زهرا کیا

زهرا کیا

زهرا کیا نویسنده و مترجم ایرانی
نام و شناسه
نام	زهرا
نام خانوادگی	کیانوری
دیگر نام‌ها	زهرا کیا، زهرا خانلری، ژاله رهبر
شناخته‌شده برای	نویسندگی، مترجمی، پیشگام نهضت زنان
زندگی و مرگ
زادهٔ	۱۲۹۴ش
درگذشت	۶ اسفند ۱۳۶۹ش
مشخصات فردی و اجتماعی
محل زندگی	تهران
ملیت	ایرانی
تحصیلات
تحصیلات	دکترا
محل تحصیل	دانشگاه تهران
درجه علمی	استاد
فعالیت و خدمت
خانواده
همسر	پرویز خانلری
فرزندان	ترانه آرمان
پدر	میرزا هادی کیانوری
مادر	عصمت الحاجیه بروجردی
خویشاوندان	شیخ فضل‌الله نوری (پدربزرگ) حسین محدث نوری (پدربزرگ مادری)
آثار و دستاوردها
آثار	پروین و پرویز داستان ژاله یا رهبر دوشیزگان برگزیدهٔ قابوس‌نامه
افتخارات	از نخستین زنان دارای مدرک دکترا در ادبیات فارسی

زهرا کیا (خانلری)؛ نویسنده، مترجم و از پیشگامان نهضت زنان در ایران.

زهرا کیانوری، مشهور به زهرا کیا و سپس زهرا خانلری (۱۲۹۴–۱۳۶۹ش) در تهران زاده شد. او فرزند میرزا هادی کیانوری، نوه شیخ فضل‌الله نوری و همسر پرویز خانلری است. زهرا خانلری از نخستین زنانی است که در ایران لیسانس گرفت و سپس با رساله‌ای دربارهٔ سبک ادبی تواریخ ایران بعد از اسلام، به راهنمایی ملک‌الشعرای بهار، دکترا گرفت و استاد دانشگاه تهران شد. او در شورای زنان با فاطمه سیاح همکاری داشت و پس از سفر به انگلیس و فرانسه، کتاب‌های درسی ایران را دگرگون کرد. زهرا کیا از پیشگامان نهضت زنان بود و عقب‌ماندگی زنان ایران را نتیجه عقب‌ماندگی جامعه و استبداد می‌دانست.

خانواده

زهرا کیانوری مشهور به زهرا کیا (خانلری) در سال ۱۲۹۴ش در تهران متولد شد. پدرش میرزا هادی کیانوری پسر شیخ فضل‌الله نوری (۱۲۲۲–۱۲۸۸ش) و مادرش عصمت‌الحاجیه بروجردی بود که از سمت مادری، نوهٔ حسین محدث نوری (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق) است. زهرا چهار خواهر و برادر داشت که همگی اهل علم بودند؛ برادر بزرگ‌ترش تندر (۱۲۸۸–۱۳۶۶ش) نیز از نخستین شعرای نوپرداز به‌شمار می‌آمد.

زهرا در سال ۱۳۲۰ش با همکلاسی خود پرویز خانلری (۱۲۹۲–۱۳۶۹ش) ازدواج کرد که از آن پس با نام زهرا خانلری شناخته می‌شد. حاصل این ازدواج دختری به نام ترانه و پسری به نام آرمان بود که در هشت‌سالگی بر اثر بیماری درگذشت. او پس از مرگ پسرش تا سال‌ها از هرگونه فعالیت اجتماعی کناره‌گیری کرد و تنها به کارهای ادبی مشغول شد. همسرش پرویز خانلری او را یاری وفادار، غم‌خوار، بامطالعه و مهربان معرفی کرده است.

تحصیلات و تدریس

زهرا کیا از دانش‌آموزان ممتاز مقطع ابتدایی در مدرسهٔ ناموس بود. او دوران دبیرستان را در «دارالمعلمات مرکزی» گذراند و در هفده‌سالگی به تدریس در کلاس ششم مدرسهٔ «ثمره النسوان» پرداخت. پس از آن در مدرسهٔ ملی و دولتی تدریس کرد. او در سال ۱۳۱۴ش زمانی که دختران اجازه یافتند تا برای تحصیلات عالیه به دانشگاه بروند، در آزمون ورودی ادبیات فارسی دانشگاه تهران که آن موقع به اسم دانشسرای عالی بود، قبول شد و از اولین زنانی بود که توانست در ایران لیسانس بگیرد. پس از آن تحصیلات خود را در همین رشته ادامه داد و با ارائهٔ رساله‌ای با عنوان «سبک ادبی تواریخ ایران بعد از اسلام» به راهنمایی ملک‌الشعرای بهار (۱۲۶۵–۱۳۳۰ش) موفق به دریافت دکترا شد. او در سال ۱۳۲۸ش به همسرش در اروپا پیوست و در آنجا به مطالعه و شرکت در برنامه‌های مختلف فرهنگی پرداخت. او پس از اتمام تحصیل، به مقام دانشیاری و سپس استادی دانشکدهٔ ادبیات در دانشگاه تهران رسید. وی در سال ۱۳۴۴ش با به اجرا درآمدن قانون کار آن زمان و همچنین کار تمام‌وقت در دانشگاه تهران، فرصتی برای تألیف و ترجمه نداشت، بدین خاطر خود را بازنشسته کرد تا بتواند با خیالی آسوده به آنها برسد.

فعالیت‌های علمی- فرهنگی

زهرا کیا به همراه همسرش مجلهٔ ادبی «سخن» را منتشر کرد که مقالات خود را در آن با نام مستعار «ژاله رهبر» می‌نوشت. او در شورای زنان در کنار فاطمه سیاح به‌عنوان منشی هیئت‌مدیره به فعالیت‌های اجتماعی می‌پرداخت و در انتشار «مجلهٔ حزب زنان ایران» نیز با او همکاری داشت. او در سال ۱۳۳۹ش برای مطالعه دربارهٔ کتاب‌های درسی به انگلیس و فرانسه رفت و پس از بازگشت به ایران، تغییرات زیادی را در کتاب‌های درسی ایجاد کرد. همچنین او برای سهولت تدریسِ معلمان برای آنان روش تدریس نوشت. در سال ۱۳۴۱ش به‌تدریج کتاب‌های درسی‌ای که به‌تنهایی نوشته بود، به‌عنوان کتب درسی کشور تدریس شد. او بر این باور بود که آموزش و به‌ویژه آموزش ابتدایی سنگ‌بنای آموزش کشور است.

زهرا کیا از نخستین زنانی بود که در ایران دکترای ادبیات گرفت. او ضمن تدریس در مدارس گوناگون، مانند دبیرستان پروین، مدتی کتابدار بنگاه پاستور بود. همچنین ریاست دبیرستان نوربخش را بر عهده داشت و مدتی نیز در شورای زبان در کنار دکتر فاطمه سیاح فعالیت می‌کرد.

آثار

• پروین و پرویز؛
• داستان «ژاله یا رهبر دوشیزگان»؛
• داستان «نمونه غزل فارسی»؛
• برگزیدهٔ «قابوس‌نامه».

همچنین زهرا کیا آثار برخی نویسندگان بزرگ جهان را ترجمه کرده است:

• شب‌های روشن اثر داستایوفسکی (۱۸۲۱–۱۸۸۱م)؛
• رنج‌های جهانی ورتر اثر آندره مورا (۱۸۸۵–۱۹۶۷م)؛
• بیست داستان اثر پیراندلو (۱۸۶۷–۱۹۳۶م).

او بر این باور بود که به‌دلیل نظم و نثر پیچیده در متون ادبی همهٔ مردم قادر به فهم و خواندن این متون نیستند؛ بنابراین کوشید تا کتاب‌هایی بنویسد که فهم آنها برای عموم امکان‌پذیر باشد. از آن جمله است:

• داستان‌های دل‌انگیز ادبیات فارسی؛ اثری تلخیص شده از بهترین داستان‌های منظوم ایران؛
• فرهنگ ادب فارسی؛ بیان رجال، مفاهیم و اصطلاحات، شخصیت‌های بزرگ داستانی، نکته‌های مهم عروض و قافیه و نام آثار مهم ادبی به عربی و فارسی؛
• افسانهٔ سیمرغ؛ تلخیصی از منطق‌الطیر که برای کودکان نوشته است.

پیشگام نهضت زنان

زهرا کیا از پیشگامان نهضت زنان بود، او باور داشت زن ایرانی هیچ‌گاه کم‌استعدادتر از زنان دیگر کشورها نبوده و قادر است از عهدهٔ هر کاری برآید. وی علت عقب‌افتادگی زنان ایرانی را حاصل عقب‌ماندگی اجتماع و استبداد حکومت می‌دانست. کیا معتقد بود تفکر ترقی و تساوی مرد و زن باید در تمام شئون جامعه اعم از اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جاری شود.

درگذشت

دکتر زهرا کیا ششم اسفند سال ۱۳۶۹ش در سن ۷۸ سالگی و تنها شش ماه پس از مرگ همسرش از دنیا رفت و در کنار او در بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

منابع

• پیرنیا، منصوره، سالارزنان ایران، واشینگتن، ایران‌مهر، ۱۳۷۴ش.
• خانلری، ترانه، «مادرم دکتر زهرا کیا (خانلری)»، مجلهٔ بخارا، سال پانزدهم، شمارهٔ ۹۴، ۱۳۹۲ش.
• «دکتر زهراخانلری (کیا)»، وب‌سایت پارسی انجمن، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۳ش.
• «زندگی‌نامهٔ زهرا کیا خانلری»، بانک مقالات فارسی، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۸۹ش.
• «زهرا خانلری»، وب‌سایت کتابناک، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «زهرا کیا خانلری»، مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۱ش.
• «زهرا کیا خانلری»، وب‌سایت ایران کتاب، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «زهرا کیا خانلری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
• علیپور، زهرا، «زهرا کیا»، مجلهٔ خوانش، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۸ش.
• یگانه، ستایش، «زنی که استادش ملک‌الشعرای بهار بود»، روزنامهٔ همشهری، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۳۹۹ش.