لایروبی
لایروبی؛ پاک‌سازی مسیر آب قنات یا نهر از گل‌ولای.
لایروبی به‌معنای پاک‌کردن قنات، نهر و کانال آبیاری از گل‌ولای و رسوبات، در ایران معمولاً به‌صورت گروهی و با خودیاری کشاورزان انجام می‌گیرد و گاه بیش از یک‌بار در سال تکرار می‌شود. آب و آبیاری از دیرباز در ایران زمینه‌ساز همکاری و یاری‌گری بوده و لایروبی از جلوه‌های مهم این همکاری است. هدف آن تسهیل آبرسانی به مزارع، باغ‌ها و شالیزارها، جلوگیری از هدررفت آب، تنظیم عمق، کاهش فرسایش و استفاده مجدد از مواد حاصل است. در گذشته، این کار در برخی مناطق نیروی زنان را نیز می‌طلبید. لایروبی آداب‌ورسوم ویژه‌ای هم داشته؛ جشن و شادی، آب‌خواهی، قربانی، نثار هدایا، عروسی برای قنات و چشمه و باران‌خواهی از آن جمله است. بیل‌گردانی که نام فعالیت گروهی لایروبی در برخی مناطق ایران است، در سال ۱۳۸۹ش در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است.
مفهوم‌شناسی
لایروبی به عمل پاک‌کردن قنات از گل‌ولای و همچنین تنقیه و زهکشی گفته می‌شود.[۱] در گویش مازنی، آن را «جومال» و «کیله پاک‌کری» می‌گویند و در گویش بختیاری به کسی که جوی آب را لایروبی کند بیلدار می‌گویند.[۲] برداشتن رسوبات ته‌نشین شده در نهرها و کانال‌های آبیاری مزارع و باغ‌ها معمولاً به‌صورت فعالیت گروهی انجام می‌شود.[۳] لایروبی به سه صورت احداثی، نگهداری و اصلاحی و با خودیاری کشاورزان انجام می‌گیرد. جوی‌روبی، بسته به فاصله منبع تا زمین‌های کشاورزی، میزان آبدهی منبع و عمق جوی و جنس زمین و نیروی کار، از چند روز تا چند هفته ادامه می‌یابد و گاهی بیش از یک‌بار در سال انجام شود.[۴]
اهمیت
آب و آبیاری از دیرباز در ایران زمینه‌ساز همکاری و فرهنگ یاری‌گری بوده و امروزه نیز کمتر روستایی است که آبیاری باعث کار گروهی کشاورزان نشود.[۵] لایروبی آبراهه‌ها در کشاورزی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عمق را تنظیم، فرسایش آبی و خاکی را کم و استفاده مجدد از مواد حاصل را ممکن می‌کند و اثر مثبتی بر محیط زیست دارد.[۶] این کار از جلوه‌های مهم همکاری مردم در مدیریت آب است و شامل یاری‌گری گروه‌های هم‌آب، کارگزاران و سازمان‌های سنتی آبیاری می‌شود. این نوع همکاری در روستاها و میان کشاورزان شهری و حومه‌ای که از منابع آب سنتی استفاده می‌کنند دیده می‌شود و حدود ۶۵ درصد روستاها در کارهای آبیاری با هم همکاری دارند؛ گاه این یاری‌گری به دو یا چند روستا هم می‌رسد.[۷]
هدف لایروبی نهرهای کشاورزی، تسهیل آبرسانی به مزارع، باغ‌ها و شالیزارها و جلوگیری از هدررفت آب در سال زراعی است. لایروبی چاه نیز کارایی آن را افزایش می‌دهد، مانند اینکه چاه از نو حفر شده باشد. همچنین به حذف رسوبات آلوده، بهبود کیفیت آب و حفظ سلامت اکوسیستم‌های آبی کمک می‌کند و با افزایش مواد مغذی، رشد فیتوپلانکتون‌ها و جلبک‌ها را بیشتر می‌سازد. پیامدهای دیگر آن عبارت است از: عمیق‌کردن و افزایش ظرفیت رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، پرکردن گودی‌های زیر آب یا خشکی، جایگزینی مواد نامناسب با مواد باکیفیت، افزایش سرعت انتقال آب از چشمه تا زمین و اثر بر زنجیره‌های غذایی، پلانکتون‌ها، آبزیان به‌ویژه کفزیان، مانگروها، آب‌سنگ‌های مرجانی و کیفیت آب.[۸][۹][۱۰]
مشارکت زنان
در گذشته، لایروبی نهرها و آبراهه‌ها برای جامعه روستایی آن‌قدر مهم بود که در برخی مناطق نیروی کار زنان را نیز می‌طلبید. احتمال دارد کار زنان در لایروبی، با باورهایی دربارهٔ جنسیت آب پیوند داشته باشد. داستان‌های بسیاری دربارهٔ حضور زنان در لایروبی و سپس منسوخ‌شدن آن در فرهنگ روستایی نقل شده است؛ برای نمونه، لایروبی شانهر هارون در گلپایگان نشان می‌دهد مشارکت زنان در این کار رایج بوده است. بقایای این مشارکت تا همین اواخر نیز دیده می‌شود؛ مثلاً پیش‌از اصلاحات ارضی در روستای چمزین چهارمحال و در مناطقی مانند دورک لنجان، زنان در لایروبی شرکت می‌کردند. در چمزین، تقسیم کار به‌صورت دو سهم برای مردان و یک سهم برای زنان بود.[۱۱]
آداب‌ورسوم
برگزاری جشن و مراسم شادی، مراسم آب‌خواهی شامل قربانی، نثار هدایا و برپا کردن عروسی برای قنات و چشمه و نیز مراسم باران‌خواهی، از آداب‌ورسوم آیین لایروبی در فرهنگ کهن ایرانیان بوده است.[۱۲] این مراسم که در برخی مناطق، بیل‌گردانی نام دارد، از سال ۱۳۸۹ش در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.[۱۳]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ لایروبی.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژۀ لایروبی.
- ↑ « منظور از لایروبی چیست؟»، وب‌سایت فراز تجهیز راویس.
- ↑ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، 1376ش، ص54 و 81.
- ↑ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، 1376ش، ص81.
- ↑ «لایروبی رودخانه‌ها»، وب‌سایت دانش آب.
- ↑ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، 1376ش، ص81-85.
- ↑ «احیای سنت ایلجار در لایروبی انهار کوچصفهان؛ همکاری مردم و هم‌افزایی دستگاه‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی دیارمیرزا.
- ↑ «تأثیر لایروبی چاه در کارایی آن»، وب‌سایت مجریان امین راهبر.
- ↑ «لایروبی چیست»، وب‌سایت پارس اتیلن کیش.
- ↑ احمدیان باغبادرانی، یاری‌گری‌های سنتی در «روستای چمزین» چهارمحال بختیاری، 1367ش، ص15.
- ↑ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، 1376ش، ص169.
- ↑ «آیین بیل‌گردانی»، خبرگزاری میزان.
منابع
- «آیین بیل‌گردانی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۳۹۵ش.
- احمدیان باغبادرانی، نادر، یاری‌گری‌های سنتی در «روستای چمزین» چهارمحال بختیاری (پایان‌نامه)، تهران، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۶۷ش.
- «احیای سنت ایلجار در لایروبی انهار کوچصفهان؛ همکاری مردم و هم‌افزایی دستگاه‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی دیارمیرزا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «تأثیر لایروبی چاه در کارایی آن»؛ وب‌سایت مجریان امین راهبر، تاریخ بازدید از مطلب: ۱۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- فرهادی، مرتضی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.
- «لایروبی چیست»، وب‌سایت پارس اتیلن کیش، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- «لایروبی رودخانه‌ها»، وب‌سایت دانش آب، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- «منظور از لایروبی چیست؟»، وب‌سایت فراز تجهیز راویس، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۲ش.