ضاحیه بیروت

ضاحیه بیروت؛ مرکز مقاومت شیعیان لبنان.

ضاحیه، از مناطق مهم در جغرافیای سیاسی و اجتماعی کشور لبنان است که به‌عنوان مرکز شیعیان و حزب‌الله لبنان شناخته می‌شود. این منطقه که به‌عنوان قلب جنوبی بیروت شناخته می‌شود، تحت کنترل نیروهای حزب‌الله قرار داشته و نقش مهمی در تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی معاصر لبنان ایفا کرده است. ضاحیه بارها در سال‌های ۱۹۸۲م، ۲۰۰۶م و ۲۰۲۴م مورد حمله اسرائیل قرار گرفته و تمام زیرساخت‌ها و حتی ساختمان‌های مسکونی آن ویران شده است. همچنین سید حسن نصرالله دبیرکل وقت حزب‌الله لبنان در حمله اسرائیل به مقر فرماندهی حزب‌الله در این منطقه به شهادت رسید.

نام‌گذاری

واژه عربی «ضاحیه» به‌معنای «حاشیه» و «حومه» شهر،نام منطقه‌ای شیعه‌نشین در ناحیۀ جنوبی شهر بیروت، پایتخت لبنان است. این منطقه ابتدا به‌دلیل شرایط اسفبار ساکنان آن و حداقل‌بودن امکانات زندگی، به «حزام البعس» (کمربند فقر) مشهور شد. «سید موسی صدر» به منطقه ضاحیه لقب «ضاحیة المحرومین» داد، احزاب چپ‌گرا آن را «ضاحیة البؤس» (محلۀ بی‌نوایان) می‌خواندند و حزب‌الله لبنان آن را «ضاحیة المستضعفین» نامید. پیش از جنگ داخلی لبنان، ضاحیه بیروت با نام «ساحل المتن الجنوب» شناخته می‌شد و حتی امروزه نیز برخی افراد با این نام از ضاحیه یاد می‌کنند.

تاریخچه

ضاحیه در ابتدا منطقه‌ای کشاورزی و روستایی بود و سپس برای اسکان کارگران بیروت در نظر گرفته شد. ساختار این منطقه با رشد جمعیت و به‌ویژه پس از مهاجرت شیعیان از جنوب لبنان و بعلبک و نیز مهاجرت فلسطینیان، به‌تدریج تغییر کرد؛در دوران استقلال لبنان در ۱۹۴۳م موج مهاجرت مردم فقیر از مناطق روستایی جنوب به‌سوی بیروت وسکونت در منطقۀ ضاحیه برای یافتن كار و زندگی بهتر افزایش یافت. به دنبال اشغال فلسطین توسط رژیم صهیونستی در ۱۹۴۸م حدود ۳ هزار آوارۀ فلسطین توسط دولت لبنان در اردوگاه‌های مختلف اسکان داده شد. در ۱۹۷۹م با افزایش حملات رژیم صهیونیستی علیه روستاها و مناطق جنوب لبنان، شمار بسیاری از ساكنان این مناطق به‌ ضاحیه مهاجرت كردند و مساحت این منطقه روز به‌روز گسترده‌تر شد. رژیم صهیونیستی در ۱۹۸۲م به لبنان حمله و بخش وسیعی از مناطق جنوب لبنان را اشغال کرد و هزاران نفر از اهالی جنوب، به سوی ضاحیه فرار كردند. بدین ترتیب، مهاجرت‌های پی‌درپی مردم جنوب لبنان به‌ویژه شیعیان، جغرافیای طبیعی، سیاسی و اجتماعی ضاحیه را تغییر داد و این منطقه به کانون تحولات مهم و مرکز فرماندهی حزب‌الله تبدیل شد.

اهمیت و جایگاه

ضاحیه به‌عنوان پایتخت مقاومت اسلامی و پایگاه اصلی حزب‌الله شناخته می‌شود و این موقعیت، اهمیت و هویت ویژه به این منطقه بخشیده است. در حال‌حاضر بسیاری از مراکز فرماندهی و عملیاتی حزب‌الله در این منطقه قرار دارند و به‌همین دلیل در جریان جنگ‌های مختلف، به ویژه درگیری‌های حزب‌الله با اسرائیل، هدف حملات هوایی و زمینی قرار گرفته است. همچنین وجود ساختمان‌های اداری، فروشگاه‌های بزرگ، مراکز صنعتی، مالی، اقتصادی و مراکز مهمی چون سفارت ایران، کویت، مغرب، یمن، دفتر سازمان ملل و آژانس بین‌المللی حمایت از آوارگان فلسطینی در ضاحیه، به این منطقه اهمیت راهبردی داده است.

جمعیت‌شناسی

جمعیت ضاحیه را حدود 1میلیون و 300 هزار نفر تخمین زده‌اند که بیشتر از یک‌سوم کل جمعیت لبنان می‌شود. این جمعیت از نظر اصالت جغرافیایی حدود ۵۳درصد از جنوب، ۲۱درصد از استان بقاع، ۱۴ درصد از بیروت، ۱۰ درصد از جبل لبنان و بقیه از سایر مناطق این کشور هستند. رشد جمعیت مناطق ضاحیۀ جنوبی بیروت در طول تاریخ لبنان همواره رو به افزایش بوده ‌است و از نظر مذهبی حدود ۸۵درصد شیعه و ۱۰درصد مسیحی مارونی هستند و ۴درصد ساکنان آن به اهل‌سنت تعلق دارند.

موقعیت جغرافیایی

ضاحیه با حدود 28کیلومتر مساحت در جنوبِ بیروت، پایتخت لبنان، قرار دارد و از شمال به مرکز شهر بیروت و از جنوب به مناطق کوهستانی و مناطق شیعه‌نشین می‌رسد. از طرف غرب به دریای مدیترانه محدود شده و از شرق به تپه‌ها و ارتفاعات کوهستانی متصل است.این منطقه به‌دلیل موقعیت استراتژیک خود، همواره مورد توجه دولت لبنان، گروه‌های سیاسی و حتی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بوده است.

تقسیمات اداری

ضاحیه از لحاظ اداری تابع استان جبل لبنان و دارای چهار شهرداری به نام‌های «غبیری»، «حاره حریک»، «برج البراجنه»، «لیلکی» و همچنین شامل بخش‌های «حدث»، «چویفت» و «الشیاح» است. اردوگاه‌های معروف آوارگان فلسطینی مانند «برج البراجنه»، «صبرا» و «شتیلا» و مناطق «الأوزاعی»، «بئر حسن» و «حی السلم» نیز در این منطقه قرار دارد.

زیرساخت‌های حیاتی

با اینکه منطقۀ ضاحیه از نظر معنوی و موقعیت سیاسی و اجتماعی، اهمیت راهبردی زیادی دارد، اما از نظر مادی و برخورداری از زیرساخت‌های شهری جزء مناطق محروم لبنان محسوب می‌شود. به‌دلیل رویۀ تبعیض‌آمیز دولت و تراکم جمعیت، این منطقه امکانات شهری متناسب با نیازهای روز و جمعیت خود را ندارد. برای مثال مردم در تأمین برق و آب آشامیدنی با مشکلات زیادی مواجه هستند و کوچه‌ها و خیابان‌های تنگ و شلوغ و نبود سیستم مناسب حمل‌نقل عمومی و فاضلاب مناسب، زندگی مردم را با مشکلات زیادی مواجه کرده است. با این وجود، این منطقه محل استقرار بسیاری از زیرساخت‌های مهم لبنان است. برای مثال فرودگاه بین‌المللی بیروت، ورزشگاه الریاضیه، وزارت کار، وزارت مهاجران، مؤسسۀ «اوجیرو» (مخابرات لبنان)، سازمان شبکۀ آب‌رسانی و مرکز مجلس اسلامی اعلای شیعی در این منطقه قرار دارد. همچنین در این منطقه بیمارستان‌ها و درمانگاه‌های فراوانی از جمله الرسول الاعظم، الزهراء، بهمن، ساحل، دولتی حریری، برج البراجنه، عکا، الغدیر و بسیاری دیگر از مراکز درمانی و بهداشتی وجود دارد.

مراکز آموزشی، دینی و فرهنگی در ضاحیه

علاوه‌بر وجود مراکز مهم سیاسی حوزه‌های دینی، دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های مختلف مانند آموزشگاه شرعی اسلامی، حوزۀ رسول الاکرم، دانشگاه دعوت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی و بسیاری از مراکز فنی حرفه‌ای و تربیتی خصوصی در ضاحیه قرار دارد. همچنین این منطقه شبكه‌ها و مراكز مختلف خبری و رسانه‌ای مانند العالم، المنار، NBN، الایمان، النور، الرساله، البشائر و البصائر و منازل و دفترهای بسیاری از علمای شیعه و به‌ویژه مسؤولان حزب الله را در خود جای داده است.

اقتصاد ضاحیه

اقتصاد ضاحیه به‌شدت تحت تأثیر تحولات سیاسی و نظامی قرار دارد. بسیاری از ساکنان این منطقه به مشاغل کوچک و متوسط مشغول هستند و اقتصاد محلی بیشتر بر مبنای تجارت‌های خرد و فعالیت‌های خدماتی استوار است. حزب‌الله نه تنها در زمینه‌های نظامی و سیاسی، بلکه در حوزۀ اقتصادی و رفاه مردم نیز در ضاحیه تأثیرگذار است؛ این گروه با تأسیس مؤسسات خیریه، بیمارستان‌ها و مدارس، خدمات گسترده‌ای را به مردم ارائه می‌دهد و به‌همین دلیل میان ساکنان این منطقه از محبوبیت بالایی برخوردار است. در جریان جنگ‌های مختلف، به‌ویژه جنگ ۲۰۰۶م و جنگ ۲۰۲۴م زیرساخت‌های اقتصادی ضاحیه به شدت آسیب دیده است.بسیاری از ساختمان‌ها و مؤسسات اقتصادی تخریب شد که بازسازی آنها به مرور زمان صورت می‌گیرد. حزب‌الله نقش مهمی در بازسازی زیرساخت‌ها و ارائه خدمات به مردم این منطقه ایفا می‌کند.

هویت اجتماعی و فرهنگی ضاحیه

هویت اجتماعی و فرهنگی ضاحیه ریشه در ارزش‌های دینی دارد؛ حزب‌الله لبنان با ایجاد مراکز فرهنگی و مذهبی در ضاحیه و با استفاده از حسینیه‌ها و مساجد، به تقویت هویت مذهبی جامعه شیعه در این منطقه، کمک کرده است. به‌همین دلیل این منطقه، نمایانگر سبک زندگی شیعیان به شمار می‌رود که به‌واسطه حزب‌الله لبنان و سایر نهادهای محلی ترویج شده است. از جمله اماکن مهم در این منطقه، حسینیۀ سیدالشهداء محل برگزاری مراسم‌های مهم سیاسی و مذهبی است که سخنرانی‌های سید حسن نصرالله در آن برگزار می‌شد.

نقش ضاحیه در مقاومت لبنان

منطقۀ ضاحیه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخچۀ تشکیل خود، نقش محوری در پشتیبانی از مقاومت و دست‌آوردهای زیادی را برای كشور لبنان داشته است که از جمله آنها می‌توان به بیرون‌راندن نیروهای نظامی چند ملیتی به دنبال انفجار در پایگاه دریایی آمریكایی «المارینز»، انفجار در مركز چتربازان فرانسوی در ۱۹۸۳م، جلوگیری از سقوط ضاحیه به دست ارتش در دوران «امین جمیل» رییس جمهور وقت لبنان در ۱۹۸۴م توسط ساکنان ضاحیه اشاره كرد. همچنین این منطقه به‌عنوان مقر اصلی فرماندهی حزب‌الله لبنان، زمینه‌ساز تمام دست‌آوردهای مهم مقاومت لبنان، به‌ویژه اخراج نیروهای رژیم صهیونی از جنوب لبنان در ۲۰۰۰م و پیروزی در جنگ ۳۳ روزه بوده است. با این وجود، جنگ مداوم، مهاجرت و شرایط امنیتی حاکم بر منطقه، موجب افزایش احساس ناامنی وکاهش رفاه فردی و عمومی شده است.

حملات رژیم صهیونیستی به ضاحیه

از منظر برخی تحلیل‌گران، همچنان که شهر مدینه در صدر اسلام مقر فرماندهی و رویارویی دو تفکر توحیدی و شرک‌آلود در برابر هم بود و مورد بزرگ‌ترین حملات نظام طاغوتی زمان مانند «جنگ احزاب» قرار می‌گرفت، ضاحیه نیز در طول دوران مقاومت به‌ویژه در ۲۰۰۶م در معرض سنگین‌ترین حملات رژیم صهیونیستی قرار گرفت و طی این حمله‌ها، ۲۷۰ واحد مسكونی بزرگ و ۲۵ هنرستان فنی حرفه‌ای و ۱۱ مدرسه به‌طور كامل خراب شد.در تجاوز این رژیم در ۲۰۲۴م نیز شدیدترین و بی‌سابقه‌ترین حملات هوایی به این منطقه انجام شد. از جمله ارتش اسرائيل در ۶ مهر سال ۱۴۰۳ش فرماندهی حزب‌الله در این منطقه را بمباران کرد.در این حمله سید حسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله، علی کرکی از فرماندهان نظامی این حزب، سید عباس نیلفروشان از فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران و چند تن دیگر از اعضای حزب‌الله به شهادت رسیدند. رژیم صهیونیستی برای ترور سید حسن نصرالله با ۸۰ تن بمب سنگرشکن، به مرکز فرماندهی حزب‌الله لبنان حمله کرد. از آن زمان به بعد هر روز ویدیوهای مختلفی از مقاومت مردم شیعه منطقۀ ضاحیه منتشر شد که بر ادامۀ راه مقاومت تاکید می‌کرد و پرچم «لبیک یا حسین» و تصاویر سید حسن نصرالله را بر فراز خانه‌های ویران خود به اهتزاز در می‌آوردند.

دکترین ضاحیه

«گادی آیزنکوت»، فرمانده ناحیۀ شمالی نیروی دفاعی اسرائیل، برای نخستین‌بار در اکتبر ۲۰۰۸م پرده از «دکترین ضاحیه» برداشت. این دکترین با استفاده از نیروی نامتناسب، به‌منظور تحت فشار قراردادن حزب‌الله، مبتنی بر تخریب گسترده و ایجاد خسارات بزرگ به اموال و زیرساخت‌های غیرنظامی و ایجاد رنج مضاعف برای غیرنظامیان به‌عنوان «ابزار بازدارندگی» است. بر اساس این دکترین، ارتش اسرائیل باید فورا، قاطعانه و با نیروی نامتناسب با اقدامات نظامی خود و تهدیدی که ایجاد می‌کند، وارد عمل شود. آیزنکوت اعلام کرده بود در دکترین ضاحیه سرنوشت همۀ کسانی که به راه مقاومت باور دارند، نابودی است و هیچ‌گونه ترحم و یا اغماضی نسبت به آنها وجود ندارد. مطبوعات عبری در آن زمان گفتند که دکترین ضاحیه، یک تلاش تئوریک افسری نیست؛ بلکه به یک طرح رسمی مورد تأیید دولت اسرائیل تبدیل شده است. شواهد نشان می‌دهد که در طول تاریخ مقاومت اسلامی لبنان به‌ویژه در جنگ ۳۳ روزه و حملات تجاوزکارانه در ۲۰۲۴م رژیم صهیونیستی بر اساس دکترین ضاحیه عمل کرده است، اما به زعم تحلیلگران نظامی و سیاسی این رژیم، دکترین ضاحیه هیچگاه موجب عقب‌نشینی نیروهای مقاومت در برابر خواسته‌های ناعادلانۀ صهیونیست‌ها نشده است.

روضه‌الشهدای ضاحیه

در مرکز منطقه ضاحیه، «روضة شهداء المقاومة الاسلامیة» (گلزار شهدای مقاومت اسلامی) قرار گرفته که محل ادای احترام مردم به شهدای مقاومت است. این مکان در کنار مجلس اعلای شیعیان لبنان قرار دارد که به همت امام موسی صدر راه‌اندازی شده است. خیابان‌های اطراف این محل، با تصاویر شهدای مقاومت اسلامی تزیین شده است تا یادآور شجاعت، پایداری و شهادت آنها در راه آرمان‌های دین و پاسداری از ارزش‌های دین باشد. بر روی نمادی که در جلوی مزار شهدا نصب شده، تصاویر امام موسی صدر، شهید شیخ راغب حرب (نخستین دبیرکل حزب‌الله لبنان) و نبیه بری (رییس حزب شیعی أمل و رییس مجلس لبنان) دیده می‌شود. در وسط مزار، آرامگاه عماد مغنیه، از فرماندهان خلاق، برجسته و بنیانگذار یگان نظامی حزب‌الله قرار دارد. در سمت راست آن قبر سید هادی نصر‌الله، فرزند حسن نصرالله است.

نماد‌پردازی‌ها

منطقۀ ضاحیه امروزه به نماد مقاومت، مهاجرپذیری و جهاد فی‌ سبیل‌الله معروف است؛ به‌همین دلیل بسیاری از پژوهشگران این شهر را به شهر مدینه در صدر اسلام تشبیه کرده‌اند که در پذیرش و خدمت به مهاجران الی الله، مقاومت در برابر دشمنان و تشکیل جامعۀ نمونۀ اسلامی، تلاش کردند.

منابع

• «ارتش اسرائیل ترور دبیرکل حزب الله را تأیید کرد»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۳ش.
• «بمباران شدید و پیاپی بیروت/ ارتش اسرائیل: هدف، مرکز فرماندهی اصلی حزب الله بود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
• «بیش از ۸۰ تُن بمب برای ترور سید مقاومت؛ حزب‌الله همچنان زنده است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۳ش.
• «پایداری اسطوره‌ای رزمندگان مقاومت رمز پیروزی بود/ اسرائیل ۶۰ بار آتش بس را نقض کرده است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 15 آذر 1403ش.
• «حملات اسرائیل بر تخریب زیرساخت‌های اقتصادی لبنان متمرکز است»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 13 مهر 1403ش.
• «روز سرخ لبنان در نگاه جهان/ جزئیات پیام رهبر انقلاب؛ اعلام 5 روز عزای عمومی/ پزشکیان آمریکا را نشانه گرفت؛ رونمایی از متهم جنایت ضاحیه/ شهادت سیدحسن نصرالله؛ نقشه آشفته اسرائیل برای خاورمیانه»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 7 مهر 1403ش.
• دلیری، جواد «شهر هزار طایفه؛ از ضاحیه بیروت چه می دانیم»، وب‌سایت مجلۀ ویستا، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۳ش.
• «ضاحیه بیروت را بهتر بشناسید»، وب‌سایت تحولات جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1403ش.
• «ضاحیه بیروت کجاست؟ + نقشه»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 7 مهر 1403ش.
• «ضاحیه جنوبی بیروت؛ پایتخت مقاومت شیعیان لبنان»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر 1403ش.
• «ضاحیه لبنان کجاست؟»، وب‌سایت رزونامۀ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: 7 مهر 1403ش.
• «ضاحیه مستعد بحران اجتماعی»، جام جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1387ش.
• «نگاهی به ضاحیه بیروت، محله زندگی سیدحسن نصرالله»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 11 تیر 1391ش.
• «یک ضاحیه پشت حزب الله لبنان»، وب‌سایت شبکۀ الکوثر، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1403ش.