زن در وهابیت
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | جامعه‌شناسی فقه |
| نوع مفهوم | نگرش دینی |
| معنای اصطلاحی | نقش‌ها و حقوق جنسیتی زنان در وهابیت |
| حوزه کاربرد | مطالعات زنان |
| اهمیت و ارتباط | |
| اهمیت | تبیین منزلت انسانی زن نقد تبعیض‌های جنسیتی صیانت از حقوق انسانی زنان |
| مرتبط با | زن در اسلام تحصیل زنان اشتغال زنان جهاد نکاح |
زن در نگرش وهابیت؛ منزلت انسانی و نقش‌های جنسیتی زنان از منظر وهابیت.
زن در نگرش وهابیت، بر پایهٔ برداشتی مردسالارانه از آموزه‌های اسلامی، آفرینش زن را طفیلی مرد می‌داند و او را ناقص‌العقل، موجودی شرور و منشأ مهم آلودگی مردان به گناه معرفی می‌کند. در این نگرش، موقعیت زن به خدمت‌گزاری به مرد تقلیل می‌یابد و مرد با سرپرستی بر زن، منزلت می‌یابد. اصل دیده‌نشدن زن تعیین‌کنندهٔ مناسبات اجتماعی است، حقوق اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی زنان محدود می‌شود و بهره‌کشی از آنان در ابعاد و سطوح مختلف ترویج می‌شود.
ماهیت انسانی زن در نگرش وهابیت
وهابیت به لحاظ انسان‌شناسی، زن را موجودی درجه دوم به‌شمار می‌آورد. ابن‌تیمیه به‌گونه‌ای زنان را ضعیف تلقی می‌کند که گویا آنان را در جرگهٔ انسان‌ها نمی‌داند.[۱] به‌تبع او، در نگرش وهابیت زن هم‌ردیف اشیاء و حیوانات به‌شمار آمده[۲] و کم‌عقل‌تر از کودکان دانسته می‌شود.[۳] بن‌باز از مفتیان وهابیت تصریح می‌کند که اگر انسان از مقابل نمازگزار عبور کند اشکالی ندارد، اما عبور برخی چیزها ازجمله زن، موجب بطلان نماز می‌شود.[۴]
در این نگرش، زن به‌عنوان موجودی شر،[۵] جهنمی و شیطانی معرفی شده و کرامت انسانی او انکار می‌شود. با استناد به برخی احادیث ضعیف، زن عنصر شرور و پلیدی معرفی می‌شود که مردان را فریفته و به گناه آلوده می‌کند، سبب غفلت از آخرت و روی‌آوردن مرد به دنیا شده و زمینهٔ هلاکت او را فراهم می‌سازد. بر همین مبنا معتقدند بیشتر زنان، اهل جهنم هستند. در منابع این فرقه به‌وفور بیان می‌شود که زن دام شیطان است و وقتی زن خلق شد شیطان خوشحالی کرد.[۶] امروزه بر بنیاد اندیشه‌های وهابیت گروهای سیاسی و نظامی از قبیل داعش، بوکوحرام و طالبان شکل گرفته‌اند که هرکدام به‌گونه‌های مختلفی تبعیض علیه زنان را تشدید کرده و با سلب حقوق انسانی آنها در مواردی از زن بهره‌کشی جنسی می‌کنند.[۷]
حقوق زنان در نگرش وهابیت
حقوق فردی و شهروندی
سلفی‌ها دربارهٔ حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی نگاهی تنگ‌نظرانه دارند و آن را نمی‌پذیرند.[۸] بر مبنای انکار ماهیت انسانی زن، وهابیون نگاه حداقلی به حقوق و آزادی زنان دارند[۹] واز حقوق شهروندی بسیاری محروم است.[۱۰] اصل اولیه از منظر وهابیت، دیده‌نشدن زن است و با روش‌های مختلف سعی می‌شود تا از دیده‌شدن و فتنه‌گری وی جلوگیری شود.[۱۱] وهابیت نقش زن را به تأمین نیاز جنسی شوهر و فرزندآوری تقلیل داده و مرد را صاحب اختیار او می‌دانند.[۱۲]
تحصیل زنان
تحصیل زنان از دیدگاه سلفیه، زمینه‌ساز فحشا و بی‌عفتی است.[۱۳] این انگاره امروزه توسط طالبان در هند، پاکستان و افغانستان ترویج می‌شود[۱۴] و براساس آن، زنان حق رفتن به مدرسه و دانشگاه ندارند.[۱۵] در نگرش وهابیت، تحصیل زنان در بسیاری از رشته‌ها ممنوع است. در برخی منابع آنان تصریح شده است؛ کسانی که دختران را به مدارس دعوت می‌کنند در صدد خارج‌کردن آنان از حجاب هستند.[۱۶] عربستان هرچند دختران را از تحصیل منع نکرده است، ولی حضور دختران در مدارس بسیار محدود است و تحصیل آنان در رشته‌های فنی و مهندسی ممنوع است.[۱۷] بوکوحرام با خشونت علیه زنان مانع دسترسی آنان به سیستم آموزش می‌شود و طالبان دست‌یابی زنان به تحصیل را به معنای اعمال سیاست کفر و ترویج بی‌عفتی می‌داند.[۱۸]
مشارکت سیاسی
مشارکت سیاسی زنان در جامعه از منظر سلفی‌های تکفیری ممنوع است.[۱۹] ابن‌تیمیه با تکیه بر حدیثی که زمامداری زن را موجب عدم رستگاری مردم می‌داند، اطاعت از بانوان را عامل فساد حکومت‌ها می‌داند. وهابیون نیز معتقدند بانوان نه می‌توانند به کاندیداتوری در انتخابات اقدام کنند و نه می‌توانند کاندیدای مورد نظر خود را انتخاب کنند؛ چراکه لازمهٔ آن، ولایت یافتن آنان بر مردان است. محمد العثیمین نیز بر این باور است که بانوان نمی‌توانند متصدی مناصبی همچون وزارت شوند و حتی انتخاب یک زن به‌عنوان مدیر مدرسهٔ پسرانه نیز جایز نیست.[۲۰]
وابستگی حقوقی زنان به مردان
بن‌باز معتقد است زن به‌دلیل خلقت طفیلی و نیز نقصان در عقل و ایمان، مقامی پایین‌تر از مرد دارد.[۲۱] وابستگی زن به مرد در نظام حقوقی وهابیت به رسمیت شناخته می‌شود. در نظام حقوقی عربستان سعودی که بر مبنای اندیشهٔ وهابیت تنظیم شده است، حقوق انسانی زنان ذیل حقوق مردان تعریف می‌شود و زنان عربستانی برای سفر، اشتغال، تحصیل، ازدواج و انجام عمل‌های جراحی خاص، نیازمند کسب اجازهٔ قیم مرد از قبیل پدر، همسر، برادر و حتی فرزند پسر هستند. در نظام قضایی این کشور، زنان به‌تنهایی حق شکایت به دادگاه را نداشته و دادگاه تا زمانی که زنان دارای مجوزی از سرپرست خود نباشند به مشکلات آنها رسیدگی نمی‌کند. فقدان کارت هویت برای زنان، وابستگی آنها را به مردان بیشتر می‌کند و زنان در انجام معاملات مالی و امور اداری نمی‌توانند بدون سرپرست خود، کاری انجام دهند.[۲۲]
زن در فقه وهابی
در نگرش وهابیت، زن صرفاً برای انجام کارهای ضروری که غیر او قادر به انجام آنها نیست، می‌تواند از خانه خارج شود. بر همین مبنا در مسئلهٔ حجاب، پوشاندن صورت و دست‌ها نیز برای زنان واجب دانسته می‌شود. بر حرمت خلوت زن با مرد نامحرم تأکید ویژه شده و زن اجازه ندارد به‌تنهایی از وسیلهٔ نقلیه‌ای استفاده کند که رانندهٔ آن مرد نامحرم است.[۲۳] ابن‌تیمیه چنان نگاه بدبینانه‌ای به مناسبات زن با دیگران داشت که حتی تنها نشستن زن با میمون را نیز حرام تلقی کرده و دلیل آن را تمایل جنسی زن به میمون می‌داند.[۲۴] ابن‌قیم جوزی، شاگرد ابن‌تیمیه، جلوگیری از اختلاط زنان و مردان در بازارها و مکان‌های عمومی را یکی از وظایف حاکمیت دانسته[۲۵] و جواز مسافرت برای زن را منوط به این می‌داند که یکی از محارم وی، او را همراهی کند.[۲۶] استفاده از پارک‌ها، سالن‌های ورزشی و حمام‌های عمومی نیز برای زنان ممنوع است.[۲۷] تردد زنان در فضاهای عمومی نیز فقط با همراهی یکی از محارم امکان‌پذیر است.[۲۸]
وهابیت رانندگی زنان را حرام دانسته[۲۹] و بر این باورند که رانندگی موجب خروج از خانه، خلوت و اختلاط با نامحرم می‌شود.[۳۰] در نگرش وهابیت، استفادهٔ زنان از اینترنت حرام است مگر اینکه شخص محرمی کنارش بنشیند.[۳۱] دختران مسلمان هرگز نمی‌توانند در نمایش‌ها نقش پسران را بازی کنند. دیدن مردان در شبکه‌های دینی، شرکت در تشییع جنازه و پوشیدن شلوار لی برای زنان حرام است.[۳۲] آنها به زنان اجازه نمی‌دهند که بیرون از خانه فعالیت شغلی داشته باشند؛[۳۳] ازجمله، بانوان اجازه ندارند مجری تلویزیون باشند[۳۴] و اشتغال زنان در ادارات، کارخانه‌ها و مکان‌های مختلط را حرام می‌دانند.[۳۵] زنان فقط می‌توانند در مشاغل آموزش و پرستاری شاغل باشند.[۳۶]
برخی از مفتی‌های وهابی خرید و خوردن موز و خیار را برای زنان حرام می‌دانند،[۳۷] حضور دختر با پدرش را در مکان خلوت جایز نمی‌دانند.[۳۸] در این نگرش؛ زیارت اهل قبور برای زنان مطلقاً حرام است و مسافرت زن نیز بدون محرم جایز نیست.[۳۹] گروه‌های سلفی دیدگاهی افراطی دربارهٔ حدود حجاب زن دارند.[۴۰]
بهره‌کشی جنسی از زنان
زن در اندیشهٔ وهابیت بیشتر به‌مثابه خدمت‌گذار مرد تفسیر می‌شود، لذا مردها می‌توانند همسران خود را با یک پیامک طلاق دهند. مردان نامحرم می‌توانند در محل کار خود از سینهٔ زنان شیر نوشیده و با آنها محرم شوند.[۴۱] ناصر العمر، شیخ وهابی، تأکید می‌کند که مجاهدین، زنان اسیر را میان خود عادلانه تقسیم کنند و در فتوای دیگر اجازه می‌دهد که مجاهدین می‌توانند در غیاب زنان مجاهد نامحرم، با محارم خود عقد ازدواج بخوانند.[۴۲]
محمد العریفی، مفتی وهابی، در توجیه جهاد نکاح، آن را سنت حسنهٔ معاویه در جنگ صفین دانسته و معتقد است معاویه با پیشنهاد عمرو عاص، شخصاً دستور داد همهٔ زنان حتی زنان شوهردار برای جهاد نکاح به صفین بیایند.[۴۳] داعش با نگاهی استراتژیک در حوزهٔ زنان، کارکردهای مختلف و غیراخلاقی برای زنان قائل است و با بهره‌کشی جنسی از زنان در پوشش‌های گوناگون به استثمار آنان می‌پردازد.[۴۴] جهاد نکاح از بدعت‌های وهابیت است و محمد العریفی معتقد است برای دختران بالای چهارده سال و زنان بیوه جایز است با مجاهدین ازدواج کنند و مدت آن نباید بیش از چند ساعت باشد تا نوبت به باقی مجاهدین هم برسد. چنین امری را موجب استحکام ارادهٔ مجاهدین و باعث وارد شدن این زنان در بهشت می‌داند.[۴۵]
پیامدهای رویکرد سلفی به زنان
ازجمله مهم‌ترین پیامدهای نگرش انحرافی سلفی‌ها دربارهٔ زنان عبارت‌اند از:
- انزوای بانوان؛
- گسترش آمار بیماری‌های روحی در زنان مانند افسردگی، اضطراب و هراس اجتماعی؛
- کاهش اعتمادبه‌نفس زنان؛
- افزایش آمار خودکشی میان زنان؛[۴۶]
- کاهش عملکرد زن در جایگاه مادری و همسری؛
- تنزل جایگاه زن در خانواده و اجتماع؛
- ترویج استفادهٔ ابزاری و جنسی از زنان؛
- ترویج نظام برده‌داری و کنیزداری.[۴۷]
در چند دههٔ اخیر جریان‌های سلفی به‌خصوص سلفی جهادی در قالب گروه‌های تکفیری، ظلم‌های متعددی را به زنان روا داشته‌اند. مسلمانان و به‌خصوص شیعیان از کشورهایی مانند یمن، بحرین، لبنان، ایران و افغانستان، به مقابله با این جریان‌های انحرافی و تکفیری پرداخته‌اند تا مانع گسترش و نفوذ آنها در کشورهای اسلامی شوند.[۴۸] از منظر بسیاری از مذاهب اسلامی، دیدگاه وهابیت با منزلت زن در اسلام متناقض است. بسیاری از اسلام‌شناسان، رویکرد سلفی‌ها به‌ویژه سلفی‌های تکفیری را متضاد با آموزه‌های قرآن، سنت و حتی سلف صالح می‌دانند.[۴۹] طبق نظر آنان، در آموزه‌های اسلام، زن همانند مرد موجودی آزاد و حقوق همسان است. تکریم زن در روایات و سیرهٔ نبوی نیز گواه ارج و منزلت زن است. از دیدگاه اسلام، زن نقش مؤثری در خانواده و جامعه دارد و نگاه ابزاری به زنان مردود است. آیات قرآن زن و مرد را همراه با هم مورد خطاب قرار داده و برتری هر انسانی را به میزان تقوا دانسته است، نه جنس او.[۵۰]
برخی، نگرش سلفی‌ها به زن را برآمده از رویکرد فرهنگ غرب به استفادهٔ ابزاری از زن دانسته‌اند.[۵۱] برخی دیگر معتقدند منشأ واپس‌گرایی و انعطاف‌ناپذیری سلفیان دربارهٔ زنان، نشأت‌گرفته از اصول فکری حاکم بر جریان سلفی‌گری مبنی بر عقل‌زدایی، تأکید بر نقل‌گرایی و انکار تأویل است.[۵۲] برخی نیز این اقدامات گروه‌های افراطی سلفی را راهبرد استعمار برای ایجاد مانع در برابر گسترش اسلام ارزیابی کرده‌اند.[۵۳] این در حالی است که عملکرد سلفی‌ها از دیدگاه حقوق بشر نیز منفور و مردود است و در قوانین و اسناد بین‌المللی حقوق بشردوستانه به مصونیت زنان و حمایت از آنها در برابر هتک حرمت توجه ویژه‌ای شده است.[۵۴]
پانویس
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص52-51.
- ↑ فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت نگاه اهل‌سنت با وهابیون به زن»، وب‌سایت جهان امروز.
- ↑ رفیعی، «جایگاه زن از دیدگاه وهابیت و مفتی‌های وهابی»، پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ زواریان، «بازگشت زنان به دوران جاهلی در اندیشه وهابی»، جوان‌آنلاین.
- ↑ میرعلی و رضائی، «حدود آزادی فعالیت زن از دیدگاه وهابیت»، 1395ش، ص56-53.
- ↑ «نگاه حقوق بشر به اسناد برده‌داری وهابی‌ها»، وب‌سایت تبیان.
- ↑ حسینی، «ماهیت و چیستی سلفی‌گری معاصر»، خبرگزاری صدای افغان: آوا.
- ↑ میرعلی و رضائی، «حدود آزادی فعالیت زن از دیدگاه وهابیت»، 1395ش، ص53.
- ↑ حسینی، «ماهیت و چیستی سلفی‌گری معاصر»، خبرگزاری صدای افغان: آوا.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص60-59.
- ↑ زواریان، «بازگشت زنان به دوران جاهلی در اندیشه وهابی»، جوان‌آنلاین.
- ↑ ایمانی و احمدوند، «تبیین جایگاه زن در اندیشه و جریان هاس سلفی معاصر»، 1400ش، ص183.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ «همه محدودیت‌های طالبان برای زنان»، خبرگزاری تانباک.
- ↑ لطفی، «وهابیت و حق تعلیم برای زنان»، پایگاه جامع فرق ادیان و مذاهب.
- ↑ ایل‌زکی، «سایه وهابیت بر حقوق زنان عربستان»، 1396ش، ص91-90.
- ↑ فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی.
- ↑ زواریان، «بازگشت زنان به دوران جاهلی در اندیشه وهابی»، جوان‌آنلاین.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص67-66.
- ↑ رئوفی‌تبار، «تأثیر تفاوت جنسیتی بر فعلیت انسانی از نظرگاه امامیه و وهابیت با محوریت اندیشه‌های علامه طباطبایی و بن‌باز»، 1402ش، ص184.
- ↑ ایل‌زکی، «سایه وهابیت بر حقوق زنان عربستان»، 1396ش، ص83-82.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص60-59.
- ↑ رفیعی، «جایگاه زن از دیدگاه وهابیت و مفتی‌های وهابی»، پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص63.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص60-59.
- ↑ «همه محدودیت‌های طالبان برای زنان»، خبرگزاری تانباک.
- ↑ «محدودیت‌هایی که طالبان بر زنان وضع کردند»، وب‌سایت شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص65-64.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ «همه محدودیت‌های طالبان برای زنان»، خبرگزاری تانباک.
- ↑ «محدودیت‌هایی که طالبان بر زنان وضع کردند»، وب‌سایت شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.
- ↑ فرمانیان، «زن از منظر سلفیه»، 1399ش، ص65-64.
- ↑ ایل‌زکی، «سایه وهابیت بر حقوق زنان عربستان»، 1396ش، ص92.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ «جایگاه زن در وهابیت»، در وب‌سایت ثقلین.
- ↑ میرعلی و رضائی، «حدود آزادی فعالیت زن از دیدگاه وهابیت»، 1395ش، ص61-57.
- ↑ مهدوی و همکاران، «وهابیت و پارادوکس سلفی‌گری در عصر نوگرایی»، 1398ش، ص95-96.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ «فتوای بی‌شرمانه مفتی وهابی در باره ازدواج با محارم!»، وب‌سایت جهان‌نیوز.
- ↑ «از مؤسس جهاد نکاح رونمایی شد!»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.
- ↑ فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی.
- ↑ رفیعی، «جایگاه زن از دیدگاه وهابیت و مفتی‌های وهابی»، پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ «محدودیت‌هایی که طالبان بر زنان وضع کردند»، وب‌سایت شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ کرم‌زادی، «سلفی‌گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقۀ خاورمیانه»، 1394ش، ص115.
- ↑ مسعودی و دیگران، «تحلیل عملکرد گروه‌های سلفی و تکفیری در مواجهه با زنان در پرتو حقوق بشردوستانه بین‌المللی و حقوق بشردوستانه اسلامی»، 1402ش، ص9-15.
- ↑ زواریان، «بازگشت زنان به دوران جاهلی در اندیشه وهابی»، جوان‌آنلاین.
- ↑ زواریان، «بازگشت زنان به دوران جاهلی در اندیشه وهابی»، جوان‌آنلاین.
- ↑ مهدوی و همکاران، «وهابیت و پارادوکس سلفی‌گری در عصر نوگرایی»، 1398ش، ص95-96.
- ↑ ابوالقاسمی، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری 313.
- ↑ مسعودی و دیگران، «تحلیل عملکرد گروه‌های سلفی و تکفیری در مواجهه با زنان در پرتو حقوق بشردوستانه بین‌المللی و حقوق بشردوستانه اسلامی»، 1402ش، ص10-15.
منابع
- ایل‌زکی، اعظم، «سایه وهابیت بر حقوق زنان عربستان»، در فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان، سال سوم، شماره۸، تابستان ۱۳۹۶ش.
- ایمانی، علی و احمدوند، ولی محمد، «تبیین جایگاه زن در اندیشه و جریان هاس سلفی معاصر»، نشریهٔ اندیشهٔ نوین دینی، شمارهٔ ۶۴، ۱۴۰۰ش.
- ابوالقاسمی، جواد، «تفاوت دیدگاه اهل‌سنت با وهابیون+جدول»، وب‌سایت جنبش سایبری ۳۱۳، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۲ش.
- «از مؤسس جهاد نکاح رونمایی شد!»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- «جایگاه زن در وهابیت»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۵ش.
- حسینی، سید اسدالله، «ماهیت و چیستی سلفی‌گری معاصر»، خبرگزاری صدای افغان: آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ سنبله ۱۳۹۸ش.
- رئوفی‌تبار، فاطمه، «تأثیر تفاوت جنسیتی بر فعلیت انسانی از نظرگاه امامیه و وهابیت با محوریت اندیشه‌های علامه طباطبایی و بن‌باز»، در فصلنامه علمی پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۱۱، شماره ۳، زمستان ۱۴۰۲ش.
- رفیعی، حمیدالله، «جایگاه زن از دیدگاه وهابیت و مفتی‌های وهابی»، پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۳ش.
- زواریان، بهروز، «بازگشت زنان به دوران جاهلی در اندیشه وهابی»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۳۹۸ش.
- فتاحی، نسرین، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «فتوای بی‌شرمانه مفتی وهابی در باره ازدواج با محارم!»، وب‌سایت جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۲ش.
- فرمانیان، مهدی، «زن از منظر سلفیه»، در دوفصلنامه علمی پژوهشی سلفی‌پژوهی، سال ششم، شماره ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- کرم‌زادی، مسلم، «سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقهٔ خاورمیانه»، فصلنامهٔ پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۴ش.
- لطفی، علی‌اکبر، «وهابیت و حق تعلیم برای زنان»، پایگاه جامع فرق ادیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۴۰۰ش.
- «محدودیت‌هایی که طالبان بر زنان وضع کردند»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
- مسعودی، مجید و دیگران، «تحلیل عملکرد گروه‌های سلفی و تکفیری در مواجهه با زنان در پرتو حقوق بشردوستانه بین‌المللی و حقوق بشردوستانه اسلامی»، دوفصلنامهٔ مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، شمارهٔ ۱۲، ۱۴۰۲ش.
- مهدوی، محمد و همکاران، «وهابیت و پارادوکس سلفی‌گری در عصر نوگرایی»، فصلنامهٔ اندیشه نوین دینی، شمارهٔ ۵۷، ۱۳۹۸ش.
- میرعلی، محمدعلی و رضائی، اعظم، «حدود آزادی فعالیت زن از دیدگاه وهابیت»، مطالعات راهبردی زنان، دوره ۱۹، شماره ۷۴، زمستان ۱۳۹۵ش.
- «نگاه حقوق بشر به اسناد برده‌داری وهابی‌ها»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۳۹۵ش.
- «همه محدودیت‌های طالبان برای زنان»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۴۰۲ش.