کودک‌آزاری

کودک‌آزاری؛ بدرفتاری که به آسیب جسمی و روانی کودک می‌انجامد.

کودکان به‌عنوان آسیب‌پذیرترین گروه در هر جامعه، در معرض انواع و مصادیق مختلفی از کودک‌آزاری قرار دارند. این آزار و اذیت‌ها، دارای عواقب و آثار منفی در حیطه‌های مختلف اجتماعی، تحصیلی، خانوادگی و شغلی است. خشونت علیه کودک به هرگونه رفتار خشونت‌آمیز یا سوءاستفاده اطلاق می‌شود که توسط والدین، سرپرستان یا دیگران علیه کودک إعمال می‌شود. این خشونت می‌تواند به اشکال مختلفی ظاهر شود و تأثیرات عمیق و طولانی‌مدتی بر سلامت جسمی، بهداشت روانی، تربیت اجتماعی و سازگاری اجتماعی کودک بگذارد. خشونت علیه کودکان، از جرایم شایع در همهٔ جوامع به‌خصوص جوامع سنتی است.

مفهوم کودک‌آزاری

مفهوم کودک‌آزاری به‌معنای هرگونه فعل یا ترک فعلی است که کودک را آزار می‌دهد مانند آزارهای جسمی، جنسی، بی‌توجهی و برخی سوءرفتارهای عاطفی. بر اساس تعریف دستنامهٔ آماری و تشخیصی اختلال‌های روانی هر نوع غفلت یا ارتکاب به هر عملی که بهداشت و سلامت جسمانی و روانی کودک را به خطر اندازد و بر آن خدشه وارد کند، کودک‌آزاری قلمداد می‌شود.

خشونت به‌معنای درشتی، تندی و خشم، در اصطلاح به هرگونه رفتاری گفته می‌شود که احتمال آسیب جسمی یا روانی به همراه داشته باشد. از نظر یونیسف و کمیتهٔ حقوق کودک، خشونت شامل کلیه اشکال خشونت‌بار جسمانی، روانی، صدمه، آزار، رفتار توأم با سهل‌انگاری و سوءاستفاده جنسی می‌شود که در محیط‌های گوناگون مانند فضای مجازی و فضای واقعی چون خانه، مدرسه، جامعه و محل کار، علیه کودک انجام می‌شود. خشونت خانگی از سوی اعضای خانواده، صورت می‌گیرد.

آمارها

جدیدترین آمارهای سازمان بهداشت جهانی حکایت از ۴۰ میلیون کودک‌آزاری در برابر کودکان زیر ۴ سال در سراسر جهان دارند که در حدود ۱۴–۱۷ درصد از آنها منجر به مرگ کودکان می‌شود. این در حالی است که بیش از نیمی از کودکان و خانواده‌های آنها، از ترس آبرو یا خطرهای دیگر، این کودک‌آزاری‌ها را گزارش نمی‌دهند. این سازمان، بیشترین موارد کودک‌آزاری را در کشورهای آفریقایی و آسیایی معرفی کرده است. بیشترین نوع کودک‌آزاری در این دو قاره، به‌صورت «بیگاری کشیدن از کودکان»، «سوء استفادهٔ جنسی» و «قتل» گزارش شده است. در کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز کودک‌آزاری بیشتر به‌صورت‌های «آزارهای جنسی» و «آزارهای روانی ناشی از مشکلات خانوادگی» گزارش شده است. در مجموع، شایع‌ترین شکل کودک‌آزاری در سراسر جهان، «غفلت» شناخته شده است.

در ایران نیز آمارها (در دههٔ ۹۰) نشان از افزایش ۳٫۵ درصدی کودک‌آزاری در ۱۳۸۶ش، نسبت به سال‌های پیش از آن را دارند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گزارش داده که از هر ۸۰۰۰ خشونت خانگی ۱۰۰۰ مورد کودک‌آزاری بوده است. کارشناسان، بر این باورند که در خوشبینانه‌ترین حالت در ایران، از هر ۱۰ کودک، ۱ نفر در معرض کودک‌آزاری قرار دارد. میانگین سنی کودکان در معرض خطر کودک‌آزاری ۱۰–۱۲ سال گزارش شده است. همچنین، در حدود ۴۴ درصد از کودکان مورد آزار پسر و ۵۶ درصد باقی‌مانده نیز دختر بوده‌اند. بیشترین نوع کودک‌آزاری در ایران با ۶۷٫۶ درصد «کودک‌آزاری جسمی» بوده مانند کشیدن گوش و موی سر کودک، گذاشتن فلفل در دهان او و نیز سوزاندن دست کودک با قاشق داغ. پس از آن، آزارهای روحی و عاطفی با ۲۸٫۴ درصد در رتبهٔ دوم قرار دارد که شامل مواردی همچون تحقیر، توهین و بیرون انداختن از خانه بوده است. آزارهای جنسی با ۴ درصد در مرتبهٔ سوم انواع کودک‌آزاری در ایران قرار گرفته‌اند.

انواع

کودکان به‌دلیل ضعف جسمانی و موقعیت فرودست اجتماعی، بیشتر از بزرگسالان قربانی خشونت می‌شوند و خشونت علیه کودکان بیش از خشونت علیه زنان و خشونت علیه سالمندان است. براساس گزارش‌ها هرساله بین ۵۰۰ میلیون تا ۱٫۵ میلیارد کودک در سراسر جهان، نوعی از خشونت را تجربه می‌کنند. خشونت علیه کودکان به انواع ذیل تقسیم می‌شود:

1. خشونت جسمانی؛ هر رفتار عمدی که نتیجهٔ آن صدمه‌رساندن به جسم کودک است؛
2. خشونت عاطفی؛ هر گفتاری که به عزت نفس و شایستگی‌های اجتماعی کودک حمله می‌کند، مانند پرخاشگری، تحقیرکردن، انتقادکردن، تهدیدکردن، تمسخرکردن، مقایسه منفی، طرد کردن یا ایجاد ترس در کودک.
3. سوءاستفاده جنسی؛ شامل هرگونه تماس یا رفتار جنسی با کودک است. این نوع خشونت می‌تواند تأثیرات مخرب شدیدی بر روان کودک داشته باشد.
4. غفلت و بی‌توجهی؛ مانند اهمال و کوتاهی غیرعمدی والدین در تأمین نیازهای اساسی جسمانی، روانی و عاطفی کودکان؛ مانند فراهم‌نکردن آموزش، مراقبت‌های پزشکی، غذا و سرپناه برای کودک.
5. استثمار اقتصادی؛ اجبار کودکان برای درآمدزایی از طریق کارهای سخت یا غیرقانونی و گدایی و نیز سوءاستفاده از منابع مالی آنها.
6. کودک‌آزاری اینترنتی: یکی از معضلات و خطرات ناشی از فناوری‌های نوین است. کارشناسان بر این باورند که در صورتی‌که کودکان، ضمن استفاده از این فضا، تحت کنترل و مراقبت والدین خود نباشند، در معرض خطرات جبران‌ناپذیری قرار خواهند گرفت. در این نوع از کودک‌آزاری نوین، بزهکاران، کودکان بی‌گناه را به‌صورت‌های فردی یا جمعی مورد هدف قرار داده و از آنها در راستای ارضاء امیال جنسی، کسب پول و منفعت مالی از طریق پورنوگرافی و قاچاق کودکان یا ارتکاب انواع جرایم سایبری بهره‌کشی می‌کنند.

علائم

کودکانی که مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند در بیشتر موارد با علائمی همچون افسردگی، اختلال شخصیت، ناتوانی در یادگیری، پرخاشگری، احساس گناه، کاهش اعتماد به نفس و جویدن ناخن همراه هستند.

علل

خشونت علیه کودکان ناشی از عوامل سه‌گانهٔ مربوط به کودک، والدین و اجتماع است.

پرونده:خشونت خانگی علیه کودکان (4).jpg

تصویری از کتک‌زدن به فرد دارای معلولیت در یک مرکز توانبخشی در بوشهر

الف) عوامل مربوط به کودک

برخی از عوامل و ویژگی‌های مربوط به کودکان، موجب خشونت علیه آنان می‌شود، مانند معلولیت جسمی، عقب‌ماندگی ذهنی، سازش‌ناپذیری، تحرک بسیار، بیمارشدن کودکان به دفعات متعدد، خودداری از خوردن غذا، کودکان ناخواسته یا نامشروع، فرزندخوانده یا کودکان بدقیافه، بچه‌های دعواگر، حرف نشنوی و لجبازی، حاضرجوابی، بددهنی و پرخاشگری.

ب) عوامل خانوادگی

1. ناآگاهی والدین از مهارت‌های فرزندپروری و آثار جبران‌ناپذیر خشونت؛

2. رومینا اشرفی

   تصویر رومینا اشرفی دختر ۱۴ ساله، که در استان گیلان، ایران توسط پدرش به قتل رسید، مه ۲۰۲۰

   فقر و مشکلات اقتصادی خانواده؛ ناکامی در حل مشکلات اقتصادی خانواده، حس پرخاشگری و عصبانیت را در والدین و اعضای بزرگ‌تر خانواده ایجاد می‌کند که نخستین قربانی آن کودکان هستند که با درک‌نکردن موقعیت اقتصادی خانواده، موجب عصبانیت والدین می‌شوند. افزون براین، ضعف بنیهٔ اقتصادی، موجب می‌شود که والدین و اعضای بزرگ خانواده راه‌حل کار اجباری را که خود نوعی خشونت‌ورزی است، برگزینند و کودکان را مجبور به کسب درآمد کنند.
3. مشکلات خاص خانوادگی، مانند زندگی کودک با ناپدری یا نامادری، پرجمعیت‌بودن خانواده، مسکن کوچک، منازعات بین اعضای خانواده به‌ویژه تعارضات زناشویی، ضعف آستانهٔ تحمل، نبود مدارا و صبر در مقابل مشکلات و ناملایمات و عدم آگاهی از الگوی کارآمد حل مشکلات.
4. بی‌اعتنایی به ارزش‌های معنوی و مبانی اخلاقی در محیط خانواده؛
5. اعتیاد والدین؛

ج) عوامل اجتماعی

1. شکاف نسلی؛ در هر جامعه‌ای به‌تناسب تغییرات اجتناب‌ناپذیر اجتماعی و فرهنگی، اختلاف در ارزش‌ها، هنجارها و نگرش‌ها، شکافی میان نسل قدیم و جدید رخ می‌دهد و هنجارها، ارزش‌ها و باورهای تازه که خوشایند نسل قبلی نیست، زمینهٔ خشونت والدین را به‌وجود می‌آورد. همچنین در جوامع سنتی، والدین انتظار دارند که فرزندان به‌طور مطلق از آنها اطاعت کنند و این امر نیز شکاف بین والدین و کودکان را بیشتر می‌کند.
2. مهم‌بودن قضاوت دیگران؛ خشونت‌ورزی بعضی والدین به‌دلیل مهم‌بودن قضاوت دیگران در مورد خانواده و فرزندان آنها است، اگر کودکان آنان در حضور جمع کار ضد ارزشی انجام دهند، بعد با تنبیه والدین مواجه خواهند شد.
3. اینترنت و بازی‌های کامپیوتری؛ امروزه استفادهٔ بیش از حد کودکان از اینترنت و صرف زمان زیاد در بازی‌های کامپیوتری، موجب تنش در روابط فرزندان و والدین شده است. والدین از آسیب‌های ناشی از اینترنت چون اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، افسردگی، اتلاف وقت، لطمهٔ آموزشی، انزوای اجتماعی، بازداری‌زدایی از ارتکاب جرایم، کاهش روابط خانوادگی، شکاف نسل‌ها، دسترسی آسان به منابع غیراخلاقی، انحرافات اخلاقی (جنسی)، تضعیف باورهای دینی، القای شبهات فکری، بر کودکان خود نگران هستند و در بسیاری موارد، برای منع استفاده از این فضا متوسل به خشونت می‌شوند.
4. اعتقاد به کارایی خشونت در تربیت.
5. نگرش تبعیض‌آمیز و مبتنی بر کهتری؛ یکی دیگر از عوامل خشونت‌ورزی علیه کودکان، روابط نابرابر قدرت در جامعه و ابتنای فرهنگ افراد بر نابرابری انسان‌ها از نظر سن، جنسیت و توان جسمی است. تبعیض در برابر گروه‌های آسیب‌پذیری مانند کودکان و زنان، یکی عوامل شکل‌گیری رویکرد خشونت‌آمیز نسبت به آنان است.
6. اجازهٔ خشونت از سوی قانون؛ برخی مواد قانونی، جرم‌خیز و بسترساز وقوع انواع خشونت‌های غیرمشروع علیه کودکان است. مانند ماده‌های ۱۱۷۹ قانون مدنی و ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی که عنوان تأدیب را با قیدهای مبهم متعارف و حدود شرعی، رسمیت داده است.

قوانین مبارزه با کودک‌آزاری

در ۱۳۸۱ش، پس از سال‌ها تلاش متخصصان، قوانین کامل‌تری در رابطه با حمایت از کودکان و تعیین مجازات برای کودک‌آزاری در مجلس ایران به تصویب رسید. با توجه به این قانون، تمامی افراد زیر ۱۸ سال، تحت پوشش این قانون قرار گرفته و کودک‌آزاری دیگر نیازی به شاکی خصوصی ندارد. در صورت مشاهدهٔ کودک‌آزاری، می‌توان آن را به سازمان‌های مربوطه گزارش داد و دادستان موظف است به‌عنوان مدعی‌العلوم به این موضوع رسیدگی کند. طبق این قانون، خرید و فروش کودکان به‌عنوان نیروی کار و بهره‌کشی از آنها، مجازات شش ماه تا یک سال زندان داشته و با جزای نقدی در حدود ۱۰ میلیون ریال جریمه خواهند شد. علاوه بر آن، هر نوعی از اذیت و آزار روحی و جسمی، بی‌تفاوتی به سلامت کودک و نیز ممانعت از تحصیل کودک جرم شناخته شده و قانون‌گذار می‌تواند فرد مجرم را به سه ماه و یک روز تا شش ماه حبس و ده میلیون ریال جزای نقدی، جریمه کند.

نحوهٔ گزارش کودک‌آزاری

در ایران، در صورت مشاهدهٔ هر گونه‌ای از کودک‌آزاری توسط خانواده و دیگران، می‌توان با شمارهٔ ۱۲۳ تماس گرفته و گزارش خود را به اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی ارائه کرد.

پی‌آمدهای خشونت علیه کودک

رفتار خشونت‌آمیز نزدیکان کودک در محیط خانه، به مراتب مخرب‌تر از آزار دیگران در سایر محیط‌ها است؛ کودک در این وضعیت، منبع تغذیهٔ محبت و عطوفت خود را که اعضای خانواده است، از دست می‌دهد و احساس بی‌پناهی می‌کند. خشونت خانگی علیه کودکان، عواقب ذیل را به دنبال دارد:

1. روانی؛ مانند خودسرزنشی و مقصرپنداشتن خود، احساس کینه و نفرت به آزاردهنده، داشتن ترس همیشگی، افسردگی، اندوه، استرس، احساس حقارت، عدم اعتماد به‌نفس، کج‌خُلقی، زودرنجی، احساس تنهایی، خواب آشفته و گوش به زنگ‌بودن که مبادا اطرافیان عصبانی شوند.
2. اجتماعی؛ مانند ترس از اظهار نظر در جمع، داشتن استرس هنگام صحبت‌کردن در جمع، نگرانی از عدم تأیید نظر او از سوی دیگران، احساس خودکم‌بینی و بی‌ارزشی در میان دوستان، روابط محدود اجتماعی و مشکل‌داشتن در دوستیابی، دوستی‌های ناپایدار، احساس عدم حمایت اجتماعی از سوی دیگران، انزوا و عدم مشارکت در امور مدرسه و اجتماع، یادگیری و استفاده از خشونت به‌عنوان شیوهٔ تربیتی و وسیله‌ای برای حل مسائل در بزرگسالی، تبدیل‌شدن به عنصر جامعه‌ستیز و انتقامجو در بزرگسالی.

مقابله با کودک‌آزاری جنسی

بسیاری از روانشناسان بر این باورند که به‌منظور مقابله با سوءاستفاده‌های جنسی از کودکان، باید متناسب با سن کودکان، به آنها آگاهی‌های جنسی لازم را ارائه کرد. این آموزش‌ها می‌تواند برای کودک دختر از سوی مادر و برای کودک پسر از سوی پدر انجام شود. کارشناسان از واژهٔ انگلیسی PANTS برای این کار استفاده کرده‌اند:

1. P (Private): باید به کودکان یاد داد که لباس زیر برای پوشش قسمت‌های خصوص بدن بوده و هیچ‌کسی نباید این قسمت‌ها را لمس کرده یا به آن نگاه کند.
2. A (Always): کودک باید همیشه به یاد داشته باشد که بدن او تنها متعلق به خود او بوده و هیچ‌کسی حق ندارد، با انجام کاری باعث خجالت و ناراحتی او شود.
3. N (No): کودکان باید توانایی نه گفتن را یادگرفته باشند تا بتوانند از خود در برابر آسیب‌های اجتماعی و جنسی محافظت کنند.
4. T (Talk): کودک باید توانایی صحبت کردن دربارهٔ رازهایی که او را ناراحت کرده داشته باشد و بتواند با افرادی که از نظر او قابل اعتماد هست، صحبت کند.
5. S (Speak up): کودک باید بتواند با افرادی که توانایی کمک‌رسانی دارند هر چه سریع‌تر صحبت کند. این افراد می‌توانند والدین، خواهر و برادر، دوست، معلم و حتی مشاور مدرسه باشند.
6. توانمندسازی کودکان و رفع نقاط ضعف آنان از طریق آموزش مهارت‌های زندگی شامل خودآگاهی؛ مقابله با هیجانات؛ مقابله با استرس؛ تصمیم‌گیری؛ حل مسئله؛ تفکر خلاق؛ تفکر انتقادی؛ همدلی؛ ارتباط بین‌فردی؛ ارتباط مؤثر. بسیاری از کودکان با این مهارت‌ها برای کنترل و مقابله با فشارهای روانی و موقعیت تنش‌زا، آشنایی ندارند و نیز توانایی درک شرایط و تصمیم‌گیری مناسب در موقعیت حساس را ندارند.
7. آموزش فرزندپروری و مهارت‌های سرپرستی به والدین و سرپرستان کودک؛
8. اصلاح مواد قانونی؛ با حذف مواد قانونی جرم‌خیز و هموارکنندهٔ خشونت علیه کودکان، حمایت‌های دقیق‌تر، قوی‌تر و کارآمدتری از حقوق کودکان در برابر هر نوع نقض حقوق بشری آنان در قوانین پیش‌بینی شود.
9. آموزش رسانه‌ای مبارزه با خشونت علیه کودکان.
10. حمایت از کودکان در معرض خطر و ایجاد امنیت برای کودکانی که قربانی خشونت شده‌اند.
11. حمایت کیفری ویژه و جرم‌انگاری هرگونه صدمه و آزار و شکنجه جسمی و روحی کودکان و نادیده گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی و ممانعت از تحصیل.

منابع

• «تأثیر خشونت خانگی بر فرزندان خردسال» کلینیک مشاوره و روان‌شناسی بینش نوین، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «چگونه می‌توان موارد کودک‌آزاری را گزارش داد؟»، وب‌سایت سازمان بهزیستی کشور، تاریخ بارگذاری: ۲۶ آبان ۱۳۹۹ش.
• «صریح‌ترین قانون در تقابل با کودک‌آزاری چیست»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگذاری: ا آذر ۱۴۰۰ش.
• «کاهش خشونت علیه کودکان با آموزش مهارت‌های زندگی و فرزندپروری به والدین»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «کودک‌آزاری جنسی و راهکارهای مقابله با آن»، وب‌سایت ماهنامهٔ الکترونیکی سیب، تاریخ بازدید: ۱۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• «مفهوم کودک‌آزاری و مصادیق آن» وب‌سایت دادگران حامی، تاریخ بازدید: ۱۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• بشیری خطیبی، بهنام و فخرایی، سیروس «بررسی علل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر پرخاشگری در میان خانواده‌های تبریز»، در مجلهٔ جامعه‌شناسی کاربردی، شمارهٔ ۲ تابستان ۱۳۹۲ش.
• پورناجی، بنفشه، «مرگ خاموش»، تهران، همشهری، ۱۳۷۸ش.
• توانچه، میترا، «حمایت قانون از کودکان و نوجوانان در برابر خشونت، وب‌سایت سازمان مردم‌نهاد آشنا، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۳ش.
• چلپی، مسعود و رسول‌زاده اقدم، صمد، «آثار نظم و تضاد خانواده بر خشونت علیه کودکان»، در مجله جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۹ش.
• دانش، پروانه و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی شکاف نسلی در ایران» در مجلهٔ جامعه‌پژوهی فرهنگی، شمارهٔ ۳، پاییز۱۳۹۳ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، فرهنگ متوسط دهخدا، زیرنظر دکتر جعفر شهیدی، تهران، مؤسسهٔ نتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
• رافر، شکوفه و حمیدی، فریده، راهنمای آموزش مهارت‌های زندگی ویژه مدرسینِ، تهران، پژوهشکده مهندسی و علوم پزشکی جانبازان، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
• رحیمی موقر، آفرین و دیگران، بررسی شیوع کودک‌آزاری در دو منطقهٔ تهران، تهران، فصلنامهٔ رفاه اجتماعی، سال۲، شماره ۷، ۱۳۸۲ش.
• رضایی‌نسب، زهرا و فیض‌اللهی، علی، «تحلیل جامعه‌شناختی خشونت خانگی علیه کودکان در شهر ایلام»، در فصلنامه علمی پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، بهار ۱۴۰۱ش.
• روشن، محمد و دیگران، «رهیافت جرم شناختی به کوک آزاری اینترنتی»، ششمین کنگرهٔ ملی آسیب‌شناسی خانواده، ۱۳۹۳ش.
• زرنشان، شهرام و دیگران، «کنکاشی در نسبت میان برخورداری از حق بر آموزش، کسب مهارت‌های زندگی و کاهش خشونت علیه کودکان»، در دوفصلنامهٔ علمی فقه و حقوق خانواده، شمارهٔ ۷۸، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش.
• عبداللهی، رؤیا، «بررسی و تحلیل حقوقی خشونت خانگی علیه کودکان با مداقه در شناخت عوامل ایجاد خشونت» در مجله قانون‌یار، شماره ۲۷، تابستان ۱۴۰۲ش.
• عسگری، عشرت، «آسیب‌شناسی فضای مجازی در تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان» در همایش ملی روان‌شناسی، تعلیم و تربیت و سبک زندگی، ۱۳۹۸ش.
• قربانپور، رامین، «فقر عامل اصلی کار اجباری کودکان است»، ویب‌سایت روزنامهٔ بهار، تاریخ درج مطلب ۳۰ فرودین، ۱۴۰۳ش.
• مفاخری باشماق، سامان و دیگران، «ارزیابی عصب زیست‌شناسی کودک آزاری»، فصلنامهٔ سلامت روان کودک، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۷ش.
• نقوی، اعظم و دیگران، «پیامدهای شناختی کودک‌آزاری در دختران نوجوان»، نشریهٔ مجلهٔ روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران (اندیشه و رفتار)، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۵ش.
• نوری، مسعود، «خشونت خانگی علیه کودکان، چیست، چرایی و راهکارهای درمان آن در پرتو تلاش‌های حقوقی»، در مجلهٔ حقوق بشر، بهار و تابستان ۱۳۸۷ش.
• واعظی، کبری، «تجربهٔ زیستهٔ کودکان پیرامؤن خشونت خانگی» در مجله پژوهش‌های مشاوره، شماره ۵۸، تابستان ۱۳۹۵ش.
• هاشمی، عصمت و دیگران، «عوامل مؤثر در کودک‌آزاری در محیط خانواده»، در مجلهٔ علمی پزشکی قانونی، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۸ش.
• Hobbs, C, H & Hank, H, “child abuse and neglect a clinicians handbook”, London, 1999.
• Khushaei K. Sexual Abuse: A Case Report. Journal of Social Welfare. 2003.
• Khushaei K. Sexual Abuse: A Case Report. Journal of Social Welfare. 2003.
• Raheb GH, Eghlima M, Kamrodi A, & Kafshgar M. Psychosocial Impact of Child Abuse and the Preventive Role of the Police. Quarterly of Entezam-E-Ejtemaei. 2009.
• Rahimi Movaghar A, Babaei N, & Rostami M. A Comparative Study of the Prevalence Rate of Physical Child Abuse in Sizdah Aban District of Region XX and Region III of Tehran in 1996. Social Welfare. 2003.