‌شوند؛ اما در نظام‌های کیفری مبتنی بر اسلام، جرم به‌شمار می‌آیند. برمبنای قانون مجازات جمهوری اسلامی ایران، وارد شدن زنان بدون حجاب در معابر عمومی، جرم شمرده شده و مجازات آن حبس یا جزای نقدی است.

جنسیت و جرم‌شناسی

جرم‌شناسان کلاسیک، بیشتر بر روی بزهکار تمرکز داشتند؛ اما در جرم‌شناسی جدید، عمدتاً به نقش بزه‌دیده در ارتکاب جرم تأکید و به موضوع جنسیت نیز توجه می‌شود. یافته‌های جرم‌شناسی حاکی از رابطه معنادار جنسیت با جرم بوده و جرائم را به مردانه و زنانه قابل تقسیم می‌سازد.

فمینیست‌ها معتقدند خانواده‌ها دربارهٔ دختران سخت‌گیرترند؛ لذا زنان به‌دور از خطر جامعه‌پذیر شده و کمتر مرتکب بزهکاری می‌شوند. برخی از آنها جرایم زنان را بازتاب وضعیت زندگی زنان و دختران می‌دانند. این افراد ارتکاب جرم توسط زنان را تلاشی برای ادامه حیات می‌دانند.

در تبیین نقش جنسیت در بزهکاری، دو نظر وجود دارد； بر مبنای یک نظریه؛ زنان به‌دلیل ویژگی‌های زیستی، روانی و اجتماعی، راحت‌تر خود را با شرایط محیطی وفق داده و کمتر جرأت قانون‌شکنی دارند. فمینیست‌ها معتقدند که هرچند جرم زنان کمتر است؛ اما نظام مردسالار، به بزهکاری زنان بی‌توجه بوده و آن را در تحلیل‌های جنایی به‌حساب نمی‌آورد.

نگرش اجتماعی به جرائم زنان و مردان

پدیده جرم مردان و زنان را در بر می‌گیرد؛ منتها نوع نگاه و قضاوت جامعه نسبت به آنها متفاوت است، ارتکاب جرم در مورد مردان یک عمل طبیعی شمرده می‌شود که در پاسخ به عوامل متعدد و هدایت‌کننده مانند مشکلات زندگی، تشویق و تأثیر هم‌سالان، ضرورت و نیاز، طمع و فزون‌طلبی شکل می‌گیرد. در زنان از آنجایی که رفتار مجرمانه کمتری مرتکب می‌شوند، نقض قوانین کیفری، پدیده غیرعادی و نامأنوس محسوب می‌شود که نیازمند تبیین و توجیه است؛ چون بزهکاری زنان با نقض باورهای جنسیتی اجتماعی همراه دانسته شده و مخالف ویژگی‌های طبیعی زنان تلقی می‌شود؛ لذا مجرمیت زنان ناشی از عدم توفیق آنان در تطبیق خود با ویژگی‌های طبیعی و گرایش‌های بیولوژیکی زنانه تفسیر می‌شود.

ارتکاب جرم توسط زنان با واکنش‌های شدیدی در جامعه مواجه شده و هزینه‌های اجتماعی و روانی سنگینی نسبت به مردان بر آنها تحمیل می‌کند.

جنسیت و ساختار جرم

هرچند نوع جرائم ارتکابی توسط زنان و مردان تفاوت چندانی ندارد؛ اما طبیعت جرایم ارتکابی آنها متفاوت است. به اعتقاد اغلب جرم‌شناسان؛ بزهکاری زنان دارای ویژگی‌های خاص بوده و جرائمی مانند؛ روسپی‌گری، طفل‌کشی و سرقت‌های مخفیانه از جرایم شایع میان زنان است. از خصایص بارز این قبیل جرایم، عدم توسل به باندهای بزهکاری است. ب

مردان حضور گسترده در جرایم خشونت‌آمیز داشته و زنان عمدتاً به‌طور غیرمستقیم در بزهکاری حضور دارند، جرائم آنها به ندرت متضمن خشونت بوده و از جرائم کم‌اهمیت‌ترند. مردان بیشتر به رفتارهای پرخاشگرایانه مانند تهاجم، دزدی، نافرمانی، مصرف مواد مخدر و تخریب اموال، تمایل دارند؛ اما دختران معمولاً به‌دلیل سرقت، فرار از خانه و رفتار جنسی غیرمجاز به پلیس معرفی می‌شوند. در سال‌های اخیر، اعتیاد به مواد مخدر میان دختران افزایش یافته و موجب ارتکاب جرائم دیگر توسط آنها می‌شود.

برخی تحقیقات؛ مسموم کردن، سقط جنین، رها کردن کودک، جیب‌بری، سرقت از فروشگاه‌ها، اخفای اموال مسروقه و تحریک به عیاشی را نیز از جرائم عمدتاً زنانه می‌دانند.

آمارهای جدید حاکی از افزایش حضور زنان در جرائمی مانند؛ کلاهبرداری، سرقت‌های سازمان‌یافته، شوهرکشی، تشکیل خانه‌های فساد، صدور چک بلامحل و تقلب در کارت‌های اعتباری است. هرچند آمارها حاکی از نزدیک شدن نرخ و ساختار جرائم زنان به مردان است؛ اما هنوز جرائم خشونت‌بار عمدتاً مردانه تلقی می‌شوند.

عوامل عمومی ارتکاب جرم

بر مبنای منابع اسلامی؛ آدمی هرچند تمایل به انجام خوبی‌ها دارد؛ اما در عین حال موجودی عجول، ناسپاس، حریص و ستمگر است. جرم عمدتاً ناشی از استکبار، حسد، ضعف ایمان، لجاجت، ترس از گرسنگی، محبت، فراموشی خداوند، امید کاذب، باورهای نادرست، اعتقاد غیرمنطقی به سخن بزرگان و وسوسه شیطان است. یافته‌های جرم‌شناسی نیز حاکی از آن است که در ارتکاب جرم عوامل مختلفی مؤثر هستند. از جمله این عوامل می‌توان به عوامل روان‌شناختی، زیست‌شناختی و جامعه‌شناختی اشاره کرد. جنسیت از زیرمجموعه‌های عامل زیست‌شناختی بوده و از متغیرهای مؤثر بر رفتار انسانی، به‌ویژه در ارتکاب جرائم شمرده می‌شود.

برمبنای برخی تحقیقات؛ اعتیاد، فقر، عدم اعتقاد و التزام عملی به ارزش‌های دینی، اختلال در فرایند جامعه‌پذیری، تجربیات تلخ دوران کودکی مانند； احساس تبعیض، تحمل یا مشاهده خشونت‌های جنسیتی، ناسازگاری خانوادگی، بی‌سرپرستی، محکومیت یکی از اعضای خانواده، طلاق، محل مسکونی نامناسب، بی‌سوادی یا کم‌سوادی و مشکلات روانی از عوامل مؤثر بر بزهکاری زنان و مردان است.

جنسیت و عوامل ارتکاب جرم

عوامل و زمینه‌های ارتکاب جرم در زنان تفاوت نسبی با مردان دارد. برخی فمینیست‌ها جرایم زنان را بازتاب وضعیت زندگی آنها می‌دانند. زنان بزهکار نسبت به مردان دارای شرایط زندگی متفاوت و اختلالات روانی بیشتر بوده، از سواد و مهارت‌های کمتری برخوردار هستند. اغلب زنان مجرم، بیکار، فاقد تحصیلات بالا و مادران تنهایی هستند که با بچه‌های خود زندگی می‌کنند.

بر مبنای پژوهش‌های انجام شده؛ درصد بسیار بالایی از مجرمان زن را زنان سرپرست خانوار تشکیل می‌دهند. این مطلب بیانگر آن است که زنان در اداره خانواده با دشواری‌های فراوانی مواجه شده و عمدتاً به‌تنهایی نمی‌توانند مشکلات خانوادگی را حل یا تحمل کنند.

برخی جرم‌شناسان فمینیست با استناد به رابطه بین وضعیت اقتصادی زنان و میزان جرایم آنها به این نتیجه رسیده‌اند که هرچند در گذشته فرصت‌های مجرمانه برای زنان محدود بود؛ اما در حال حاضر با توسعه دانش و حضور زنان در بخش‌های مختلف جامعه، زمینه‌های جرایم آنها نیز گسترش یافته است، عنصر جنسیت کمرنگ شده و زنان در مواردی مانند مردان نقش سازمان‌دهی جرم را به‌عهده دارند.

جنسیت و میزان ارتکاب جرایم

قبل از دهه ۱۹۶۰م، جرم یک فعالیت مردانه شمرده می‌شد. برمبنای برخی آمارها هنوز ۸۰٪ مجرمین مرد هستند، پسران در سن ۱۹ سالگی و دختران در سن ۱۵ سالگی بیشترین میزان جرم را مرتکب می‌شوند. برخی معتقدند； تا سن ۱۷ سالگی جرائم ارتکابی توسط پسران و دختران یکسان است و تنها در سن بالاتر، جرائم زنان نسبت به مردان کاهش می‌یابد.

محققین； جرائم اینترنتی از قبیل； سرقت داده‌ها، تغییر داده‌ها، انتشار مطالب و مزاحمت‌های جنسی زنان را بیشتر یا در سطح مردان می‌دانند. جرائم دختران تحت‌تاثیر آموزه‌های جدید، نه‌تنها همسان با جرائم پسران است که در مواردی حتی در سرقت‌های بزرگ و توزیع مواد مخدر نقش جدی‌تری دارند. محققین دلیل افزایش جرائم زنان را شیوع نگرش‌های فیمینستی دانسته و باور دارند که این نگرش‌ها، زنان را به ارتکاب جرائم بیشتر ترغیب می‌کند.

نرخ جرائم زنان و مردان در ایران

بر مبنای گزارش‌های آماری؛ نسبت میان جنسیت و ارتکاب جرم، در ایران تقریباً مشابه میانگین جهانی است. زنان در ایران، بسیار کمتر از مردان مرتکب جرم می‌شوند. به‌طور مثال، براساس آمارهای قضایی موجود در مرکز آمار از ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴ش، زنان دستگیر شده در این سال‌ها به ترتیب ۲٫۹٪، ۶٫۱٪، ۵٪، ۴٫۸٪، ۶٫۸٪ و ۴٫۲٪ بوده‌اند. آمارهای پزشکی قانونی نیز مؤید همین نتیجه است.

بر مبنای آمار محکومان به زندان، به‌رغم افزایش چهار برابری تعداد جرم زنان، نسبت جرم آنها در سال‌های اخیر به کل جرائم اندکی کاهش یافته است. دلیل این امر افزایش سریع جرم مردان است. در این میان داده‌های مربوط به نوع جرائم حاکی از تغییرات در ساختار جرم زنان است؛ برمبنای آمارهای مربوط به سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ش. جرائم جنسی و مواد مخدر بالاترین فراوانی را میان جرائم زنان داشته و درخصوص جرائم مالی نیز زنان یک روند آرام و افزایشی را طی کرده‌اند.

به اعتقاد برخی کارشناسان؛ هرچند در سال‌های اخیر سهم زنان در ارتکاب جرایم افزایش یافته ولی هنوز نرخ جرایم زنان ۱۵ تا ۲۰٪ است.

عوامل پایین‌تر بودن جرایم زنان

برخی محققین معتقدند؛ زنان کمتر از مردان در معرض آموزش رفتارهای نابهنجار هستند و بیش از مردان نسبت رفتارهای خود دقت نظر دارند؛ به‌ویژه که ارتکاب جرم هزینه‌های بیشتری بر آنها تحمیل می‌کند. به باور برخی دیگر، زنان از نظر روانی نوع‌دوست‌تر، صبورتر و کمتر اهل خطر بوده و در نتیجه، کمتر از مردان مرتکب جرم می‌شوند.

همچنین زنان به‌دلیل ناتوانی جسمی نمی‌توانند مرتکب برخی جرائم شوند. از منظر جامعه‌شناسی؛ زنان به‌دلیل حضور کم‌تر در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی، کمتر مرتکب جرم می‌شوند. برخی پژوهشگران； زنان را به‌لحاظ روانی توانمندتر و صبورتر از مردان در مقابل فشارهای اجتماعی دانسته و همین امر را موجب کاهش جرائم زنان می‌دانند. بسیاری از محققین، هرچند پایین‌بودن جرم زنان را به نوع خلقت و دستگاه روانی آنها ارجاع می‌دهند؛ اما دلیل عمده آن را در نظام ارزشی جامعه جست‌وجو می‌کنند؛

فیمنیست‌ها، فرهنگ مردسالاری را در میزان ارتکاب جرائم زنان و مردان مؤثر می‌دانند. برخی؛ پایین‌بودن جرائم زنان را به قانونمداری آنان ارجاع می‌دهند. از منظر اسلام؛ لزوم حفظ حریم در روابط اجتماعی، زنان مسلمان را به درون‌گرایی سوق داده و موجب مراقبت آنها از ارتکاب جرم می‌شود.

پیامدهای جرم زنان

از منظر محققین؛ با بزهکاری زن نه‌تنها یک زن بلکه یک خانواده به تباهی کشیده می‌شود. همچنین زنان بزهکار با ارتکاب جرائمی چون روسپیگری، تن‌فروشی و قوادی زمینه بی‌قید و بند بودن روابط بین زنان و مردان را فراهم کرده و پیامدهای سنگینی را بر جامعه نیز تحمیل می‌کنند؛ زیرا جرم و محکومیت زنان به‌ویژه در جوامع سنتی موجب گسستن آنها از شبکه‌های وسیع خانوادگی، خویشاوندی، همسایگی و قومی شده و به انزوای اجتماعی زنان منجر می‌شود.

منابع

• قرآن کریم
• اشرف‌سمنانی، بهروز، «سیمای مردانه جرم در جهان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۸ش.
• بدری‌منش، اعظم و دیگران، «بررسی فقهی و حقوقی رویکرد جنسیت‌محوری در کیفرگذاری جرایم تعزیری»، حقوق اسلامی، شمارهٔ ۷۱، زمستان ۱۴۰۰ش.
• پورحسن خیاوی، آمنه، «تطبیق جرم‌شناسی اسلامی با جرم‌شناسی عرفی»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی، علوم انسانی، تهران، آذر ۱۳۹۵ش.
• «جرایم زنان در مقایسه با مردان»، وب‌سایت روزنامه اعتماد، شماره ۵۳۳۱، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۱ش.
• حیدری، ایمان، «بررسی تأثیر جنسیت در ارتکاب جرم با نگاهی ویژه به وضعیت زنان در دهه‌های اخیر»، فصلنامه مطالعات حقوق، شمارهٔ ۲۹، بهار ۱۳۱۹۸ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستمی تبریزی، لمیاء، «درآمدی بر رویکرد جنسیتی جرم‌شناسی»، شمارهٔ ۵۰، آذر ۱۳۸۸ش.
• شایگان، فریبا و معتمدی، صدیقه، «بررسی تأثیر عوامل اجتماعی در بزهکاری زنان (مقایسهٔ زنان بزهکار با زنان غیربزهکار تحت پوشش بهزیستی رباط کریم)»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۶۳، خرداد ۱۳۹۳ش.
• فتحی، مرتضی و اکرمی، روح‌الله، «تحلیل روان‌شناختی جرائم از منظر قرآن کریم و روایات»، کتاب قیم، شماره ۲۷، مهر ۱۴۰۱ش.
• فیض‌آبادی، الهام، «بررسی تأثیر جنسیت متهم در رسیدگی‌های کیفری در نظام جزایی ایران»، قانون یار، شمارهٔ ۱۵، پاییز ۱۳۹۹ش.
• واعظ، مصطفی و برزگرزاده، عباس، «نقش جنسیت در ارتکاب جرائم مالی در نظام حقوقی ایران»، فصلنامه قضاوت، شمارهٔ ۱۱۶، زمستان ۱۴۰۲ش.