بیل‌گردانی
بیل‌گردانی؛ جشن کهن پایان لای‌روبی و جاری‌شدن آب در نهرها در نیمور محلات.
در نیمورِ محلات، هر سال ۱۰ تا ۲۰ روز پیش از نوروز، اهالی با راهنمایی میرآب مسیر پرپیچ آب را با تلاش جمعی، لای‌روبی می‌کنند. پس از جاری‌شدن آب، در یکی از روزهای اول تا سیزدهم فروردین، جشن کهن بیل‌گردانی برپا می‌شود؛ جشنی دوهزارساله که نماد سپاس از آناهیتا و امید به سالی پرآب است. بیل‌داران با طبل و سنج و شاتوتک به پیشواز می‌آیند، میرنهر با لباس نظامی بر اسب می‌نشیند و هفت بیل اسپره‌دار را می‌بندند و با مهارت بالای سر می‌چرخانند. مردم صلوات می‌فرستند و بیل‌گردان با ذکر یا علی برای کشاورزان آرزوی برکت و آب فراوان می‌کند. این آیین در سال ۱۳۸۹ش در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شد.
معرفی
در نیم‌وَر یا نیمه‌ور که شهری تاریخی در بخش مرکزی شهرستان محلات است، مسیر انتقال آب، دارای پیچ‌وخم بسیار و نیازمند لای‌روبی سالانه است.[۱] این کار، ده تا بیست روز پیش‌از نوروز شروع می‌شود. میرآب یا یک کشاورز باتجربه، مسیر نهر را به شش دانگ تقسیم می‌کند و به اهالی منطقه می‌دهد تا هر کشاورز، از سهم خود در فعالیت گروهی برای لای‌روبی مطلع شود.[۲] در پایان لای‌روبی جوی‌ها و جاری‌شدن آب در نهرها که به‌صورت فعالیتی گروهی انجام می‌شود، جشن و آیین بیل‌گردانی با قدمت ۲۰۰۰ ساله[۳] و با نمایش‌های پهلوانی برگزار می‌شود.[۴] بیل‌گردانی، نماد سپاسگزاری از آناهیتا (الهه آب) بوده است. مردم نیمور بر این باورند که این جشن، به برکت و زیادی آب در این منطقه کمک می‌کند و چرخش بیل‌ها نیز نماد هدایت ابرها و داشتن سالی پرآب است. بستن بیل‌ها نیز نماد اتحاد و چرخاندن آن‌ها دور سر، نشان از چرخیدن حول یک محور است.[۵] آیین بیل‌گردانی را سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۸۹ش در فهرست میراث معنوی کشور ثبت کرد.[۶]
آداب‌ورسوم
جشن بیل‌گردانی پس از پایان لای‌روبی و رسیدن اولین «پخشگاه» برگزار می‌شود و زمان آن، بسته به وضعیت آب‌وهوا، یکی از روزهای اول تا سیزدهم فروردین است. بیل‌داران دسته‌جمعی به‌سمت روستا حرکت می‌کنند و در محلی به نام پل‌سنگی منتظر می‌مانند تا دیگر اهالی برای برپایی جشن برسند. مردم روستا اسب و مادیان سفید را آذین می‌بندند و به پیشواز بیل‌داران می‌روند. سردسته گروه بیل‌داران که به «میرنهر» مشهور است، لباس نظامی می‌پوشد، بر اسب سوار می‌شود و همراه دیگر بیل‌داران به‌سمت میدان اصلی روستا حرکت می‌کند. شرکت‌کنندگان در مسیر طبل، سنج و شاتوتک می‌نوازند و با هلهله، فریاد شادی و گاهی صلوات، جشن را پیش می‌برند. وقتی بیل‌داران به میدان می‌رسند، ابتدا پشت سر اسب‌سوار در اطراف میدان رژه می‌روند. سپس برای اجرای مراسم بیل‌گردانی، هفت بیل مخصوص را که به بیل‌های «اسپره‌دار» معروف‌اند، انتخاب می‌کنند؛ این بیل‌ها برای اسپار کردن باغ ساخته شده‌اند و پایه‌ای کوچک نزدیک صفحه فلزی بیل دارند تا بیل‌زن بتواند فشار بیشتری وارد کند. بیل‌داران چهار بیل را با هم و سه بیل دیگر را نیز با هم با طناب می‌بندند. آنگاه هر بیل‌گردان، بیل‌ها را با مهارت و قدرت در دو جهت مخالف و به‌صورت ضرب‌دری بالای سر می‌چرخاند و برای حفظ تعادل، پای راست را کمی جلوتر می‌گذارد تا بیل‌ها به یکدیگر برخورد نکنند. مردم به‌محض ورود هر بیل‌گردان به روی سکو صلوات می‌فرستند و بیل‌گردان نیز با ذکر یا علی، بیل‌ها را بلند می‌کند و برای کشاورزان آرزوی سالی پرآب می‌کند. او باید تلاش کند هنگام چرخش، بیل‌ها به هم نخورند.[۷]
پانویس
- ↑ فرهادی، «جوی‌روبی و بیل‌گردانی»، ۱۳۶۴ش، ص81-83.
- ↑ فرهادی، «جوی‌روبی و بیل‌گردانی»، ۱۳۶۴ش، ص83-87؛
زنده‌دل، مراسم اقوام ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۴. - ↑ ظهرابی، «مراسم سنتی بیل‌گردانی در نیمور محلات»، سایت ایسنا.
- ↑ نصری اشرفی، از آیین تا نمایش، ۱۳۹۱ش، ج1، ص235.
- ↑ «آیین بیل‌گردانی»، مجله گردشگری الی گشت.
- ↑ «بیل‌گردانی و جشن شکرگزاری در فهرست ملی میراث معنوی ثبت می‌شوند»، خبرگزاری آفتاب.
- ↑ فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۳ش، ج1، ص186-187؛
زنده‌دل، مراسم اقوام ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۴.
منابع
- نصری اشرفی، جهانگیر و شیرزادی آهودشتی، عباس، از آیین تا نمایش، به‌تحقیق امیر سهرابی، تهران، آرون، ۱۳۹۱ش.
- ظهرابی، احمد، «مراسم سنتی بیل گردانی در نیمور محلات»، سایت ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- «بیل‌گردانی و جشن شکرگزاری در فهرست ملی میراث معنوی ثبت می‌شوند»، خبرگزاری آفتاب، تاریخ بارگذاری: ۱۰ شهریور ۱۳۸۶ش.
- فرهادی، مرتضی، «جوی‌روبی و بیل‌گردانی»، نامهٔ فرهنگ ایران، بنیاد نیشابور، ۱۳۶۴ش.
- زنده‌دل، حسن، مراسم اقوام ایرانی، تهران، ایرانگردان، ۱۳۸۷ش.
- فرهادی، مرتضی، فرهنگ یاریگری در ایران، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳ش.
- «آیین بیل‌گردانی»، مجله گردشگری الی گشت، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.