راه‌آهن ایران؛ مسیر تردد وسایل نقلیه ریلی به‌منظور جابه‌جایی بار یا مسافر در ایران.
راه‌آهن ایران از دورۀ قاجار مورد توجه قرار گرفت؛ اما دولت‌های روسیه و انگلستان با هدف تأمین منافع و اهداف استعماری خود، ایدۀ راه‌آهن سراسری را در در دورۀ رضاخان پیگیری کردند. راه‌آهن به‌دلیل نقش مؤثری که در پیشرفت اقتصادی دارد، امروزه در بسیاری از مناطق ایران نفوذ کرده و حتی به راه‌آهن کشورهای همجوار نیز متصل شده و موجب تسهیل جابه‌جایی بار و مسافر شده است.
پیشینه راه آهن ایران
فکر احداث راه‌آهن در ایران، از نیمه دوم قرن نوزدهم در زمان حکومت قاجار به‌وجود آمد[۱] و ناصرالدین شاه معتقد بود که ایران برای رسیدن به پیشرفت، چاره‌ای جز احداث راه‌آهن ندارد.[۲] در ابتدا راه‌آهن جزء اهداف استعماری کشورهای اروپایی برای گسترش نفوذ و سلطه سیاسی و اقتصادی آنان بود.[۳]
اولین خطوط راه‌آهن در ایران
اولین تجربه احداث راه‌آهن در ایران به دوره قاجار در ۱۲۲۷ش، از رشت به بندر پیربازار و بندرانزلی بازمی‌گردد و ۱۲ کیلومتر از این راه‌آهن تا اواسط دوره رضاشاه همچنان مورد استفاده بود.[۴] راه‌آهن تهران – شاه‌عبدالعظیم به‌طول ۸۷۰۰ متر در سال ۱۲۶۶ش، به بهره‌برداری رسید[۵] که سالیانه ۶۹۰ هزار مسافر را از تهران تا شهرری جابه‌جا می‌کرد.[۶]
راه‌آهن بوشهر-برازجان به‌طول ۶۰ کیلومتر توسط انگلستان و با اهداف نظامی در ۱۲۸۵ش، احداث شد که در پایان جنگ جهانی اول، انگلیسی‌ها خطوط آن را جمع‌آوری کرده و به بصره بردند.[۷] در ۴ بهمن ۱۲۹۱ش، قرارداد احداث راه‌آهن جلفا–تبریز به‌طول ۱۴۷ کیلومتر و خط فرعی صوفیان تا شرفخانه واقع درساحل دریاچه ارومیه با ۵۲ کیلومتر طول، بین ایران و بانک استقراضی روسیه بسته شد[۸] و در اردیبهشت ۱۲۹۵ش، افتتاح شد.[۹]
دولت روسیه از این خط برای حملونقل نیروی نظامی، مهمات و خواروبار استفاده می‌کرد.[۱۰] انگلستان در۱۲۹۷ش، برای پیشبرد اهداف خود، راه‌آهن هندوستان–ایران را احداث کرد. هدف از احداث این راه‌آهن تأمین احتیاجات نظامی بود. در۲۷ اسفند ۱۳۳۷ش، موافقت‌نامه‌ای بین ایران و پاکستان امضا شد و خط زاهدان–میرجاوه رسماً به دولت ایران تحویل داده شد.[۱۱]
دیدگاه‌ها دربارۀ احداث راه‌آهن در دوران ناصرالدین‌شاه
با وجود آن‌که راه‌آهن عامل رونق اقتصادی، تأمین امنیت، برقراری پیوند تجاری ایران با جهان و زمینه‌ساز گسترش دانش در جامعه است،[۱۲] اما دربارۀ احداث بخش‌هایی از راه‌آهن ایران و انگیزه‌های پشت‌پردۀ آن، برخی صاحب‌نظران به مخالفت برخاستند؛ به‌طور مثال، لایحه احداث خطآهن خورموسی و خرمشهر به بندر جز (بندرگز) با مخالفت امثال مصدق روبرو شد که اجرای چنین طرحی را در آن زمان، فاقد توجیه اقتصادی می‌دانستند.[۱۳]
بعضی معتقد بودند که قصد دولت انگلستان از احداث خطآهن ایران از شمال به جنوب، استفادۀ نظامی علیه روسیه تزاری است[۱۴] و احداث راه‌آهن شرق به غرب، منافع ایرانیان را بیشتر و بهتر تأمین می‌کند؛[۱۵] اما با وجود این دیدگاه، رضاشاه مسیر شمال–جنوب را برای احداث راه‌آهن انتخاب کرد.[۱۶]
این در حالی است که روسیه تزاری، احداث خطآهن شمال-جنوب را زمینه‌ساز نفوذ بریتانیا از استان‌های جنوبی به مناطق شمالی و تهدیدی برای منافع روسیه می‌انگاشت[۱۷] و با احداث راه‌آهن در ایران مخالفت می‌کرد.[۱۸] از سوی دیگر، دولت انگلستان هم ساخت راه‌آهن در ايران را تسهیل‌گر حضور نیروهای روسیه در خليج فارس و سپس به مرز هندوستان می‌پنداشت[۱۹] و مسیر غرب به شرق را با منافع استعماری خویش سازگارتر ارزیابی می‌کرد.[۲۰]
راه آهن و اتصال ایران به کشورهای همسایه
امروزه راه‌آهن ایران به کشورهای روسیه، ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، ترکمنستان، افغانستان[۲۱] و عراق متصل است و در جابه‌جایی مسافر و توسعه گردشگری مذهبی و مبادلات تجاری نقش عمده‌ای دارد و موجب تحول در سبک زندگی مردم شده است.[۲۲]
کارکرد راه‌آهن
راه‌آهن به‌عنوان یک سیستم حملونقل می‌تواند کلیه قطب‌های اجتماعی، اقتصادی، نظامی و کشاورزی را به یکدیگر وصل کرده و بیشترین حجم مسافر و کالا را با ضریب اطمینان بالا جابه‌جا کند.[۲۳]
کارکرد اقتصادی راه آهن
برخی از کارکردهای اقتصادی راه‌آهن عبارتند از:
- کاهش هزینه‌ها؛
- كاهش مصرف انرژی؛
- افزايش درآمدزايی؛
- افزايش ارزش‌افزوده زمين؛
- كاهش هزينه خانوار؛
- افزايش اشتغال؛
- افزايش ثروت؛
- افزايش رفاه؛
- پايداري زيست‌محيطی؛[۲۴]
- اتصال تجارت به تجارت، زمانی‌که شهرها و مراکز شهری به‌خوبی با هم مرتبط باشند، مردم تمایل بیشتری به سفر برای اهداف تجاری دارند.[۲۵]
کارکرد سیاسی راه آهن
بسیاری از کریدورهای ارتباطی به‌عنوان یک ابزار سیاسی نیز به‌کار می‌روند. همچنین راه‌آهن، می‌تواند در حوادث غیرمترقبه و یا پشتیبانی از جبهه‌های جنگ برای انتقال نیروهای نظامی و مجروحان و همچنین ادوات نظامی نقش ایفا کند.[۲۶]
کارکردهای اجتماعی و فرهنگی راه آهن
راه‌آهن موجب تحول در سبک زندگی مردم و فضای اجتماعی-فرهنگی جامعه شده است؛[۲۷] خرده‌فرهنگ‌های ایرانی را به همدیگر نزدیک کرده است.[۲۸] در این چارچوب، احداث و توسعه راه‌آهن، کارکردهای اجتماعی و فرهنگی زیر را در پی دارد:
افزايش عدالت اجتماعي
شبکه‌های حملونقل با نزدیک‌کردن مراکز جمعیتی پراکنده به یکدیگر و به مراکز ارائۀ خدمات، موجب کاهش اختلافات فرهنگی اقوام ساکن در نقاط مختلف کشور و ارتقاء حس همبستگی و غرور ملی می‌شود.[۲۹]
دسترسی آسان به زیرساخت‌های اجتماعی
راه‌آهن مردم را با زیرساخت‌های اجتماعی مانند مؤسسات آموزشی-فرهنگی، مراکز خرید شهر، امکانات تفریحی و اوقات فراغت و موقعیت‌های مهم ملی مرتبط می‌کند. همچنین دیدار اعضای خانواده را آسان‌تر کرده و اجتماعی‌شدن در جامعه را افزایش می‌دهد.[۳۰]
همگرایی منطقه‌ای
راه‌آهن در شکل‌گیری همگرایی، زمینه‌های تحکیم روابط، حرکت به‌سمت مناسبات فرهنگی و اجتماعی و ساختارهاي اقتصادی منطقه‌ای، می‌تواند نقش برجسته‌ای داشته باشد. این همگرایی با طراحی و بهره‌برداری از راه‌آهن شرق دریای خزر یا همان راه‌آهن ایران-ترکمنستان-قزاقستان نمود قابل توجهی پیدا کرده است.[۳۱] این راه‌آهن با ایجاد زیربناهای اقتصادی، تولیدی و تجاری موجبات توسعه منطقه‌ای و تحکیم روابط دوستانه کشورهای همسایه را فراهم می‌کند.[۳۲]
همچنین رئیس‌جمهور وقت ایران، افتتاح راه‌آهن خواف به هرات را رویدادی تاریخی در روابط ایران و افغانستان توصیف کرد که پیوند دل‌ها، اندیشه‌ها و فرهنگ‌ها، رفتار و تلاش‌ها را مستحکم‌تر می‌کند.[۳۳] با اجرای این طرح روابط فرهنگی و اقتصادی بین این کشورها گسترش خواهد یافت،[۳۴] زمینه گردشگری زیارتی و تفریحی فراهم شده[۳۵] و موجب تحول در سبک زندگی مردم می‌شود.[۳۶]
توسعۀ گردشگری
راه‌آهن نقش مهمی در توسعه گردشگری دارد و به مردم امکان می‌دهد که مکان های جدید را کشف کنند و فرهنگ‌های مختلف را تجربه کنند.[۳۷] در سالهای اخیر مسافرت با قطار مورد استقبال عموم مردم قرار گرفته است. در ۱۴۰۱ش، تعداد ۲۹ میلیون مسافر از طریق ناوگان حملونقل ریلی کشور جابه‌جا شده‌اند.[۳۸] این آمار در نیمه نخست ۱۴۰۲ش، با عبور از مرز ۱۶ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر، از رشد ۱۰درصدی نسبت به ۱۴۰۱ش، حکایت دارد.[۳۹]
پانویس
- ↑ مکملی، تاریخ جامع راه‌آهن، ج2، 1379ش، ص84.
- ↑ کرزن، ایران و قضیة ایران، ۱۳87ش، ص5۹6.
- ↑ مکملی، تاریخ جامع راه‌آهن، ج2، 1379ش، ص415.
- ↑ «مسیر بندر انزلی به پیربازار و رشت، اولین و قدیمی‌ترین راه‌آهن کشور/عکس»، خبر آنلاین.
- ↑ «تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز.
- ↑ سازمان اسناد و کتابخانة ملی، راه‌آهن در ایران (اسناد احداث راه‌آهن سراسری)، 1400ش، ص10.
- ↑ «تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز.
- ↑ فرح‌بخش و همکاران، «تحلیل تاثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران»، 1394ش، ص38.
- ↑ «تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز.
- ↑ سازمان اسناد و کتابخانة ملی، راه‌آهن در ایران (اسناد احداث راه‌آهن سراسری)، 1400ش، ص11-12.
- ↑ «تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز.
- ↑ پاشازاده، «راه‌آهن و ترقی از نگاه اندیشمندان ایران عصر ناصرالدین شاه»، 1391ش، ص59.
- ↑ هدایت، خاطرات و خطرات، 1344ش، ص372.
- ↑ «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «رد پیشنهاد انگلیس توسط احمدشاه/ ایران برای ساخت راه‌آهن باید از چند کشور اجازه می‌گرفت!»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ کاظم بیگی، «مسیر راه‌آهن سراسری ایران چگونه تعیین شد»، وب‌سایت موسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ «تاریخچه راه‌آهن ایران»، پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران.
- ↑ کاظم بیگی، «مسیر راه‌آهن سراسری ایران چگونه تعیین شد»، وب‌سایت موسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ «چرا ایران در دورة قاجار صاحب راه‌آهن نشد؟»، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر.
- ↑ «آخرین دستاوردهای ساخت راه‌آهن توسط ایران در کشورهای همسایه»، وب‌سایت تین نیوز.
- ↑ «راه اندازی خط راه‌آهن عراق و ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «مهندسی راه‌آهن (تئوری و کاربرد)»، وب‌سایت ادارۀ انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
- ↑ مهتدي و همکاران، «توسعة پايدار ايستگاه راه‌آهن تهران با رويكرد توسعة حملونقل محور»، 1402ش، ص112.
- ↑ مقیمی و همکاران، «حرکت به سمت پایداری توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حملونقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، 1395ش، ص4.
- ↑ «نقش‌آفرینی راه‌آهن لرستان در 8 سال جنگ تحمیلی/ تلاش‌های ناکام رژیم بعثی برای انسداد گلوگاه ریلی جنوب»، خبرگزاری فارس.
- ↑ چاهیان، «طرح راه‌آهن و مجلس در دورة پهلوی اول»، 1390ش، ص72-95.
- ↑ دیوسالار و همکاران، «تحول چشم‌انداز زیست و معیشت روستایی مازندران در دورة پهلوی اول»، 1398ش، ص166.
- ↑ مقیمی و همکاران، «حرکت به سمت پایداری توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حملونقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، 1395ش، ص6.
- ↑ مقیمی و همکاران، «حرکت به سمت پایداری توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حملونقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، 1395ش، ص7.
- ↑ زهرانی و همکاران، «جایگاه راه‌آهن شرق دریای خزر در همگرایی منطقه‌ای ایران با آسیای مرکزی»، 1394ش، ص94.
- ↑ حیدری، «چشم‌انداز توسعة پایدار شرق ایران»، 1384ش، ص54.
- ↑ «افتتاح راه‌آهن خواف–هرات گام بزرگ برای جهش اقتصادی است»، وب‌سایت اطلاعات روز.
- ↑ روحانی، «اولین راه‌آهن ایران–افغانستان افتتاح شد؛ دو کشور خواب اتصال منطقه‌ی را می‌بینند»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.
- ↑ یادگاری، «ایران در مسیر تجارت ترانزیتی کشورهای منطقه»، ۱۳۹۹ش.
- ↑ آخوندی، «اقدامات بسیار بزرگی در حوزة ریل باری و مسافری انجام شده است»، وب‌سایت پایگاة اطلاع‌رسانی دولت.
- ↑ «حملونقل چیست و چرا در زندگی ما اهمیت دارد؟»، وب‌سایت ایزی حمل.
- ↑ «جابجایی مسافر از طریق ناوگان ریلی به ۲۹ میلیون نفر رسید»، وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی.
- ↑ «رکورد ۶ ماهه جابه‌جایی مسافر ریلی شکسته شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
منابع
- «آخرین دستاوردهای ساخت راه‌آهن توسط ایران در کشورهای همسایه»، وب‌سایت تین نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۳۹۹ش.
- آخوندی، عباس، «اقدامات بسیار بزرگی در حوزة ریل باری و مسافری انجام شده است»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۳۹۶ش.
- «افتتاح راه‌آهن خواف–هرات گام بزرگ برای جهش اقتصادی است»، وب‌سایت اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ قوس ۱۳۹۹ش.
- پاشازاده، غلامعلی، «راه‌آهن و ترقی از نگاه اندیشمندان ایران عصر ناصرالدین شاه» پژوهش‌هاي تاریخی، شمارة چهارم، زمستان ۱۳۹۱ش.
- «تاریخچة راه‌آهن در ایران»، وب‌سایت تین نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۴۰۱ش.
- «تاریخچة راه‌آهن ایران»، پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «جابجایی مسافر از طریق ناوگان ریلی به ۲۹ میلیون نفر رسید»، وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
- چاهیان، علی‌اصغر، «طرح راه‌آهن و مجلس در دورة پهلوی اول»، اسناد بهارستان، برگزیدة مقالات دومین نشست تخصصی تاریخ مجلس، ۱۳۹۰ش.
- «چرا ایران در دورة قاجار صاحب راه‌آهن نشد؟»، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۳۹۵ش.
- «حملونقل چیست و چرا در زندگی ما اهمیت دارد؟»، وب‌سایت ایزی حمل، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
- دیوسالار، مهرداد و همکاران، «تحول چشم‌انداز زیست و معیشت روستایی مازندران در دورة پهلوی اول»، مجلة تاریخ و تمدن اسلامی، شمارة سی، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- «راه اندازی خط راه‌آهن عراق و ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «رد پیشنهاد انگلیس توسط احمدشاه/ ایران برای ساخت راه‌آهن باید از چند کشور اجازه می‌گرفت!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۳۹۸ش.
- «رکورد ۶ ماهه جابه‌جایی مسافر ریلی شکسته شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۲ش.
- روحانی، واجد، «اولین راه‌آهن ایران–افغانستان افتتاح شد؛ دو کشور خواب اتصال منطقه‌ی را می‌بینند»، وب‌سایت اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ قوس ۱۳۹۹ش.
- زهرانی، مصطفی و همکاران، «جایگاه راه‌آهن شرق دریای خزر در همگرایی منطقه‌ای ایران با آسیای مرکزی»، مجلة مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شمارة ۸۹ ، بهار ۱۳۹۴ش.
- سازمان اسناد و کتابخانة ملی، راه‌آهن در ایران (اسناد احداث راه‌آهن سراسری)، سازمان اسناد و کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران، مهرماه ۱۴۰۰ش.
- فرح‌بخش، مرتضی و همکاران، «تحلیل تاثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران»، نشریة هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شمارة ۴، زمستان ۱۳۹۴ش.
- کاظم بیگی، محمدعلی، «مسیر راه‌آهن سراسری ایران چگونه تعیین شد»، وب‌سایت موسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
- کرزن، جورج ناتانیل، ایران و قضیة ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی ایران، ۱۳۸۷ش.
- «مسیر بندر انزلی به پیربازار و رشت، اولین و قدیمی‌ترین راه‌آهن کشور/عکس»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۴ش.
- مقیمی، مهدی و همکاران، «حرکت به سمت پایدا ی توسعۀ ایستگاه‌های راه‌آهن و فضاهای شهری پیرامون کریدورهای حمل و نقل ریلی (مطالعۀ تجارب بریتانیا)»، دومین همایش شهرسازی ریل پایه، ۱۳۹۵ش.
- مکملی، محمدکاظم، تاریخ جامع راه‌آهن، تهران، راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۹ش.
- مهتدي، محمدمهدی و همکاران، «توسعة پايدار ايستگاه راه‌آهن تهران با رويكرد توسعة حمل و نقل محور»، فصلنامة علمي جاده، شماره ۱۱۶، پاييز ۱۴۰۲ش.
- «مهندسی راه‌آهن (تئوری و کاربرد)»، وب‌سایت اداره انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
- «نقش‌آفرینی راه‌آهن لرستان در ۸ سال جنگ تحمیلی/ تلاش‌های ناکام رژیم بعثی برای انسداد گلوگاه ریلی جنوب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۳ش.
- «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دورة قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
- هدایت، مهدی‌قلی‌خان، خاطرات و خطرات، کتاب‌فروشی زوار، چاپ دوم، ۱۳۴۴ش.
- یادگاری، سهیلا، «ایران درمسیر تجارت ترانزیتی کشورهای منطقه»، روزنامة ایران، شمارة ۷۵۱۳، ۲۰ آذر ۱۳۹۹ش.